Yếu tố tôn giáo và truyện
cổ tôn giáo trong truyện kể
dân gian Việt Nam
3. Truyện cổ tôn giáo
3.1. Về khái niệm
Trước đây, truyện cổ tôn giáo ở Việt Nam chỉ được nhắc tới với những cái tên Tiên
thoại, Phật thoại và thường không được xem là truyện dân gian. Từ những năm 1958-1982,
trong phần nghiên cứu ở đầu bộ sách Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam gồm 5 tập, nhà
nghiên cứu Nguyễn Đổng Chi đã có những nhận định bước đầu về truyện tôn giáo. Theo
ông thì “Truyện tôn giáo là những loại truyện rất dễ nhìn nhận dù của bất cứ dân tộc nào,
vì chúng mang theo dấu ấn rõ nét của một thứ tôn giáo nhất định. Chúng thường xuất hiện
từ miệng tăng lữ với mục đích tuyên truyền dẫn giải về chủ nghĩa yếm thế. Chủ đề của
truyện thường là việc nhân quả báo ứng, thoát ly cuộc sống trần tục…”
(22)
. Mặc dù không
thừa nhận truyện tôn giáo là truyện dân gian nhưng ông đã chỉ ra được một số đặc điểm
chung của truyện cổ tôn giáo, tuy còn sơ lược.
Đồng quan điểm với tác giả Nguyễn Đổng Chi là những ý kiến được ghi lại trong một
số sách nghiên cứu về Văn học dân gian như cuốn giáo trình Văn học dân gian Việt Namcủa
các tác giả Đinh Gia Khánh – Chu Xuân Diên – Võ Quang Nhơn
(23)
hay cuốn Văn học dân
gian Việt Nam, tập 2 của tác giả Hoàng Tiến Tựu
(24)
. Nhìn chung, các nhận định trong đó mới
chỉ nhấn mạnh vào “tính chất mê tín” hay là “thế giới quan thần bí và những quan niệm duy
tâm siêu hình”
(25)
của truyện tôn giáo mà chưa đưa ra được một khái niệm chung về loại
truyện này.
Chúng tôi nhận thức rằng, để đưa ra được một định nghĩa thực sự đầy đủ và thuyết

châu Âu.
Trong công trình The Types of the Folklore (A Classification and Bibliography)
(26)
,
các nhà nghiên cứu folklore thế giới A. Aarne và S. Thompson đã dành mục B (từ type số
750 tới type số 849) để lập thư mục về truyện tôn giáo. Tuy mục B có tiêu đề là Truyện tôn
giáo song trong thực tế, những type truyện được giới thiệu trong đó chỉ liên quan tới đạo
Thiên Chúa.
Trong truyện dân gian Nga, những truyện cổ liên quan tới tôn giáo này cũng khá
phong phú và thường xoay quanh hình tượng nhân vật cha cố song chủ yếu là với thái độ
châm biếm. Khi tuyển chọn và giới thiệu những Truyện dân gian Nga do Aphanaxiep biên
soạn, V.Anhikin đã lưu ý tới tuyển tập Những truyện cổ tích có tính chất giáo huấn của
Ngacủa Aphanaxiep mà trong đó “có nhiều truyện chống đối bọn cha cố” và ông đã dẫn
lời của Aphanaxiep: “Nhân vật thường xuất hiện trong các câu chuyện là những người hầu
của cha cố. Ở đấy tha hồ mà châm biếm và tưởng tượng”
(27)
. Những câu chuyện này thuộc
loại truyện cười tôn giáo, thể hiện quan điểm đấu tranh của người dân đối với một bộ phận
nhân vật tôn giáo đã biến chất hay chỉ dựa vào tôn giáo để thỏa mãn lòng tham lam vô độ
của mình.
Trong khi tìm hiểu Thế giới truyện cổ tích của Puskin, tác giả Nguyễn Thị Huế cũng
lưu ý tới những truyện như Cha cố, viên tư tế và viên trợ tế, Lão cố đạo hảo tâm, Cha cố
đẻ như thế nào, Lão Ôxip và ba cố đạo, Cha cố nằm trong bao tải lên trời… và những
truyện như: Người mugic và ông lớn, Người mugic giỏi bợm, v.v… là nhóm truyện thuộc
loại truyện “không thích đừng nghe” và cho rằng: “Tất cả những truyện loại này đều nói
lên tư tưởng lành mạnh của nhân dân, không cuồng tín mà chống đối và biếm họa hình ảnh
những ông cha cố biến chất… Có thể coi đây là những mẫu mực của loại truyện cổ tích
trào phúng hiện thực”
(28)
.

hưởng rộng lớn tới các nước phương Tây thì ảnh hưởng của đạo Phật lại bao trùm các
nước phương Đông, trong đó có vùng Đông Nam Á.
Đạo Phật du nhập vào Việt Nam từ khá sớm, khoảng đầu Công nguyên. Ngay từ
cuối thế kỉ II, vùng Luy Lâu (Thuận Thành, Bắc Ninh) đã trở thành một trung tâm Phật
giáo lớn của nước ta. Khác với đạo Thiên Chúa, đạo Phật đi vào đời sống tinh thần của
người Việt Nam một cách hòa bình hơn, tự nguyện hơn. Lúc đầu, nó được các thương
nhân Ấn Độ chứ không phải các nhà truyền giáo mang tới. Theo Nguyễn Lang thì những
thương gia đó “không phải là những nhà truyền giáo, và mục đích của họ khi đến xứ ta là
để buôn bán chứ không phải là để truyền đạo. Trong thời gian lưu lại Giao Chỉ, họ thờ
Phật, đốt trầm, đọc kinh và cúng dường những pháp Phật nho nhỏ mà họ mang theo.
Người Giao Chỉ ta đã áp dụng những điều hay về canh nông và về y thuật do họ chỉ bày,
cố nhiên là cũng tỏ ra mến chuộng tôn giáo của họ. Nhưng nếu hồi đó có những người
Giao Chỉ theo đạo Phật thì đạo Phật đây cũng mới chỉ là những sinh hoạt tín ngưỡng đơn
sơ của người cư sĩ, giới hạn trong sự tụng đọc tam quy, cúng dường Phật tháp và bố thí
cho người ốm đau đói khổ mà thôi, chứ chưa có sự học hỏi kinh điển và chế độ tăng sĩ”
(30)
.
Chính vì sử dụng những phương pháp thuyết phục, dẫn dụ để truyền bá cùng với
việc giáo lý của Phật giáo không đối kháng với tín ngưỡng bản địa nên Phật giáo được
người dân Việt Nam thu nhận và phạm vi ảnh hưởng của nó ngày càng được mở rộng.
Thậm chí, đã có lúc nó trở thành quốc giáo của Việt Nam (thời Lý - Trần). Trong đời
sống tinh thần của người Việt Nam thì “đạo Phật thân thiết đến nỗi dường như một
người Việt Nam nếu không theo một tôn giáo nào khác thì ắt là theo đạo Phật hoặc chí
ít là có cảm tình với đạo Phật
(31)
”.
Cùng với đạo Phật, truyện cổ Phật giáo cũng là loại truyện tôn giáo phổ biến nhất ở
Việt Nam. Nằm trong hệ thống truyện cổ tôn giáo, truyện cổ Phật giáo cũng là những
truyện kể được xây dựng bằng trí tưởng tượng và hư cấu, ít nhiều liên quan tới lịch sử hoặc
triết lí của đạo Phật và thường được sử dụng để truyền bá tư tưởng, giáo lý của tôn giáo

là Đạo giáo phù thủy) nhanh chóng chiếm được một chỗ đứng quan trọng trong đời sống
tâm linh của người dân nơi đây do những thuật tu tiên, luyện đan, bùa chú… của nó có
nhiều điểm tương đồng với tín ngưỡng ma thuật của người dân Việt Nam. Trước đó, người
Việt đã tin rằng những lá bùa, những câu phù chú có thể chữa khỏi bệnh, giúp người ta
trường thọ và xua đuổi tà ma. Nhiều người Việt Nam sùng bái thuật phù chú, say mê đồng
bóng nhưng lại không có khái niệm hay sự hiểu biết gì về Đạo giáo.
Truyện cổ Đạo giáo ở Việt Nam thường được gọi là Tiên thoại. Đó là những truyện
liên quan tới thần tiên như việc tu tiên, lạc vào động tiên, cõi tiên, lấy tiên…
Thế giới thần tiên trong truyện cổ Đạo giáo là thế giới bất tử, một năm ở đó có thể
dài bằng hàng trăm năm so với cuộc sống của con người trần tục. Sau một năm lấy vợ tiên,
sống ở cõi tiên, Từ Thức quay về thăm nhà, nhưng mọi thứ đã hoàn toàn biến đổi, hơn tám
mươi năm đã trôi qua. Còn với chàng Vương Chất, sau khi xem một ván cờ tiên quay trở
về thì cán rìu bằng gỗ lim đã mục, mấy trăm năm đã trôi qua… Thế giới đó được xây dựng
chắc hẳn không phải chỉ từ quan niệm của Đạo giáo mà còn từ ước vọng muốn đạt tới sự
bất tử của con người, là nhận thức về sự ngắn ngủi của đời người.
Trong truyện cổ Đạo giáo, ngoài những yếu tố tín ngưỡng truyền thống bản địa còn
tồn tại những yếu tố tôn giáo khác như Phật giáo. Chử Đồng Tử được gọi là Chử Đạo Tổ
tức ông tổ của Đạo giáo Việt Nam nhưng trong truyền thuyết về ông, có bóng dáng của
đạo Phật vì theo dân gian, ông từng đi tu với nhà sư Phật Quang và đắc đạo thành Phật.
Cũng giống như Phật giáo, Đạo giáo khi du nhập vào Việt Nam cũng bị bản địa hóa.
Một trong những biểu hiện của sự bản địa hóa đó là trong thần điện của người Việt nói
chung và trong truyện cổ Đạo giáo Việt Nam nói riêng, các vị thần tiên bất tử được thờ
cúng, được dân gian lưu truyền sự tích là các vị thần tiên bất tử của Việt Nam. Theo thống
kê trong sách Hội Chân Biên của Trường Viễn Đông Bác cổ, Danh sách các thần tiên Việt
Nam gồm có 13 vị nam và 14 vị tiên nữ
(32)
. Nguyễn Văn Huyên khi nghiên cứu Tục thờ
cúng thần tiên ở Việt Nam cũng đã tập hợp và giới thiệu những câu chuyện xung quanh
các vị thần tiên này
(33)