Tầm vóc Phan Bội Châu
trong lịch sử và lịch sử văn
chương Việt Nam
Thế hệ chúng tôi, ở tuổi học trò, là con em xứ Nghệ, tuy có được nghe,
được kể về Phan Bội Châu, nhưng không nhiều. Chỉ khi trưởng thành mới được
học, được biết đến Phan với niềm tự hào và lòng thành kính. Và biết qua sách vở,
giáo trình của các bậc thầy, trong đó hai người có vai trò quan trọng nhất đối với
tôi, đó là Đặng Thai Mai và Hoài Thanh - một người từ cổ điển xuôi về hiện đại;
một người từ hiện đại ngược trở về cổ điển. Tôi học và đọc Đặng Thai Mai trước
khi ông về Viện, trong các bài giảng ở Đại học và trong Văn thơ Phan Bội
Châu (1958). Và đọc Hoài Thanh, sau khi ông rời Viện, trong Phan Bội Châu (cuộc
đời và thơ văn) (1978). Vậy là trong khoảng cách 20 năm. Qua Đặng Thai Mai tôi
được biết một thời đất nước sôi sục: “Chỉ vì đọc Phan Bội Châu mà hàng nghìn
thanh niên đã cắt cụt bím tóc, vất hết sách vở văn chương nghề cử tử cùng cái mộng
công danh nhục nhã gắn trên đó, lìa bỏ làng mạc, nhà cửa, vợ con, rồi băng ngàn lội
suối, bất chấp mọi nỗi đói thiếu, nguy hiểm, khổ sở để qua Xiêm, qua Tàu, qua
Nhật mà học hỏi và trù tính việc đánh Tây. Đó là một thành công vĩ đại”
(1)
. Với
Hoài Thanh, tôi biết tác động của Phan Bội Châu đối với một thế hệ thanh niên trí
thức như ông là thế nào:
“
Từ tuổi lên chín, lên mười tôi đã thuộc nhiều câu thơ của
Phan Bội Châu ( ). Có thể nói thơ Phan Bội Châu đã góp sức đưa đến phong trào
yêu nước rộng lớn, nhất là của học sinh, sinh viên trong dịp hai cụ Phan về nước
(1925) Riêng đối với tôi, tấm gương Phan Bội Châu đã giúp tôi rất nhiều. Giúp tôi
những khi tôi vươn mình lên làm nhiệm vụ và những khi tinh thần tôi sa sút thì lại
giúp tôi giữ lấy mình để không sa sút nhiều hơn nữa ”
(2)
.
Tôi hiểu không phải chỉ là người đồng hương xứ Nghệ mà cả hai, Đặng Thai

thống trị của phương Tây đối với phương Đông; của các dân tộc tư sản đối với dân
tộc nông dân; của văn minh đối với lạc hậu lại một lần nữa dân tộc phải đứng
trước một hiểm họa càng lớn hơn. Suốt nửa sau thế kỷ XIX với liên tục những
cuộc chiến chống Tây dương, hào khí và hy sinh của dân tộc là có thừa, nhưng đều
thất bại. Bởi đây là sự thất bại trước một kẻ thù mới, hoàn toàn khác trước; một
thất bại gần như là hiển nhiên, khó tránh, trong đối sánh giữa hai phương thức sản
xuất, hai trình độ văn minh - một bên là chủ nghĩa tư bản đã chuyển sang thời kỳ
đế quốc chủ nghĩa, và một bên là giai tầng phong kiến còn trong tình trạng manh
mún, tù đọng và hủ lậu kéo quá dài trong lịch sử.
Lòng yêu nước của dân tộc, trong tình cảnh trên, lẽ tự nhiên phải có thêm
những phẩm chất mới; nói cách khác, phải là một chủ nghĩa yêu nước mới - cứng
cỏi và nồng nàn hơn, tỉnh táo và thống thiết hơn, bởi sự thực mất nước là quá rõ
ràng, và bởi con đường cứu nước là không thể trở về với những bài học cũ, những
kinh nghiệm cũ - như cha ông, trong suốt hàng ngàn năm lịch sử. Phải tìm một con
đường khác, với sự hợp lực của nhiều thế hệ, mà những người mở đường mới phải
xuất hiện không thể sớm hơn, và càng không thể muộn hơn ngay trong thập niên mở
đầu thế kỷ XX, khi thực dân Pháp đang trong tâm thế đắc ý với sự thiết lập xong
nền thống trị của chúng trên toàn lãnh thổ Đông Dương. Trong đội ngũ những
người mở đường - có một người xung trận với nhiệt huyết nồng nàn nhất, và với vũ
khí văn chương và văn chương vũ khí - đó là Phan Bội Châu trong tư cách một
người Việt Nam yêu nước xứ Nghệ.
*
Với Phan, cũng như các chí sĩ khác thuộc thế hệ ông, nước không bao giờ là
một khái niệm trừu tượng. Đó không chỉ là một lọ vàng -
“
ông cha ta để cho ta lọ
vàng
”
, mà con cháu phải ra sức gìn giữ. Đó còn là một cơ thể sống - gồm cả phần
hồn và phần xác; và nếu phần xác đang bị đọa đầy cho xơ xác, tàn tạ, thậm chí tiêu

công giáo (Nào ai có vị gì Tây/ Mà coi người đạo ra ngay người thù), và đương
nhiên có sự hiện diện của người trí thức (Đứng đầu lên có bạn nhà Nho).
Vậy là, với Phan Bội Châu, số phận người dân đã được đưa lên hàng đầu,
chứ không còn là số phận của một vương triều, hoặc một ông vua. Sự thay đổi nhận
thức này phải đến thế hệ Phan mới có; còn từ Phan Đình Phùng, Nguyễn Đình
Chiểu trở về trước thì chưa có. Nguyễn Đình Chiểu, người từng viết với nỗi căm
hận ngút trời: Bữa thấy bòng bong trắng lốp, muốn tới ăn gan/ Ngày xem ống khói
đen sì, toan ra cắn cổ; cũng là người đã viết: Tấc đất, ngọn rau, ơn Chúa; tài bồi
cho nước nhà ta/ Bát cơm, manh áo, sự đời; mắc mớ chi ông cha nó.
Vậy là khi đã gắn được dân với nước; đã nhìn đất nước qua tình cảnh của
dân, thì sự xót xa, niềm đau khổ, mối hận thù sẽ càng tăng gấp bội. Đó là lý do để ta
hiểu nồng độ thống thiết của lòng yêu nước, trong bối cảnh mới, đã làm nên kích
thước mới - như được thể hiện tập trung trong thơ văn Phan; làm nên sự sôi sục
trong bầu không khí dân tộc ở phần đầu thế kỷ XX mà hai đoạn văn được dẫn trên,
của Đặng Thai Mai và Hoài Thanh sẽ góp phần chứng tỏ.
Trở lại với khởi đầu là dân, và đích đến cũng là dân, với người phát ngôn là
Phan và các chiến hữu của ông - đó sẽ là nguồn mạch xuyên suốt thế kỷ XX, đưa
tới đỉnh cao Cách mạng tháng Tám, xác lập nền Dân chủ cộng hòa ở thời điểm
1945; rồi vẫn còn được tiếp tục khẳng định lại, với khẩu hiệu “Lấy Dân làm gốc” ở
thời điểm khởi động công cuộc Đổi mới, năm 1986. Và cho đến bây giờ, trong kỷ
nguyên hội nhập và Toàn cầu hóa - nếu nhìn vào tình cảnh người nông dân vẫn là
thành phần cơ bản trong khái niệm dân, và người công nhân trong các khu công
nghiệp, từng là thành phần lãnh đạo của Nhà nước Công Nông, thì mới thấy khát
vọng dân chủ vẫn còn là một cái đích xa, chưa dễ một sớm một chiều mà thực hiện
được như ao ước của Phan, và của biết bao thế hệ con cháu của Phan, cho đến bây
giờ.
Sự thống thiết của tình yêu nước còn cần được soi sáng bởi một vài phương
diện khác, do hành trình hoạt động của Phan, là gồm 20 năm xa xứ và 15 năm bị
giam lỏng ở chính quê nhà. Là người yêu nước mà phải xa nước; là người gắn bó
với đất quê mà phải xa quê, Phan như một cái cây phải bứng ra khỏi đất trồng; và

Cũng hòn máu đỏ con nhà Lạc Long ( )
Hai mươi triệu dân cùng của hết
Bốn mươi năm nước mất quyền không.
Thương ôi công nghiệp tổ tông
Nước tanh máu đỏ non chồng thịt cao
Non nước ấy biết bao máu mủ,
Nỡ nào đem nuôi lũ sài lang
Một kẻ thù mới với những dã tâm và trang bị khác trước; một tình huống bi
thảm sau ngót nửa thế kỷ liên tục nổi dậy đều thất bại; một cách nhìn gắn nối nước
với dân, và dân với nước; và tình cảnh một người hết xa nước lại xa quê trong ngót
40 năm đó là những nguyên cớ làm nên một kích thước mới, một nồng độ mới của
lòng yêu nước mà Phan Bội Châu là đại diện tiêu biểu nhất trong lịch sử và lịch sử
văn chương Việt Nam trong mở đầu thế kỷ XX.
*
Khi kẻ thù là đến từ nửa vòng trái đất, và mang theo một gương mặt lạ - là
Tây dương “mắt xanh mũi lõ”, “đít cưỡi lừa”, “mồm huýt chó”, với vũ khí là thuốc
súng và chiến thuyền thì người chí sĩ yêu nước phải có một cách ứng phó khác với
các bậc tiền bối, là không thể ngồi một nơi, ở yên một chỗ mà kêu gọi, hoặc bài
binh bố trận. Một hình ảnh mới xuất hiện trong văn thơ cách mạng đầu thế kỷ XX là
hình ảnh người chí sĩ trong những cuộc đi gần và xa, những cuộc đi không ngừng
nghỉ, ở trong nước hoặc ra nước ngoài. Cùng với Phan, cả một thế hệ chí sĩ, ai cũng
đều có các cuộc đi như thế, dẫu phương tiện đi, ngoài tàu biển và xe lửa thì chủ yếu
vẫn là đi bộ. Trong một hoàn cảnh giao thông và liên lạc rất khó khăn, và với sự
kiểm soát nghiêm ngặt của chính quyền thực dân, những cuộc đi như vậy thật là cần
thiết, thay vì các cuộc khởi nghĩa nổi lên từng lúc từng nơi, trong tình thế cô lập,
suốt nửa sau thế kỷ XIX, cuộc trước gọi cuộc sau, nhưng rồi cuộc nào cũng nhanh
chóng bị dập tắt.