ĐẠI CƠNG CÁC RỐI LOẠN TÂM
THẦN THỰC TỔN 1. Khái niệm chung:
Rối loạn tâm thần thực tổn (organic mental disorders – RLTTTT) là các bệnh tâm
thần hay các trạng thái rối loạn tâm thần có liên quan trực tiếp đến tổn thương thực
thể ở tổ chức não do nhiều nguyên nhân khác nhau. Đó có thể là các bệnh của não

(u não, viêm não, tai biến mạch máu não,…) nhưng phần nhiều là các bệnh ngoài
não (nhiễm khuẩn huyết, nhiễm độc, chấn thương sọ não, các bệnh tim mạch các
bệnh gan, thận, nội tiết,…). Sự đa dạng về mức độ tiến triển của các triệu chứng
lâm sàng RLTTTT phụ thuộc không chỉ vào vị trí, mức độ tổn thương của não
nặng hay nhẹ, lan toả hay khu trú, mà còn cả vào trạng thái tinh thần, sức đề kháng
của cơ thể, các yếu tố tác động của môi trường xung quanh đến từng cá thể trước
khi bị bệnh. Bệnh cảnh lâm sàng của các trạng thái rối loạn tâm thần trong tổn
thương thực thể não phụ thuộc không chỉ vào sự tiến triển của bệnh chính, vào
mức độ phá huỷ của tổ chức thần kinh não bộ mà còn vào nhiều yếu tố tác động
tâm lý, môi trường khác nữa. Sức đề kháng của cơ thể yếu, môi trường tâm lý
không thuận lợi, nhân cách của người bệnh không bền vững, suy đồi, yếu ớt,…
đều là các nhân tốthúc đẩy quá trình bệnh lý, làm cho các triệu chứng lâm sàng
chủ yếu có thể bị che lấp hoặc bị cường điệu quá mức. Một số bệnh tâm thần và cơ
thể khác vốn tiềm tàng, nay được dịp thuận lợi bùng phát, làm cho bệnh cảnh lâm
sàng phức tạp hơn, gây nhiều trở ngại cho công tác theo dõi chẩn đoán và điều trị.
Nghiên cứu RLTTTT có liên quan chặt chẽ đến các chuyên ngành khác của Y học.
Do vậy người thầy thuốc tâm thần phải có kiến thức rộng và hiểu biết sâu một số
chuyên ngành có liên quan trực tiếp như Thần kinh học, Truyền nhiễm học và các
kiến thức nôi - ngoại khoa chung khác để có đủ khả năng giúp đỡ người bệnh tốt
hơn. Thực tế còn cho thấy có những trường hợp RLTTTT bị bỏ sót trong quá trình
theo dõi, chản đoán và điều trị ở các cơ sở tâm thần không phải do thầy thuốc tâm
thần không đủ kiến thức y học nói chung mà do thăm khám không tỷ mỷ hoặc “ám

thời bình (tai nạn giao thông, tai nạn lao động,…) cũng như trong thời chiến (các
vết thương do hoả khí, chấn thương do sóng nổ,…). 2.7. Rối loạn nội tiết: Bệnh
tuyến giáp, bệnh tuyến yên, bệnh tuyến thượng thận,… 2.8. Động kinh: Thường
gặp trong động kinh cơn lớn toàn thể, động kinh thái dương, động kinh tiến triển
kéo dài,… 2.9. Các bệnh gây thoái hoá hệ thống thần kinh: Alzheimer, Pick,
Parkinson, Huntington,… 2.10. Các tổn thơng choán chỗ: U não, noã nước,…
2.11 Thiếu vitamin: Vitamin B12, axit folic, vitamin B1, vitamin PP.
3. Phân loại:
Theo Bảng phân loại bệnh tật Quốc tế lần thứ 10 (ICD – 10), năm 1992, của tổ
chức Y tế Thế giới thì RLTTTT được xếp vào nhóm: F00 – F09 “Các rối loạn tâm
thần thực tổn bao gồm cả rối loạn tâm thần triệu chứng” (organic, including
symptomatic, mental disorders). F00: Mất trí trong bệnh Alzheimer. F01: Mất trí
trong bệnh mạch máu. F02: Mất trí trong các bệnh khác được xếp loại ở chỗ khác.
F03: Mất trí không biệt định. F04: Hội chứng quên thực tổn không do rượu và các
chất tác đông tâm thần khác.

F05: Sảng không do rượu và các chất tác động tâm thần khác. F06: Các rối loạn
tâm thần khác do tổn thương và rối loạn chức năng não và bệnh lý cơ thể. F07:
Các rối loạn nhân cách và hành vi do bệnh não, tổn thương và rối loạn chức năng
não. F09: Rối loạn tâm thần thực tổn hoặc triệu chứng không biệt định. Trong
Bảng phân loại của Hội Tâm thần học Mỹ (DMS – IV), năm 1994, RLTTTT được
xếp vào 2 nhóm chính: * Những rối loạn mê sảng, mất trí và rối loạn trí nhớ và
những rối loạn nhận thức khác. * Những rối loạn có liên quan đến phụ thuộc hoặc
lạm dụng các chất hướng tâm thần. + Mê sảng: 293.0: Mê sảng trong các bệnh nói
chung: - Mê sảng trong nhiễm độc các chất hướng tâm thần. - Mê sảng trong cai
các chất hướng tâm thần. - Mê sảng trong nhiều nguyên nhân khác nhau. 780.09:
Mê sảng không biệt định khác. + Mất trí: 290.XX: Mất trí trong bệnh Alzheimer.
10: Đơn thuần. 11: Với mê sảng. 12: Với hoang tưởng. 13: Với khí sắc trầm cảm.
290.XX: Mất trí trong các bệnh mạch máu não. 10: Đơn thuần. 11: Với mê sảng.
12: Với hoang tưởng. 13: Với khí sắc trầm cảm. 294.9: Mất trí trong bệnh HIV.

Người bệnh có rối loạn nặng hoặc mất định hướng thời gian, không gian nhưng
còn định hướng bản thân. Cảm xúc bàng hoàng, ngơ ngác căng thẳng, không ổn
định. Hành vi phụ thuộc vào sự chi phối của ảo giác, chủ yếu là hành vi chống đỡ,
tấn công hoặc chạy trốn. 4.2. Hội chứng sa sút trí tuệ (dementia): Hội chứng sa
sút trí tuệ là một hội chứng bệnh lý tiến triển mạn tính do nhiều nguyên nhân. Biểu
hiện lâm sàng chủ yếu là giảm hoặc mất năng lực phán đoán, giảm trí

nhớ hoặc mất trí nhớ hoàn toàn, cảm xúc không ổn định. Nhân cách biến đổi nặng
nề, suy đồi, mất khả năng thích ứng với cuộc sống. Mức độ sa sút trí tuệ phụ thuộc
vào mức độ tiến triển của bệnh và vào nhiều nguyên nhân khác nhau. Có thể gặp
sa sút trí tuệ hoàn toàn nhưng hay gặp nhất vẫn là sa sút trí tuệ từng phần, biểu
hiện chủ yếu là rối loạn trí nhớ, rối loạn cảm xúc còn có các rối loạn khác ở các
mức độ khác nhau. 4.3. Các rối loạn tâm thần triệu chứng (symptomatic
psychiatric disorders): Biểu hiện lâm sàng của các rối loạn nay rất đa dạng, có
liên quan chặt chẽ đến bệnh chính. Người ta có thể mô tả khái quát bằng các triệu
chứng rối loạn tâm thần sau: - Rối loạn lo âu có thực tổn: thường gặp là trạng thái
lo âu lan toả kèm theo hoảng sợ trên cơ sở bệnh thực tổn được xác định rõ ràng. -
Rối loạn cảm xúc thực tổn: biểu hiện chủ yếu là khí sắc thay đổi, trầm cảm hoặc
hưng cảm mức độ nhẹ kéo dài, thường hết sau một thời gian bệnh chính đã ổn
định. - Ảo tưởng hoặc ảo giác thực tổn: trong giai đoạn cấp tính của bệnh có thể
xuất hiện ảo ảnh kỳ lạ hoặc ảo thị giác thật, thường là ảo thị khổng lồ hoặc ảo thị tí
hon, ảo thị có mầu sắc rực rỡ. Những ảo giác này chi phối nhiều đến hành vi người
bệnh. - Rối loạn nhân cách thực tổn: thường gặp là giảm khả năng hoạt động có
mục đích, cảm xúc không ổn định, khoái cảm, bông đùa không thích hợp. Có thể
gặp trạng thái vô cảm, có hành vi gây rối xã hội không mục đích, rối loạn nhịp độ
ngôn ngữ và rối loạn nhận thức. 4.4. Các hội chứng não thực tổn chọn lọc: +
Hội chứng mất trí nhớ thực tổn. + Hội chứng ảo giác do rượu. + Hội chứng thuỳ
trán. 4.5. Bệnh thần kinh hoặc các bệnh nội khoa khác kết hợp với rối loạn
tâm thần: Bao gồm các loại bệnh lý khác nhau có liên quan đến rối loạn tâm thần:
+ Lupus ban đỏ hệ thống: người ta nhận thấy khoảng 5% số bệnh nhân mắc bệnh

một số xét nghiệm hỗ trợ cho chẩn đoán quyết định như EEG, test tâm lý, chụp cắt
lớp vi tính sọ não (CT – Scaner), thậm chí có thể chụp cộng hưởng từ hạt nhân
(MRI). Khoảng 10% số bệnh nhân thực tổn không có triệu chứng loạn thần. 5.1.1.
Rối loạn thần kinh: Là những rối loạn chức năng của não, biểu hiện bằng: rối
loạn lo âu, trầm cảm, dễ bị kích thích, mất ngủ. Các triệu chứng này thường không
đầy đủ, không thể nghĩ đến một loạn thần thực tổn được. Các triệu chứng ám ảnh,
nhất là ám ảnh sợ (phobia) không đặc trưng cho một bệnh thực tổn nào và có
khuynh hướng phát triển tâm căn. 5.1.2. Dạng hysteria phản ứng: Cũng chỉ là
phản ứng tạm thời, thường gặp là những phản ứng cấp tính, cảm xúc quá mức và
có khuynh hướng biểu hiện triệu chứng hysteria rõ ràng. Trong trường hợp “mất
trí giả”,cần phải khai thác trong tiền sử có đặc điểm nhân cách kiểu “hysteria” hay
không. Có thể gặp giả liệt hoặc ngất lịm. Thường gặp 14% là chẩn đoán nhầm với
hysteria và loạn thần kinh nói chung. 5.1.3. Triệu chứng giống tâm thần phân
liệt: Những triệu chứng này rất đa dạng, biểu hiện bằng các ảo giác, dễ nhầm với
rối loạn thưch tổn não. Ngoài ra cũng hay gặp hoang tưởng cấp tính hoặc mạn
tính. Điều quan trọng là phải khai thác tiền sử của bệnh tỉ mỉ và có hệ thống.
Thường gặp 25% chẩn đoán nhầm với TTPL. 5.1.4. Các triệu chứng rối loạn
trầm cảm: Đặc biệt là các triệu chứng rối loạn trầm cảm không điển hình, và trầm
cảm ẩn, biểu hiện bằng các rối loạn cơ thể phức tạp như rối loạn chức năng tim
mạch, rối loạn hệ thống tiêu hoá, hệ thống hô hấp … Những trường hợp này cần
phải khai thác kỹ về tiền sử của bệnh, đã điều trị bằng các loại thuốc chống trầm
cảm nào chưa? Đã làm sốc điện lần nào chưa? Có tái diễn một triệu chứng nhiều
lần hay không? Thường gặp 20% chẩn đoán nhầm là các rối loạn trầm cảm. 5.2.
Phân biệt giữa phản ứng thực tổn cấp tính và mạn tính:

Trong thực hành lâm sàng cần lưu ý đến quá trình hình thành bệnh loạn thần thực
tổn. Phản ứng thực tổn cấp tính được hình thành do rối loạn ý thức ở các mức độ
khác nhau. Ngược lại, phản ứng thực tổn mạn tính có tính chất khác hẳn như: tiến
triển chậm, các triệu chứng mờ nhạt, lẻ tẻ có ảo giác không rõ ràng hoặc là có
hoang tưởng ở từng giai đoạn của bệnh và từ từ dẫn đến mất trí toàn bộ. Rối loạn

- Rối loạn tâm thần do nhiễm hoá chất dùng trong công nghiệp, nông nghiệp, thực
phẩm,… + Rối loạn tâm thần do rối loạn nội tiết: - Rối loạn tâm thần trong các
bệnh nội tiết. - Rối loạn tâm thần liên quan đến chu kỳ kinh nguyệt. - Rối loạn tâm
thần thời kỳ sinh đẻ. + Rối loạn tâm thần trong các bệnh mạch máu. + Rối loạn
tâm thần do các rối loạn chuyển hoá và thiếu vitamin. + Rối loạn tâm thần trong
các bệnh thực thể khác.