Nghiên cứu văn học dân gian từ
góc độ type và motif - Những khả
thủ và bất cập
Phần 2

Một số công trình Nghiên cứu văn học dân gian theo lí thuyết type và motif
Bên cạnh các công trình biên soạn, sắp xếp tư liệu văn học dân gian, khuynh hướng
nghiên cứu so sánh truyện dân gian theo các hệ thống type, motif đã được tiến hành. Các
bài viết tiêu biểu cho khuynh hướng này là Nghiên cứu so sánh ba type truyện cổ tích
Trung Quốc và truyện cổ tích của người da đỏ Bắc Mỹ (A Comparative Study of Three
Chinese and North- American Indian Folktale Types) của Đinh Nãi Thông, giáo sư người
Mỹ gốc Hoa của trường đại học Western Illinois; bàiBảng tra motif và bảng tra type
truyện cổ: Một bài phê bình (The Motif- Index and the Tale Type Index: A Critique) của
Alan Dundes; bài Xu hướng trung tâm trong ngành nghiên cứu folklore về type và motif
truyện kể (The Centrality in Folkloristics of Motif and Tale Type) của Robert A. Georges;
bài Bảng tra cứu truyện dân gian: một khảo sát mang tính phê bình (Indexing Folktales:
A Critical Survey) của Hans- Jörg Uther; bài Kết cấu, văn bản và nội dung của truyện kể
và bảng tra cứu (Texture, Text, and Context of the Folklore Text vs. Indexing) Heda
Jason, bài Việc lập sơ đồ motif truyện cổ của vùng Newfoundland (Motifing the Folktales
of Newfoundland) của Martin Lovelace… Những bài viết này đều được đăng tải
trên Thông báo của các nhà nghiên cứu folklore (Folklore Fellows’ Communication, gọi
tắt là FFC) ở Phần Lan.
Ở Việt Nam, việc nghiên cứu truyện kể dân gian theo phương pháp type và motif
được bắt đầu tương đối muộn. Các nhà nghiên cứu có công giới thiệu phương pháp này
với giới nghiên cứu Việt Nam là Lê Chí Quế, Nguyễn Tấn Đắc, Nguyễn Thị Hiền. Năm
1994, Lê Chí Quế có bài giới thiệu về phương pháp này trên Tạp chí Văn học với nhan
đề Trường phái văn học Phần Lan - những nguyên tắc ứng dụng và khả năng lí luận
(8)

(16)
… Các công trình ứng dụng này đã chỉ ra
yêu cầu bức thiết về việc dịch ra tiếng Việt công trình của A. Aarne và S. Thompson để
các nhà nghiên cứu folklore Việt Nam có thể tiếp cận được với văn bản hoàn chỉnh của
các nhà sáng lập ra phương pháp nghiên cứu này. Bên cạnh đó, thực tế nghiên cứu cũng
chỉ ra rằng, việc lập một bảng tra cứu truyện cổ tích Việt Nam ứng dụng mô hình type
truyện của A. Aarne và S. Thompson là một việc làm cần thiết.
Sự phản ứng của các nhà nghiên cứu Hoa Kỳ - những người tiên phong trong
phương pháp tiếp cận folklore từ góc độ diễn xướng
Trên đây, chúng tôi đã đề cập đến những đóng góp của phương pháp Phần Lan cho
ngành nghiên cứu folklore thế giới. Những thành tựu mà phương pháp này đạt được và
ảnh hưởng rộng rãi của nó đến việc nghiên cứu văn học dân gian trên toàn thế giới là
không thể hồ nghi. Tuy nhiên, với tuổi đời hàng trăm năm, phương pháp này rõ ràng đã
bộc lộ những điểm bất cập trong tình hình mới. Và người chỉ ra sự bất cập này lại chính là
những nhà nghiên cứu folklore ở Hoa Kỳ, mảnh đất mà phương pháp này đặt chân đến
sớm, đạt được nhiều thành công và gây được ảnh hưởng lớn ra thế giới.
Mặc dầu đạt được nhiều thành công nhưng công việc của các nhà nghiên cứu so
sánh folklore ở Hoa Kỳ được khởi xướng bởi Thompson không được tiếp tục lâu dài bởi
vì hướng nghiên cứu này bị coi là “có nguồn gốc châu Âu và được thiết kế ra để phù hợp
với điều kiện châu Âu” và “Phương pháp Phần Lan có thể áp dụng cho vùng Bắc Mỹ như
S. Thompson đã chỉ ra bằng câu chuyện về người chồng là ngôi sao, tuy nhiên, những
nghiên cứu như thế này chỉ liên quan tới văn hoá nguyên thuỷ chứ không thể liên hệ
chúng với nền văn minh Hoa Kỳ. Nhà nghiên cứu Hoa Kỳ muốn biết rằng điều gì xảy ra
với tài liệu folklore Hoa Kỳ. Anh ta không muốn so sánh với các dị bản ở bất cứ nơi nào
chúng được tìm thấy trên thế giới theo cách làm của trường phái Phần Lan mà chỉ muốn
so sánh những truyền thống dân tộc ở Hoa Kỳ với các hình thức, chức năng của chúng
trên mảnh đất mà chúng được sinh ra, đó là bối cảnh của nước Mỹ”
(17)
.
Thực ra, từ khi phương pháp Phần Lan bắt đầu bén rễ trên đất Mỹ, nó đã không

và đang sống… Đối với các nhà nghiên cứu folklore theo phương pháp này, họ không đi
vào những vấn đề lí thuyết như đặc trưng thể loại, đặc điểm thi pháp thể loại, nhân vật…
mà lại tập trung vào các vấn đề cụ thể, nghiên cứu qua các trường hợp cụ thể (a case
study) nhằm thâm nhập vào thực trạng đời sống folklore hiện nay. Có vẻ như, đối với các
nhà nghiên cứu folklore hiện nay, mọi lí thuyết của thế kỷ XX đã bộc lộ nhiều bất cập và
không thể soi sáng các vấn đề của đời sống folklore như một dòng chảy bất tận. Chính vì
thế, việc khám phá dòng chảy đó để nắm bắt nó là quan trọng và thiết thực hơn việc tìm tư
liệu để minh chứng cho những lí thuyết nào đó. Với quan điểm này, các tư liệu văn bản
văn học dân gian (mà những bảng tra cứu của các nhà nghiên cứu ứng dụng phương pháp
Phần Lan là các ví dụ) dường như đang lùi vào hậu trường và đóng một vai trò thứ yếu.
Chúng ta cũng có thể nhìn thấy sự điều chỉnh hướng nghiên cứu ở các công trình
công bố trên Thông báo. Trong Tổng mục lục của Thông báo này, có tới 34 công trình
nghiên cứu về tín ngưỡng, 10 công trình nghiên cứu về tôn giáo. Từ góc độ lí thuyết,
ngoài type và motif, các nhà nghiên cứu đã mở rộng phạm vi khảo sát của mình sang cả
chủ đề (subject), nhan đề (title) và cổ mẫu (archetype), nghệ nhân, môi trường diễn
xướng Và với S. Thompson, một trong những chủ soái của trường phái nghiên cứu
folklore ở góc độ ngôn từ, như đã nói ở trên, cũng đã dần dần thoát li khỏi hướng nghiên
cứu lệ thuộc vào các yếu tố văn bản mà đã nghiên cứu chúng dưới góc độ tổ chức văn bản
để nhìn nhận nó trong mối quan hệ với văn học viết. Ông còn có tham vọng vượt thoát
hẳn khỏi khuynh hướng lệ thuộc vào văn bản để hướng tới nghiên cứu truyện cổ tích từ
góc độ diễn xướng khi ý thức rằng “Chúng ta cần nghiên cứu chức năng của truyện kể
trong đời sống của những người kể chúng và nghe chúng; chúng ta nghiên cứu bản chất
của nghệ thuật này ở nhiều thời điểm khác nhau của nhiều vùng miền khác nhau” (Lời
giới thiệu The Folkltale). Tuy nhiên, có thể thấy rõ là, đây là điều ông chưa làm được
trong các công trình của mình.
Sự bất cập của lí thuyết này còn bộc lộ cả ở việc ứng dụng để biên soạn tư liệu và
cả trong việc ứng dụng vào nghiên cứu so sánh. Trong khi ứng dụng thành tựu của
phương pháp này để biên soạn tài liệu truyện cổ của nước mình, bên cạnh việc thừa
nhận “sự chỉ đường” của nó, một số nhà nghiên cứu đã nhận thấy nhiều “vênh lệch” khi
lấy khung chuẩn A-T lắp vào kho tư liệu địa phương. Đơn cử một trường hợp vận dụng

người nếu như anh ta không để ý đến một phần rất quan trọng trong cuộc sống của họ
như truyện cổ tích và thần thoại, các bài ca và các điệu nhảy, các nghi lễ và các bài khấn.
Tương tự như vậy, nhà nghiên cứu folklore cần những kinh nghiệm và những kĩ năng
của một nhà dân tộc học được đào tạo để lập ra những mô hình cho nghiên cứu của
họ”
(21)
. Trong quá trình thể nghiệm nghiên cứu, phương pháp Phần Lan đã được các thế
hệ nghiên cứu tiếp nối bổ sung và đổi mới. Việc tiếp thêm hơi thở mới của sự giao lưu
và tiếp nhận thành tựu của các phương pháp khác đã được thể hiện trong ý kiến được
phát biểu gần đây của nhà nghiên cứu Phần Lan Ulrika Wolf-Knuts. Bà viết rằng: “Ngày
nay, các nhà folklore học đã hướng sự chú ý tới các nghệ nhân và ảnh hưởng qua lại
giữa nghệ nhân và nhà nghiên cứu folklore. Các nhà folkore học trên toàn thế giới đang
cố gắng tìm ra cái nhìn toàn cảnh về hệ thống giá trị, về sơ đồ có tính quy tắc của đời
sống con người từ việc phân tích những nghệ nhân. Các nhà folklore học ngày nay quan
tâm đến chất lượng nhiều hơn là số lượng, nghiên cứu sâu hơn là những khảo sát có tính
so sánh toàn cầu. Đã nghe thấy một vài tiếng nói chỉ trích giá trị khoa học của những
công trình như thế. Tuy nhiên, vì nhiều lí do, sự so sánh folklore của những nền văn hóa
khác nhau có thể mở rộng tầm mắt của chúng ta trong một xã hội đa văn hóa ở châu Âu.
Việc so sánh không chỉ cho thấy sự khác biệt văn hóa mà còn chỉ ra sự tương đồng…
Bảng tra type giúp chúng ta tìm thấy những sự tương đồng, ít nhất là ở phạm vi bề mặt.
Việc nghiên cứu nghĩa của văn bản đòi hỏi một sự hiểu biết sâu rộng lịch sử vùng, bối
cảnh văn hóa thường xuyên ảnh hưởng tới văn bản folklore, nghĩa rộng và nghĩa sâu của
những khái niệm then chốt, ở một chừng mực nào đó, còn là kiến thức về nghệ nhân và
những cách thức mà văn bản đó được ghi lại. Bảng tra cứu type giúp cho nhà nghiên cứu
folklore lần theo tư liệu và buộc phải bổ sung thêm những nguồn tư liệu khác. Bằng
cách này, họ không còn biên soạn những bảng danh mục tư liệu folkore thuần túy nữa
mà bắt đầu sống theo cách thức truyền cảm hứng mạnh mẽ nhất. Và bảng tra motif lúc
này giống như một bản bí truyền: đối với các nhà nghiên cứu folklore được học hành bài
bản, nó là một cái hòm đựng đầy châu báu, nhưng đối với kẻ ít học thì nó chỉ là một
đống đinh rỉ mà thôi”