Khoa học Ngữ văn sau 55 năm
xây dựng và phát triển
Ngày 2 tháng 12 năm 1953, khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đang ở
vào giai đoạn quyết liệt, tại chiến khu Việt Bắc, Trung ương Đảng lao động Việt Nam
(nay là Đảng Cộng sản Việt Nam) đã ra Nghị quyết về việc thành lập Ban Nghiên cứu
Văn – Sử - Địa trực thuộc Trung ương Đảng với hai nhiệm vụ quan trọng được ghi
trong Đề án thành lập Ban như sau:
a- Nghiên cứu lịch sử, địa lí, văn học Việt Nam mà trọng tâm là lịch sử để giới
thiệu sự phát triển của dân tộc, tinh thần anh dũng của dân tộc, sự đóng góp của dân
tộc vào việc xây dựng chung của nhân loại. Do đó, gây sâu lòng yêu Tổ quốc, yêu nhân
dân, củng cố và phát triển tinh thần dân tộc trong nhân dân.
b- Giới thiệu lịch sử, địa lí, văn học các nước bạn và các dân tộc trên thế giới,
đặc biệt là Miên, Lào, Liên Xô, Trung Quốc… với nhân dân Việt Nam để góp phần vào
việc giáo dục tinh thần quốc tế… Nhiệm vụ trước tiên cần phải làm là: Nghiên cứu lịch
sử, địa lí, văn học Việt Nam theo quan điểm Mác - Lênin và soạn một số tài liệu cần
thiết trước mắt về các môn học nói trên để góp phần vào việc nâng cao trình độ tư tưởng
cho nhân dân (kể cả giáo viên và học sinh các trường), và cán bộ.
Với nhiệm vụ được giao và với một đội ngũ cán bộ gồm các học giả có trình độ
và uy tín, kể từ khi thành lập (2-12-1953) đến khi kết thúc vai trò lịch sử để trở thành
các cơ quan nghiên cứu trực thuộc Ủy ban Khoa học nhà nước (1959) và trường Đại
học, Ban Nghiên cứu Văn - Sử - Địa chỉ tồn tại có 5 năm, nhưng đã để lại dấu ấn vô
cùng quan trọng trong lịch sử hình thành và phát triển của các ngành khoa học xã hội
và nhân văn nước ta. Sự ra đời của Ban Nghiên cứu Văn - Sử - Địa được xem là tổ
chức tiền thân của Viện Khoa học xã hội Việt Nam ngày nay. Ngay từ bản Đề án thành
lập Ban (1953), những người sáng lập đã nhìn thấy trước tương lai của hai ngành khoa

văn giai đoạn từ 1959 trở đi.
Lúc đầu do yêu cầu cần thiết phải tập trung nghiên cứu sử học, xem sử học là
trọng tâm nên trong Đề án thành lập, tên Ban và tên Tập san được xác định là Sử - Địa -
Văn. Nhưng đến Tập san số 3 (1954) tại trang 5, trong lời Cùng bạn đọc, Ban Văn-Sử-
Địa đã có thông báo như sau: “Văn học, sử học là những khoa học xã hội. Khoa học địa
lí cũng liên quan chặt chẽ đến khoa học xã hội. Nhưng trước nhu cầu hiện nay, việc
nghiên cứu văn học nước ta cần được đẩy mạnh để góp phần vào việc xây dựng một hệ
tư tưởng mới và công tác nghiên cứu văn học cần được đặc biệt chú trọng. Vì vậy, để
cho đúng với tinh thần nói trên, Ban Nghiên cứu Sử - Địa – Văn sẽ đổi là Tập san
Nghiên cứu Văn - Sử - Địa”. Như vậy, vấn đề đổi tên không phải là để thuận theo thói
quen nói và viết mà có chủ đích hẳn hoi. Việc xác định trọng tâm nghiên cứu là văn học
vào thời kỳ này có ý nghĩa lịch sử của nó. Vì đây là thời kì hình thành khoa học văn học,
thời kì đấu tranh để xây dựng những nguyên tắc tư tưởng thẩm mĩ cho nền văn học mới,
thời kì đặt nền tảng cho khoa nghiên cứu và giảng dạy lịch sử văn học.
Ngay từ khi được thành lập, Ban Văn - Sử - Địa và Tập san nghiên cứu Văn - Sử -
Địa đã qui tụ được những nhà hoạt động khoa học có tên tuổi, có học vấn uyên thâm về
các lĩnh vực văn hóa, văn học như: Trần Huy Liệu, Đặng Thai Mai, Vũ Ngọc Phan,
Nguyễn Hồng Phong, Văn Tân, Văn Tạo, Minh Tranh, Nguyễn Đổng Chi, Lê Thước,
Trương Chính, Nguyễn Đức Đàn, Hồ Tuấn Niêm, Trần Thanh Mại, Hoa Bằng, v.v…
Các kết quả nghiên cứu bước đầu được công bố trên Tập san không chỉ thể hiện mối
quan tâm của các học giả tới những vấn đề hết sức cơ bản, trọng yếu của lịch sử văn học
như vấn đề phân kì lịch sử văn học dân tộc; các vấn đề của văn học Cổ-Trung đại Việt
Nam; các vấn đề văn học dân gian, lí luận văn học, vấn đề loại hình chữ viết của văn học
dân tộc, v.v… mà còn thể hiện tầm nhìn xa trông rộng đối với sự phát triển của tương lai
khoa học văn học.
Ngày nay, với quan điểm đổi mới và với những thành tựu mới nhất của khoa học
xã hội và nhân văn đạt được trong 55 năm qua, chúng ta không khó khăn lắm trong việc
nhận ra những chi tiết bất cập, thậm chí ấu trĩ, tả khuynh trong một số luận điểm, bài
viết thời kì đó. Nhưng bằng sự thấu đáo của quan điểm lịch sử cụ thể và tinh thần khách
quan khoa học cộng với ý thức trân trọng thành quả và công lao của người đi trước,