Vấn đề tầm đón đợi và xác định tính
nghệ thuật trong Mỹ học tiếp nhận của
Hans Robert Jauss Để làm rõ thêm việc có thể khách quan hóa tầm đón đợi, Jauss còn nêu lên vấn đề về
sự thay đổi tầm có liên quan đến việc xác định tính nghệ thuật và tính lịch sử của văn học ở
những luận điểm sau. Theo Jauss, sự chờ đợi của người đọc khi đọc một tác phẩm theo
những quy tắc nhất định của thề loại hay của kiểu văn bản có thể giữ nguyên, bị thay đổi,
được chuyển hướng hay cũng có thể bị giải bỏ một cách mỉa mai trong quá trình đọc tiếp
theo. Dựa theo W.D. Stempel, Jauss cho rằng có thể xác định tầm đón đợi có trước của một
văn bản như là chất “đồng vị” của hệ đọc - nó tăng lên với mức độ như sự biểu đạt, biến
thành tầm đón đợi nội tại, có tính chất cú pháp. Nếu ta xác định tầm đón đợi ấy như thế thì
quá trình tiếp nhận có thể miêu tả được trong sự mở rộng của một hệ thống ký hiệu học diễn
ra giữa sự phát triển hệ thống và sửa chữa hệ thống. Như thế theo Jauss quá trình lập tầm và
thay đổi tầm liên tục cũng quy định mối quan hệ giữa từng văn bản riêng lẻ với cả loạt văn
bản tạo nên thể loại. Trong quan niệm của Jauss, văn bản mới luôn gợi lên cho người đọc
những sự chờ đợi và các quy tắc chơi đã quen biết từ các văn bản trước đó mà giờ đây được
biến cách, sửa chữa, thay đổi hay chỉ được tái tạo lại. Biến cách và sửa chữa quy định không
gian chơi của một cấu trúc thể loại, thay đổi và tái tạo lại quy định ranh giới của nó. Sự tiếp
nhận giải thích một văn bản với Jauss phải được đặt trên cơ sở môi trường kinh nghiệm thuộc
thụ cảm thẩm mỹ.
Sự xóa bỏ tầm đón đợi quen thuộc xây dựng tầm đón đợi mới nhằm đạt đến những
tác động thi ca mới được Jauss xem như là trường hợp lý tưởng về sự có thể khách quan
hóa hệ quy chiếu lịch sử văn học. Ông nêu lên ba thí dụ điển hình: đó làDon
Quijote của Cervantes, Jacques le fataliste của Diderot, Chinères của Nerval. Ở những tác
phẩm này luôn có một điểm chung là khi mở đầu chúng mô phỏng các quy ước về thể loại,
phong cách và hình thức của các tác phẩm trước đó để gợi lại tầm đón đợi quen thuộc của

thấy cái cách thức xác định cả hai tính chất đó của văn học. Về mặt xác định tính lịch sử của
văn học ở Jauss chúng tôi sẽ đề cập đến trong một dịp khác. Ở đây, về mặt xác định tính nghệ
thuật hay giá trị thẩm mỹ của văn học, tuy phê phán chủ nghĩa hình thức, song vẫn giống với
chủ nghĩa hình thức, Jauss cũng đặt trọng tâm ở sự cách tân, ở cái mới. Theo đó giá trị thẩm
mỹ của một tác phẩm là ở sự cách tân, ở chất lượng khác biệt của nó. Như vậy có thể thấy
Jauss đã gắn kết cái nguyên lý cũ về sự thay đổi của các thế hệ văn học với quan điểm về sự lạ
hóa trong văn học được chủ nghĩa hình thức Nga đề ra. Tuy nhiên giữa cách xem xét của chủ
nghĩa hình thức và của Jauss có sự khác biệt cần phải được nhìn thấy. Đó là ở Jauss chất lượng
thẩm mỹ của tác phẩm mới so với tác phẩm cũ không được đo trực tiếp qua trình tự của các tác
phẩm, qua sự thay thế tự động, sự diễn tiến tuần tự, sự đối lập máy móc tác phẩm cũ - tác phẩm
mới mà là qua sự khác biệt giữa tầm đón đợi cũ và tầm đón đợi mới. Điều đó có nghĩa là lối
xem xét theo mỹ học tiếp nhận của Jauss đặt trọng tâm ở vai trò của người tiếp nhận, của công
chúng trong khi lối xem xét theo chủ nghĩa hình thức chú ý đến trình tự các tác phẩm, chú ý
đến chất lượng nghệ thuật được thể hiện trong tác phẩm. Nói rõ hơn ở Jauss chất lượng nghệ
thuật được đo bằng sự khác biệt giữa tầm đón đợi của những tác phẩm đã qua được lưu giữ
trong ý thức của người tiếp nhận với tính cách là kinh nghiệm thẩm mỹ có sẵn với “sự thay đổi
tầm” do sự xuất hiện của một tác phẩm mới. Nói rằng tính chất nghệ thuật của một tác phẩm
văn học được đo bằng sự va đập của tác phẩm mới vào tầm đón đợi của những tác phẩm đã
qua được lưu giữ trong ý thức của người đọc, điều đó có cái gì gần giống với cái định đề có
tính chất duy tâm của R.G. Collingwood, được Jauss dẫn ra ở đầu chương 6, nói rằng “lịch sử
không phải là cái gì khác hơn cái quá khứ diễn lại trong tâm trí của nhà sử học”. Điều này có
thể thấy rõ hơn khi Jauss đi vào xác định tính lịch sử của văn học.
Ở bình diện chung, Jauss khẳng định: “Cái cách thức mà một tác phẩm văn học ở vào
cái thời điểm của sự xuất hiện của nó đã lấy lại, vượt qua, làm thất vọng hoặc phủ nhận sự đón
đợi của công chúng đầu tiên của nó rõ ràng tạo ra một tiêu chí cho việc xác định giá trị thẩm
mỹ của nó”
(20)
. Song để đưa ra tiêu chí cụ thể hay để đi đến chỉ ra được tác phẩm có tính nghệ
thuật và tác phẩm không có tính nghệ thuật Jauss đề ra khái niệm khoảng cách thẩm
mỹ (aesthetische Distanz). Về những tác phẩm không có giá trị nghệ thuật Jauss có cách quy

có thể dẫn đến hệ quả là sự “thay đổi tầm” - là khoảng cách thẩm mỹ thì ta có thể chất thể hóa
khoảng cách này qua phổ của những phản ứng của công chúng và sự đánh giá của phê bình (sự
thành công tự phát, sự từ chối hoặc tức giận, sự đồng ý riêng lẻ, sự nhận hiểu dần dần hay
muộn màng)”
(22)
.