Quan niệm về lịch sử
trong tiểu thuyết của
Nguyễn Xuân Khánh

Lịch sử không phải là quá khứ bất biến
Lịch sử là tiến trình liên tục của những thay đổi trong đó có sự chuyển động tương tác tạo
nên hiệu ứng tiềm ẩn những bất ngờ. Khoa học tự nhiên thế giới đã biết đến thuyết “hiệu ứng cánh
bướm”: liệu một con bướm vỗ cánh ở Brazil có thể tạo nên một cơn bão lớn ở Texas. Nhà văn
Nam Dao ở các cuốn tiểu thuyết lịch sử Gió lửa và Đất trời đã thừa nhận sự ảnh hưởng của lý
thuyết đó bằng việc đặt lịch sử trước những khả năng chuyển đổi
(4)
. Đó cũng là tư tưởng của Erich
Emanuel Schmitt trongNửa kia của Hitler, từ giả thiết nếu năm 1908 Hitler trúng tuyển trường Đại
học Mỹ thuật Viên tác giả lật lại lịch sử nhân loại thế kỷ XX và dõi theo hai nửa con người, hai nửa
cuộc đời khác nhau của Hitler. Với ý tưởng đó người ta nhận ra rằng, từ một sự việc rất nhỏ có thể
tạo ra sự kiện lịch sử lớn. Và hơn ai hết các nhà văn khi đối diện với lịch sử sẽ phải tự hỏi “tại sao
lịch sử diễn ra như thế này mà không phải thế kia”.
Với tư duy lịch sử hiện đại, Nguyễn Xuân Khánh luôn đặt lịch sử trong trạng thái động.
Thói quen “trung thành với lịch sử” khiến người ta tìm đến các tài liệu lịch sử chính thống để đối
chiếu và chấp nhận một lịch sử đã hoàn tất, các nhân vật sự kiện trở thành những bức tranh được
“đóng khung”, ổn định trong kinh nghiệm cộng đồng. Trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh, các
nhân vật, sự kiện lịch sử… không đơn nghĩa mà trở nên đa diện khi được soi chiếu từ nhiều góc
độ. Nhà văn đặt nhân vật trong những mối quan hệ phức tạp của gia đình và xã hội. Chẳng hạn
nhân vật Hồ Quý Ly được hiện lên trong các vai khác nhau: một yếu nhân văn võ song toàn, một
con người với cảm nhận tinh tế sâu sắc, một người chồng, người cha nén chặt tình cảm trong lòng,
một kẻ loạn thần tặc tử thâm hiểm, tàn bạo… Ở mỗi góc nhìn, việc đổi mới của Hồ Quý Ly cũng
không đồng nhất: trong mắt những người thuộc phe bảo thủ như Nguyên Hàng, Khát Chân, Đoàn
Xuân Lôi thì đó là chính sách trái với lề lối tổ tiên, là dấu hiệu của âm mưu thoán nghịch, ngược

cũng đã thành công khi để cho nhân vật lịch sử kể chuyện ở ngôi thứ nhất. Nhân vật Võ Tắc
Thiên xưng tôi dẫn dắt người đọc đi theo dòng suy tưởng và tâm trạng sâu khuất của người đàn
bà tên là Chiếu từ lúc nằm trong bụng mẹ tới lúc giữ vị trí tột đỉnh vinh quang của một đế chế
lớn nhất thiên hạ. Với cách tiếp cận nhân vật từ thế giới nội quan, Nữ Hoàng đã tạo được một
cái nhìn mới về lịch sử. Trong Hồ Quý Ly từ nhân vật Hồ Nguyên Trừng xưng “tôi”, các nhân
vật lịch sử khác đều được kéo gần lại, họ là những người cùng thời với “người kể chuyện”.
Nếu đặt tác phẩm này trong hệ thống các tiểu thuyết lịch sử trước đó rõ ràng nó tạo ra bước
ngoặt mới bằng việc phá vỡ cấu trúc truyền thống. Tiểu thuyết về đề tài lịch sử bám vào các sự
kiện hoặc nhân vật lịch sử nên khó tránh khỏi lối cấu trúc biên niên. Cấu trúc tiểu thuyết
Nguyễn Xuân Khánh linh hoạt, trục thời gian xáo trộn, điểm nhìn trần thuật liên tục luân
chuyển, đan xen điểm nhìn bên ngoài và bên trong, tâm điểm của mạch trần thuật cũng luân
chuyển khiến cho người đọc phải luôn tự bổ sung và phán xét lại về nhân vật, hành động, sự
kiện. Ngoài hai giọng kể chính thay đổi luân phiên là người kể chuyện xưng “tôi” và người kể
chuyện khách quan, ở nhiều đoạn điểm nhìn trần thuật được chuyển vào Nghệ Tôn,Thuận Tôn,
Hồ Quý Ly.
Trong Mẫu Thượng ngàn, xuyên suốt tác phẩm là giọng kể khách quan nhưng ngoài
việc di chuyển điểm nhìn vào các nhân vật, nhà văn còn trực tiếp để cho nhân vật bà Ba Váy tự
sự. Cũng giống nhân vật Hồ Nguyên Trừng, bà Ba là nhân vật xưng “tôi” có thể tạo ra một
cách nhìn trung tâm. Mỗi điểm nhìn trần thuật gắn với một sự tự ý thức, thành ra cùng một
nhân vật, cùng một hiện thực nhưng được nhìn từ nhiều điểm khác nhau, có thể đánh giá theo
nhiều cách khác nhau. Nhân vật trong quá khứ thoát ra khỏi quá khứ để đối thoại với hiện tại,
sống động chứ không phải là những cổ vật im lìm.
Có thể thấy lịch sử trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh là phương tiện để chuyển tải
tư tưởng chứ không phải là mục đích. Thực ra, Nguyễn Xuân Khánh đã rất thành công khi tái
tạo lại không khí lịch sử, bức tranh của thời đại đã qua nhưng đóng góp của nhà văn là ở tư duy
mới mẻ về lịch sử, lịch sử đã qua không khép lại mà hoàn toàn có thể mở ra những chân trời
khám phá mới, nó phù hợp với tư duy của con người hiện đại, luôn lật trở, hoài nghi những giá
trị tưởng như đã xác định.
Lịch sử ở trong con người
Nhận định về sự khác nhau giữa vai trò của nhà văn với nhà sử học, M. Kundera cho rằng: