Khuynh hướng tiểu thuyết hóa
lịch sử trong tiểu thuyết lịch sử
Việt Nam sau 1975

Khảo sát những tiểu thuyết lịch sử Việt Nam được xuất bản sau 1975, chúng tôi
nhận thấy, các nhà văn xử lí chất liệu lịch sử theo hai khuynh hướng chính: khuynh
hướng lịch sử hoá tiểu thuyết và tiểu thuyết hoá lịch sử. Trong bài viết này, chúng tôi
tập trung đề cập đến khuynh hướng tiểu thuyết hoá lịch sử.
Tiểu thuyết vốn đề cao tính chất hư cấu, sáng tạo chủ quan, còn lịch sử lại đòi
hỏi sự chính xác, khách quan khi lưu giữ những tư liệu liên quan đến số phận của một
dân tộc. Tiểu thuyết hoá lịch sử nghĩa là nhà văn biến những tư liệu chính xác của lịch
sử thành tiểu thuyết, thành những sản phẩm hư cấu, tưởng tượng của cá nhân nghệ sĩ.
Khi đó, lịch sử trở thành chất liệu, thậm chí là phương tiện để nhà văn viết tiểu thuyết.
Nhiều khi nhà văn chỉ mượn lịch sử làm đường viền trang trí chứ không phản ánh
trung thực một thời kì lịch sử cụ thể. Nói như nhà văn Alexandre Dumas, lịch sử chỉ
như cái đinh đóng vào tường để người viết có thể tuỳ thích treo vào đó những bức
hoạ của riêng mình. Đó là thứ lịch sử đã được nhào nặn, thiết kế lại. Và nhà văn viết
tiểu thuyết lịch sử là sáng tạo một lịch sử khác, đến lượt người đọc, họ cũng hưởng thụ
lịch sử theo cách của riêng mình. Với khuynh hướng sáng tạo này, nhà văn có thể phán
xét cả lịch sử, chưng cất lại lịch sử, cãi ngầm với sử học về nhân sinh, thế sự để giúp
nhận thức thêm, nhận thức lại lịch sử. Đọc những cuốn tiểu thuyết lịch sử được viết
theo khuynh hướng này, ấn tượng về lịch sử dù vẫn tồn tại, và vẫn cần thiết như một
không gian toàn thể nhưng đã không còn ở bình diện thứ nhất mà nổi lên trước hết là
ấn tượng của tiểu thuyết với bao vấn đề thế sự, đời thường cùng những sáng tạo mới
mẻ, riêng biệt. Theo Bakhtin đó là ấn tượng về cái “hiện tại chưa hoàn thành” - hiện tại
ấy trở thành đối tượng ưu tiên của tiểu thuyết để người viết tiểu thuyết “có thể miêu tả
những sự việc có thật trong đời mình hoặc nói ám chỉ đến chúng, có thể can thiệp vào
cuộc trò chuyện giữa các nhân vật, có thể bút chiến công khai với các địch thủ văn học

Trong tiểu thuyết Huyền Trân công chúa, nhà văn Hoàng Quốc Hải đã dựa vào
vài dòng ngắn ngủi được ghi lại trong Đại Việt sử kí toàn thư: “Mùa hạ, tháng 6, gả
công chúa Huyền Trân cho vua nước Chiêm Thành là Chế Mân. Trước đây, thượng
hoàng đi chơi các địa phương sang nước Chiêm Thành, đã trót hứa gả con gái cho. Các
văn sĩ trong triều ngoài nội nhiều người mượn điển vua nhà Hán đem Chiêu Quân gả
cho Hung Nô làm lời thơ bằng quốc ngữ để chê cười”
(2)
. Từ chi tiết này của lịch sử, tác
giả đã hư cấu, tưởng tượng để viết nên cuốn tiểu thuyết trên 300 trang, miêu tả cụ thể
về cô công chúa Huyền Trân - con gái yêu của vua Trần Nhân Tông, đặc biệt là diễn
biến tâm lí của nàng từ lúc nghe tin mình được gả sang Chiêm Thành cho tới khi đã trở
thành vợ của vua Chiêm - Chế Mân. Việc Huyền Trân chấp thuận làm vợ Chế Mân,
bên ngoài ai cũng nghĩ nàng là một người con thuận hảo, ý thức được trọng trách đối
với quốc gia, nhưng trong sâu thẳm của lòng mình, việc đó còn là một sự “trả thù”,
nàng cố vùi nén, quên đi tình yêu với người anh hùng đã lớn tuổi Trần Khắc Chung.
Mặc dù vậy, khi làm vợ Chế Mân, Huyền Trân là người phụ nữ biết hy sinh vì nghĩa
cả, có trí tuệ sáng suốt, biết khuyên chồng khuyên vua lo việc trị nước an dân, giữ bổn
tâm thiện đức làm gương cho trăm họ. Huyền Trân thực sự trở thành một nhân vật
sống động, đầy sức thuyết phục trước độc giả chứ không chỉ còn là một cái tên trong
sử sách. Nhà văn đã xây dựng được Huyền Trân thành một trang nữ kiệt về văn hoá,
đạo đức, đẩy nhân vật ra xa khỏi quan niệm phong kiến trọng nam khinh nữ. Nàng kiên
nghị, sáng suốt có ý thức xây dựng và củng cố tình hữu nghị giữa hai dân tộc Việt -
Chiêm vì hoà bình lâu dài của khu vực, lại biết khuyên Chế Mân lo việc chấn hưng đất
nước, mang lại hạnh phúc cho dân. Kiểu phục hiện lịch sử này khiến cho tác phẩm của
Hoàng Quốc Hải có một chủ đề tư tưởng sâu sắc. Đồng thời đặt trong bối cảnh đổi mới
đất nước, mở rộng giao lưu văn hoá-ngoại giao hôm nay, nhân vật Huyền Trân ít nhiều
có thêm được hơi thở của cuộc sống đương đại.
Dựa vào nguồn sử liệu của Đại Việt sử kí toàn thư viết về vị vua đầu triều
Lý - Lý Công Uẩn (1010-1028), tất cả gồm 26 trang
(3)