HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT KẺ THÙ
TRONG TIỂU THUYẾT THƯỢNG ĐỨC CỦA NGUYỄN BẢO
Nguyễn Thị Diễm My
Đại Học Đà Lạt

I. MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Chúng tôi đã học, đã đọc khá nhiều
tác phẩm viết về đề tài chiến tranh cách
mạng. Tội ác của kẻ thù - bọn xâm lược,
bọn tay sai bán nước - hiện lên trên từng
trang viết. Nhưng đọc Thượng Đức của nhà
văn Nguyễn Bảo, tôi hiểu thêm một góc
khuất khác trong con người nhân vật kẻ thù.
Bên cạnh cái xấu xa, tàn ác, chất "người"
trong nhân vật kẻ thù được tác giả khắc họa
khá đậm nét. Đến với tiểu thuyết Thượng
Đức, ta không bắt gặp một cách trực diện
tội ác, sự điên cuồng chém giết của những
tên ngụy quân mà là nhìn thấu nội tâm của
chúng. Đây là điều rất đáng ghi nhận.
Chiến tranh đã là quá vãng. Cần thiết
có cái nhìn toàn diện, khách quan về những
con người đứng bêm kia chiến tuyến. Đơn
giản bởi một điều, họ cũng là NGƯỜI, cái
khác cơ bản là ở sự lựa chọn chính trị.
2. Lịch sử vấn đề
Thượng Đức là cuốn tiểu thuyết ra
đời do hưởng ứng “Cuộc vận động sáng tác
tiểu thuyết sử thi về đề tài chiến tranh cách
mạng” của Bộ Quốc phòng. Tính đến thời

dành một số trang không ít để miêu tả nhân
vật kẻ thù: “Đã qua rồi cái thời ấu trĩ khi
nói về kẻ thù thì chỉ thấy chúng tàn bạo và
dốt nát, chúng là cổ máy giết người. Gần
đây, trong tiểu thuyết viết về chiến tranh,
nhân vật kẻ thù đã được thể hiện trong một
quan niệm nghệ thuật khác. Nhân vật trung
tá quận trưởng Nguyễn Quốc Hùng và nhân
vật tiểu đoàn trưởng Hà Văn Lầu trong
Thượng Đức được nhà văn"đối xử công
bằng" hơn. Cả hai nhân vật này đều được
nhà văn thể hiện cả phần "con người trong
con người" - nghĩa là ngoài bộ mặt một sĩ
quan được xếp vào loại có nợ máu với dân
thì trong mỗi cá nhân đó vẫn không mất đi
phần con người như bất kỳ ai( có yêu
thương hờn giận, có chờ đợi nhớ nhung, có
kỷ niệm và mơ ước…)".
3. Phương pháp nghiên cứu
Xuất phát từ yêu cầu và mục đích của
hướng tới của đề tài, chúng tôi đã sử dụng
các phương pháp nghiên cứu như: phương
pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp hệ
thống. Bên cạnh đó, chúng tôi còn vận dụng
thao tác so sánh.
4. Bố cục đề tài
Ngoài Phần mở đầu và Kết luận, đề
tài khảo sát bốn nội dung, được trình bày
như sau:
1. Khái quát hình tượng nhân vật kẻ thù

thằng Phổ hiện ra chống cánh tay xăm
chàm vào hông, gườm gườm con mắt lồi
"một chén gạo cho Cộng sản là một chén
máu!" ám ảnh người đọc. Trong tiểu thuyết
Đất Quảng của Nguyễn Trung Thành, Hứa
Min được dựng lên như một tên căm thù
giai cấp điên cuồng nhất. Min là kẻ nuôi ý
chí phục thù cách mạng, biết tạm nén
những thú ăn chơi sa đọa, tập trung vào
mục đích phản cách mạng.
Trên đây là một số nhân vật phản
diện được miêu tả bằng những nét thù
nghịch, đối lập với những người chiến sĩ
cách mạng. Bên cạnh đó còn có những nhân
vật khác như thiếu tá Sằng, vợ chồng Ba
Phi trong Hòn Đất, vợ chồng Ba Sồi, đại
diện Hiếm, cảnh sát Âu trong Ở xã Trung
Nghĩa, Quản Mun, trung úy Đào trong tiểu
thuyết Rừng U Minh. Chúng đã được các
nhà văn phác họa với những nét tạo hình
khá sinh động, làm cho người đọc nhận
thức rõ hơn, sâu hơn bản chất xấu xa và
nguy hiểm của kẻ thù. Nguyễn Thi đã mô tả
chân dung đại diện Hiếm (Ở xã Trung
Nghĩa) bằng những nét sắc sảo: " Hắn ngồi
sau cái bàn tròn, mặt bàn bằng đá cẩm
thạch rộng đến tám cái lưng hắn đặt cũng
lọt. Chính vì cái khối to lớn bè bè trước mặt
nên người hắn trông nhỏ choắt. Trên mặt
hắn chỉ có hai cái tai và sống mũi là không

hình tượng nhân vật anh hùng, mà quên một
điều rằng, trong thực tế, trừ một bộ phận
quân đội trong chính quyền ngụy trở thành
những kẻ ác ôn thì đa số sĩ quan, binh lính
quân đội Sài Gòn phải sống trong cảnh bắt
buộc phải cầm súng. Bởi lẽ, trước hết họ
vẫn là người nhưng phải đi trên con đường
lầm lạc và lý tưởng của họ khác hẳn lý
tưởng của những người Cộng sản.
2. Giá trị nội dung tiểu thuyết
Thượng Đức của Nguyễn Bảo
Sau năm 1975, đăc biệt là trong thời
kỳ đổi mới của văn xuôi tái hiện chiến tranh
cách mạng, nhiều tác phẩm xuất sắc đã ra
đời, trong đó có Thượng Đức của Nguyễn
Bảo.
Nguyễn Bảo họ tên khai sinh là
Nguyễn Ngọc Bảo, bút danh Nguyễn Bảo.
Ông sinh ngày 2 tháng 4 năm 1948, quê gốc
Vĩnh Thạnh, Vĩnh Lộc, Thanh Hóa. Tốt
nghiệp khoa văn trường Đại học Tổng hợp
Hà Nội năm 1971, Nguyễn Bảo vào công
tác và chiến đấu ở chiến trường khu V trong
suốt thời kỳ kháng chiến chống Mỹ. Sau
năm 1975, Nguyễn Bảo về làm Biên tập
viên tạp chí Văn nghệ quân đội. Hiện nhà
văn là đại tá, Tổng biên tập Tạp chí Văn
nghệ quân đội, Đảng viên Đảng Cộng sản
Việt Nam, hội viên Hội nhà văn Việt Nam.
Với tiểu thuyết Thượng Đức, nhà văn

Chủ tịch tỉnh Quảng - Đà nữa. Dưới sự chỉ
huy của họ là lớp lớp những chiến sĩ kiên
trung, chiến đấu với một tinh thần gan góc,
quả cảm và sẵn sàng hy sinh cho thắng lợi
cuối cùng. Đó là những con người như Tiểu
đoàn trưởng Nguyễn Quỳ, Tiểu đoàn phó
Ngoãn, anh trinh sát vui tính Toản, anh lính
trẻ Tấn, cán bộ địa phương Hoàng Thủy và
cả cô gái mảnh dẻ nhưng vô cùng gan dạ
Cẩm Linh.
Ngòi bút của Nguyễn Bảo không chỉ
dừng lại ở việc miêu tả nhân vật anh hùng
mà tác giả còn đi sâu khám phá bản chất
nhân vật kẻ thù. Nổi bật là nhân vật quận
trưởng Nguyễn Quốc Hùng - một sĩ quan
trung thành với lý tưởng phụng sự cho chế
độ Việt Nam cộng hòa, tiểu đoàn trưởng Hà
Văn Lầu thô lỗ, tục tằn nhưng chiến đấu
với lòng tận trung của người lính. Bên cạnh
đó còn có quận phó Nguyễn Trung Tín
sống thực tế, tư lệnh quân đoàn 1 vùng I
chiến thuật Ngô Quang Trưởng "chỉ tay
năm ngón", ấp trưởng Nguyễn Bá hèn nhát.
Tác giả đã mang đến cho chúng ta cái nhìn
mới mẻ, khách quan về nhân vật kẻ thù: bên
cạnh bản chất hung ác, phản động, vẫn tồn
tại trong con người chúng những mặt tính
cách rất “người”. Chính điều này làm cho
tác phẩm mang đầy giá trị chân thực.
3. Nhân vật kẻ thù trong tiểu thuyết

nguỵ quân trong hắn.
Có thể nói rằng, hình tượng nhân vật
Nguyễn Quốc Hùng là nơi hội tụ điểm nhìn
mới mẻ của Nguyễn Bảo. Đọc Thượng
Đức, độc giả không hề bắt gặp ở y cái độc
ác, tàn bạo của một nhân vật kẻ thù mà đâu
đó, chỉ là hành động đường cùng của một
tên giặc. Hùng là một sĩ quan có tinh thần
quốc gia, trung thành với chế độ, dũng cảm
và có tài chỉ huy. Y cũng là một con người,
có thể không hẳn là tốt nhưng là người sống
có lý tưởng, có ước mơ và cũng có trái tim
yêu thương tha thiết. Bi kịch của y là đã
chọn đi trên con đường lầm lạc. Nguyễn
Bảo đã thật “ưu ái” và dành cho Hùng thiện
cảm khi để cho nhân vật này chọn cái chết.
Xây dựng nhân vật Nguyễn Quốc
Hùng với đầy đủ những phẩm chất “người”
và “không người” trong một con người cụ
thể, nhà văn Nguyễn Bảo đã làm cho cái
thang độ nhân vật phản diện không còn
đậm màu tội ác như nhân vật kẻ thù trong
tiểu thuyết chiến tranh giai đoạn 1954-
1975. Đây là thành công nổi bật trong khắc
họa hình tượng nhân vật kẻ thù trong tiểu
thuyết Thượng Đức của nhà văn Nguyễn
Bảo.
3.2. Nhân vật thiếu tá tiểu đoàn
trưởng Hà Văn Lầu
Hà Văn Lầu là một kiểu sĩ quan ngụy

tụy phục vụ.
3.4. Hình ảnh binh lính quốc gia
Nhìn chung hình ảnh binh lính nguỵ
trong tác phẩm hiện lên như là những kẻ chỉ
biết phục tùng và hèn nhát. Tuy vậy,
Nguyễn Bảo đã cho độc giả một cái nhìn
thiện cảm hơn khi ông để cho một tên lính
nguỵ kịp “thức tỉnh”. Hành động này của
hắn phần nào nói lên tư tưởng chung của
tác phẩm: bản chất “người” luôn tồn tại
trong con người nhân vật kẻ thù.
3.5. Nhân vật kẻ thù trong bộ máy
dân sự
Nổi bật trong đám tay sai này là ấp
trưởng ấp Hà Tân: Nguyễn Bá. Y là một kẻ
chiêu hồi, phản cách mạng. Vì hèn nhát, sợ
chết, hắn đã làm tay sai cho giặc. Bên cạnh
bản chất ti tiện, phần “người” trong Bá vẫn
chưa mất hết. Thay vì giết vợ con Hoàng
Thuỷ, Bá đã bí mật đưa họ về Đà Nẵng.
Trong tác phẩm, Nguyễn Bảo đã xây
dựng nhân vật Nguyễn Bá với một thế giới
nội tâm không đơn giản.
4. Nghệ thuật xây dựng nhân vật
kẻ thù của Nguyễn Bảo trong tiểu thuyết
Thượng Đức
Vận dụng nghệ thuật xây dựng nhân
vật tiểu thuyết, Nguyễn Bảo đã tạo nên hình
tượng nhân vật kẻ thù đậm nét. Nhà văn
không chỉ coi trọng miêu tả ngoại hình

Tín. Một cuộc họp bàn về kế hoạch đánh trả
Cộng quân đã trở thành “bàn giải phẫu” để
“mổ xẻ” cái gọi là lý tưởng của những viên
sĩ quan ngụy. Từ chỗ là tình huống đối
thoại giữa ba người, tác giả chuyển sang sự
đối thoại gay gắt của từng cặp nhân vật
một. Qua đây con người họ bộc lộ một cách
chân thật. Cuộc đối thoại giữa Hoàng Thủy
và Nguyễn Bá có y nghĩa tương tự.
Xây dựng tình huống đối thoại giữa
các nhân vật, tác giả đã để cho nhân vật tự
bộc lộ bản chất, tạo cho mỗi nhân vật trong
cuốn tiểu thuyết này mang những nét tính
cách riêng và có số phận riêng.
4.3. Hướng vào thế giới nội tâm nhân
vật
Bên cạnh việc khai thác một cách tối
đa những nét tính cachstrong các mối quan
hệ khác nhau, Nguyễn Bảo đã đi sâu vào
thế giới nội tâm nhân vật. Nhà văn đã để
cho nhân vật Nguyễn Quốc Hùng độc thoại
nội tâm, sống với dòng ký ức và suy nghĩ
về cái hiện thực mà y đang phải đối mặt.
Hướng vào thế giới nội tâm nhân vật,
tác giả đã dựng nên một Nguyễn Quốc
Hùng thật sâu sắc, một nhân vật có cá tính
và có đời sống nội tâm khá phức tạp.

III. KẾT LUẬN
Hơn sáu trăm trang sách đưa người