ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN VĂN SANG HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT ANH HÙNG TRONG
TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ HIỆN ĐẠI VIỆT NAM
LUẬN VĂN THẠC SĨ
HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT ANH HÙNG TRONG
TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ HIỆN ĐẠI VIỆT NAM
Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Lý luận Văn học
Mã số: 603222
Người hướng dẫn khoa học: TS. Nguyễn Văn Nam
Hà Nội-2008
2.1.2. Khát vọng lịch sử 44
2.2. Hình tượng nhân vật anh hùng với tài năng, tính cách, phẩm chất và khí
phách hơn người 49
2.2.1. Thiên tài quân sự 49
2.2.2. Tính cách và phẩm chất hơn người 60
2.2.3. Khí phách anh hùng 65
2.3. Kiểu hình tượng nhân vật anh hùng có số phận đặt trong dòng lịch sử 67
2.4. Hình tượng nhân vật anh hùng nặng vai trò thế sự 71
Tiểu kết 75
Chương 3 77
THI PHÁP NGHỆ THUẬT TRONG XÂY DỰNG HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT
ANH HÙNG TRONG 77
TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ HIỆN ĐẠI VIỆT NAM 77
3.1. Bút pháp miêu tả, phân tích và giả định trong xây dựng hình tượng nhân vật
anh hùng 77
3.1.1. Bút pháp miêu tả khắc họa hình tượng nhân vật anh hùng 77
3.1.2. Bút pháp phân tích nội tâm nhân vật anh hùng 80
3.1.3. Bút pháp giả định 83
3.2. Điểm nhìn trong xây dựng hình tượng nhân vật anh hùng 84
3.2.2. Điểm nhìn nhân vật 88
3.3. Không gian và thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết lịch sử hiện đại Việt
Nam 92
3.3.1. Không gian nghệ thuật 92
3.1.1.1. Không gian lịch sử và không gian đời thường 93
3.1.1.2. Không gian bên trên và bên dưới 97
3.1.1.3. Không gian bên trong và bên ngoài 99
3.3.2. Thời gian nghệ thuật 101
Tiểu kết 105
KẾT LUẬN 106
TÀI LIỆU THAM KHẢO 108
công cho tiểu thuyết lich sử không có gì khác ngoài việc chính là xây dựng hình
tượng nhân vật trong đó có hình tượng nhân vật anh hùng. Họ có thể là những
anh hùng nổi tiếng trong lịch sử hay những anh hùng còn nhiều nghi vấn, khuất
lấp nhưng họ đều được soi chiếu dưới nhiều góc cạnh và với nhiều thái độ nhìn
nhận khác nhau. Lần đầu tiên, nhân vật anh hùng lịch sử bước lên văn đàn với
những bước đi của một con người bằng xương, bằng thịt. Và cũng lần đầu tiên,
nhà văn bày tỏ thẳng thắn hay kín đáo những nhận định yêu, ghét của mình đối
với những nhân vật của thời đại. Qua nhân vật anh hùng, lịch sử đã sống lại một
cách có hồn hơn. Hơn nữa lịch sử còn mang theo văn hóa của một thời đại đã
thuộc về quá khứ.
Và như vậy, nếu nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử, tiến trình phát triển của tiểu
thuyết lịch sử không thôi, không chịu khó tìm tòi cách gây dựng hình tượng nhân
vật anh hùng trong đó thì khác nào cố công lặn xuống bể sâu nhưng vô tình lại bỏ
sót một viên ngọc quý.
Mang theo ý tưởng đi tìm ngọc quý, người viết quyết tâm lựa chọn đề tài
nghiên cứu:
Hình tượng Nhân vật anh hùng trong tiểu thuyết lịch sử hiện đại Việt
Nam
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Ngược lại với sự phát triển mạnh mẽ của thể loại tiểu thuyết lịch sử từ những
năm 80 trở lại đây là sự xuất hiện thưa thớt của các công trình nghiên cứu. Chúng
tôi tạm chia ra hai loại như sau:
Loại thứ nhất là các bài viết, bình luận về tiểu thuyết lịch sử hiện đại nói
chung và các bài viết về từng tiểu thuyết lịch sử nói riêng. Đó là các bài viết của
Bùi Văn Lợi: Những đóng góp của Nguyễn Tử Siêu cho loại hình tiểu thuyết lịch
sử giai đoạn đầu thế kỷ (Nguyễn Huệ Chi, Vũ Thanh - Tạp chí văn học, 1996, số
5); Về tiểu thuyết lịch sử Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX (Bùi Văn Lợi - Thông tin
KHXH, 1998, số 1); Về tiểu thuyết lịch sử và vấn đề giảng dạy tiểu thuyết lịch sử
trong nhà trường phổ thông (Bùi Văn Lợi - Nghiên cứu giáo dục, 1998, số 8);
Mối quan hệ giữa tính chn thực lịch sử và hư cấu nghệ thuật trong tiểu thuyết
Gió lửa của Nam Giao, Mùa mưa gai sắc của Trần Vũ. Theo Trần Hữu Thục,
Sông Côn mùa lũ cho ta thấy một Nguyễn Huệ độc đáo trong tính cách, thông
minh và sắc sảo trong trận chiến và trong chính trường đặc biệt là nhân vật “tràn
đầy tư tưởng”… của nhà văn Nguyễn Mộng Giác.
Trong lĩnh vực nghiên cứu chuyên sâu có công trình bảo vệ Luận án Tiến sĩ:
Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ 1945 đến nay của Nguyễn Thị Tuyết Minh (Viện
Văn học, Hà Nội, 2009). Luận án đã trình bày được khái quát những đặc điểm
của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ năm 1945 đến nay qua từng giai đoạn phát
triển, đặ biệt là trình bày rất sâu về tư duy tự sự, nghệ thuật tự sự trong tiểu
thuyết lịch sử từ 1945 đến nay. Đó là Cảm thức lịch sử, khuynh hướng tái tạo lịch
sử, các loại hình nhân vật lịch sử, nghệ thuật trần thuật… Trong đó phần các loại
hình nhân vật lịch sử, nhà nghiên cứu đã đưa ra hai loại hình nhân vật chính là
nhân vật mang khát vọng lịch sử và nhân vật có số phận trong dòng lịch sử.
Tiếp đến còn có Luận án Tiến sĩ Ngữ văn của Bùi Văn Lợi, “Tiểu thuyết lịch
sử Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đến 1945” năm 1998. Công trình nghiên cứu đã so
sánh và đưa ra khái niệm tiểu thuyết lịch sử, nêu ra các đặc điểm cơ bản về nội
dung và nghệ thuật trong đó có đặc điểm về nghệ thuật xây dựng nhân vật của
tiểu thuyết lịch sử qua từng giai đoạn phát triển từ thế kỷ XX đến 1945.
Như vậy, trong các công trình nghiên cứu chuyên sâu, các nhà nghiên cứu
mới chỉ dừng lại ở vấn đề bao quát như đặc trưng của tiểu thuyết lịch sử qua từng
giai đoạn hoặc nghiên cứu riêng biệt một tiểu thuyết lịch sử nhất định như trong
các luận văn trước đó của trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Hà Nội.
Xét về vấn đề nghiên cứu hình tượng nhân vật anh hùng trong tiểu thuyết
lịch sử hiện đại Việt Nam từ trước đến nay, hiện chưa có một công trình nghiên
cứu quy mô nào vừa mang tính khái quát vừa mang tính cụ thể, tập trung, sinh
động.
Trên cơ sở khai thác, kế thừa những tinh hoa trong những công trình nghiên
cứu về tiểu thuyết lịch sử hiện đại, với sự suy ngẫm và cố gắng hết mình, người
viết mong muốn sẽ mang lại một hướng tiếp cận mới về vấn đề nghệ thuật tiểu
thuyết lịch sử hiện đại Việt Nam dựa trên nghiên cứu về hiện tượng nhân vật anh
5. Những đóng góp mới của luận văn
Công trình nghiên cứu Hình tượng nhân vật anh hùng trong tiểu thuyết
lịch sử hiện đại Việt Nam mong muốn cung cấp thêm một đề tài nghiên cứu mới
vào lịch sử nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử nói chung và hình tượng nhân vật trong
tiểu thuyết lịch sử nói riêng. Qua việc nghiên cứu hình tượng nhân vật anh hùng
trong bốn tiểu thuyết lịch sử đã nói ở trên, chúng tôi hi vọng sẽ cung cấp một cái
nhìn mới, cụ thể và sâu sắc hơn về hình tượng nhân vật, yếu tố hư cấu, khả năng
giải thiêng lịch sử, cảm hứng thế sự trong tiểu thuyết lịch sử hiện đại Việt Nam.
Chúng tôi cũng tin rằng, luận văn sẽ giúp nâng cao một phần giá trị thẩm mỹ của
tác phẩm trong lòng bạn đọc khi đến với tiểu thuyết lịch sử.
6. Kết cấu của luận văn
Nội dung luận văn được thể hiện trong ba chương
Chương 1. Khái quát chung về tiểu thuyết lịch sử
Chương 2. Nhân vật anh hùng trong tiểu thuyết lịch sử hiện đại Việt Nam
Chương 3. Nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật anh hùng trong tiểu
thuyết lịch sử hiện đại Việt Nam
NỘI DUNG
Chương 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ
1. 1. Một số vấn đề chung về tiểu thuyết lịch sử
1.1.1. Khái niệm tiểu thuyết lịch sử
Tiểu thuyết là bộ phận lớn và quan trọng của nền văn học bất cứ quốc gia
nào. Ở nước ta hơn ba chục năm qua, tiểu thuyết nở rộ và đã có những thành tựu
nhất định. Trong sự phát triển mạnh mẽ của thể loại này phải kể đến những đóng
góp không nhỏ của dòng tiểu thuyết lịch sử.
Sự xuất hiện ngày càng nhiều tiểu thuyết lịch sử chất lượng, hội tụ được
nhiều cây bút có tài trong nền văn học Việt Nam đương đại đã chứng tỏ đất sống
của thể loại này không phải là chật hẹp nhất là sau những thành công của Nguyễn
Xuân Khánh, Nguyễn Mộng Giác, Hoàng Quốc Hải, Võ Thị Hảo, Nam Dao
Đồng thời với sự chào đón của người đọc là thái đội nhiệt tình của giới phê bình
văn học. Nhiều công trình nghiên cứu, nhiều bài viết có từ khóa tiểu thuyết lịch
và thân phận con người. Nhân vật tiểu thuyết phải là “con người nếm trải”, tư
duy, chịu khổ đau, dằn vặt của cuộc đời. Tiểu thuyết miêu tả suy tư của nhân vật
về thế giới, về đời người, phân tích cặn kẽ những diễn biến tình cảm, trình bày
tường tận tiểu sử nhân vật, mọi chi tiết về quan hệ giữa người với người, về đồ
vật, môi trường, tốt xấu…
Thứ ba là khả năng tạo dựng tính đa dạng về thẩm mỹ. Nó miêu tả cuộc sống
như thực tại cùng thời, đang sinh thành bao gồm cái cao cả lẫn cái tầm thường.
Thứ tư là tiểu thuyết xóa bỏ khoảng cách giữa người trần thuật và nội dung
trần thuật để miêu tả hiện thực như cái hiện tại đương thời của người trần thuật.
Điều này làm nên tính văn xuôi cho tiểu thuyết.
Thứ năm là khả năng hư cấu. Bản chất của tiểu thuyết là “tấm gương xê dịch
trên con đường dài” (Xtăngđan). Nhưng để tạo ra cho cuộc sống trong tấm gương
những tính cách điển hình sống động thì không thể không có yếu tố hư cấu nghệ
thuật bởi “hư cấu nghệ thuật là một cặp mắt để phát hiện những điển hình trong
cuộc sống” (A. Tôn - xtôi)
Cuối cùng, tiểu thuyết là thể loại văn học có khả năng tổng hợp nhiều nhất
các khả năng nghệ thuật của các thể loại văn học khác.
Cho đến nay, tùy từng khuynh hướng, trào lưu, đề tài khác nhau mà tiểu
thuyết được phân chia thành nhiều nhánh phong phú, đa dạng khác nhau. Tất
nhiên, chúng vẫn là tiểu thuyết, mang trong mình những đặc trưng căn bản của
tiểu thuyết.
Tiểu thuyết lịch sử
Tiểu thuyết lịch sử đã được đánh dấu xuất hiện cách đây gần bảy trăm năm.
Một ví dụ đầu tiên của văn xuôi hư cấu lịch sử là Tam quốc diễn nghĩa của La
Quán Trung hồi thế kỉ XIV mô tả giai đoạn lịch sử quan trọng nhất ảnh hưởng
đến lịch sử phát triển đất nước Trung Hoa mãi tận sau này. "Tam Quốc diễn
nghĩa " là bộ truyện dài đầu tiên trên lịch sử văn học Trung Quốc, là bộ tiểu
thuyết lịch sử mở đường cho một trường phái, khiến Trung Quốc trở thành nước
có tiểu thuyết lịch sử phong phú nhất trên thế giới. Nó được quần chúng yêu mến
và đã vượt qua ranh giới một nước, đi vào đời sống văn học nhiều dân tộc, nhất
lịch sử Việt Nam cũng ra đời từ khá sớm.
Trải qua một giai đoạn dài gần như vắng bóng trên văn đàn để nhường chỗ
cho thơ ca cách mạng và tiểu thuyết sử thi, nhưng tiểu thuyết lịch sử trong vòng
mười năm trở lại đây đã chinh phục được một lượng lớn bạn đọc và thu hút nhiều
công trình, bài viết nghiên cứu. Một trong những vấn đề nổi cộm lên trong những
bài báo, bài viết là vấn đề thế nào là tiểu thuyết lịch sử và thế nào là tiểu thuyết
lịch sử hiện đại? Mỗi nhà nghiên cứu, nhà văn lại có quan niệm khác nhau về tiểu
thuyết lịch sử.
Nhà nghiên cứu Hải Thanh đã bày tỏ những quan điểm của mình về tiểu
thuyết lịch sử: “Tiểu thuyết lịch sử (historical novel) là một khái niệm kép chỉ
một tác phẩm văn học viết lịch sử bằng tiểu thuyết…Tiểu thuyết lịch sử là sự
sáng tạo, hư cấu trên cái nền đã ổn định của sự kiện lịch sử và nhân vật lịch sử.
Nhà tiểu thuyết … phải nhằm mục đích làm sáng tỏ hơn lịch sử, đem đến những
cảm hứng, làm giàu thêm vốn thẩm mỹ mới cho bạn đọc về lịch sử.”. Như vậy,
tiểu thuyết lịch sử phải hướng đến đối tượng duy nhất của nó là lịch sử và làm
sáng nó, làm nó trở nên gần gũi và dễ hiểu. Nói cách khác, tiểu thuyết lịch sử
phải mang trong mình nó một trọng trách lớn lao: phổ biến lịch sử và tiểu thuyết
chính là phương tiện của lịch sử.
Nhà văn Nguyễn Mộng Giác, tác giả cuốn tiểu thuyết trường thiên Sông Côn
mùa lũ lại có quan điểm ngược lại với Hải Thanh: “căn bản của tiểu thuyết là
chuyện thế sự, là chuyện con người và cuộc đời… Khi viết Sông Côn mùa lũ, tôi
chú trọng phần tiểu thuyết hơn phần lịch sử. Tôi chia nhân vật Sông Côn mùa lũ
làm hai tuyến: tuyến những nhân vật lịch sử, tôi giữ lại những nét chính, chỉ giải
thích hoặc cải chính những sự kiện lịch sử theo quan điểm của tôi… Tuyến thứ
nhì là đám đông dân chúng vô danh không ghi trong sử sách. Chính ở tuyến này
tôi tự do tưởng tượng và dùng họ để diễn giải lịch sử theo ý mình, và qua họ, cho
lịch sử thêm phần da thịt của tiểu thuyết.” Theo tôi nghĩ với Nguyễn Mộng Giác,
lịch sử chỉ dừng lại ở vai trò làm bạn đọc tin rằng mình đang đứng ở một thời đại
có thật xa xôi nào đó. Chất chân thực lịch sử chỉ là phông nền để Nguyễn Mộng
Giác đạo diễn những ý tưởng của mình trên đó. Và với Nguyễn Mộng Giác, lịch
tả nhân vật và sự kiện, tái hiện một cách nghệ thuật diện mạo xã hội và xu thế
của lịch sử một thời nhằm mang lại cho người đọc những khơi gợi bổ ích và mỹ
cảm văn học. Về phương diện bút pháp, một mặt phải dựa vào lịch sử khi miêu tả
các nhân vật và sự kiện nhằm đạt tới tính chân thực lịch sử nhưng mặt khác vẫn
cho phép hư cấu trong chừng mực thích hợp nhằm phát huy trí tưởng tượng làm
cho sự chân thực lịch sử được tăng hoa thành chân thực nghệ thuật”
Thực chất việc đi tìm khái niệm đúng đắn của tiểu thuyết lịch sử trước hết
phải xác định được các câu hỏi sau: Tiểu thuyết lịch sử viết về cái gì? Cách thức
viết nó ra sao? Và quan trọng nhất: Viết nó ra để làm gì? Từ những quan điểm
trên đây của các nhà nghiên cứu văn học và của chính những nhà văn viết tiểu
thuyết lịch sử dù có khác nhau (về mức độ hư cấu và mục đích tác phẩm), chúng
ta có thể đưa ra một ý kiến chung như sau: Tiểu thuyết lịch sử hiện đại là một thể
loại văn học sử mang đậm những đặc trưng của thể loại tiểu thuyết (yếu tố hư
cấu, yếu tố phản ánh toàn vẹn hiện thực, yếu tố con người cá nhân, yếu tố đa
thẩm mỹ…) nhằm “giải mã” lịch sử, đem lại cho người đọc cái nhìn mới, những
cảm xúc thẩm mỹ mới về lịch sử đồng thời không phá vỡ, bôi nhọ lịch sử. Những
đặc điểm này của thể loại tiểu thuyết lịch sử đòi hỏi nhà văn phải vừa là nghệ sĩ,
vừa là nghiên cứu, có vốn sống và hiểu biết phong phú, có quan điểm lịch sử
đúng đắn và tiến bộ. Điều đấy không hề dễ với những cây bút trẻ non tay. Trong
bài viết Thái Vũ và tiểu thuyết lịch sử, Đỗ Ngọc Thạch đã nêu một nhận định rất
hài hước nhưng đúng đắn: Tiểu thuyết Lịch sử là cái “Lò bát quái” thử sức, thử
tài nhà văn cả về tri thức và khả năng sáng tạo nghệ thuật. Bởi ở đây nhà văn
phải đồng thời là nhà sử học”. Và bởi văn học không chép lại lịch sử, mô phỏng
lịch sử, mà nhà văn, bằng thiên tư của mình chiếu rọi vào lịch sử cái nhìn nhân
văn làm cho lịch sử được tái tạo lại với một tầm vóc vũ trụ như nó vốn có. Nhà
văn có khả năng bù đắp một cách kỳ diệu những khoảng trống, những phần khuất
lấp mà các sử gia còn sợ hãi, còn né tránh hoặc bỏ ngỏ.
1.1.2. Sự khác nhau giữa tiểu thuyết lịch sử và các thể loại khác
Mặc dù cùng viết về đề tài lịch sử, nhưng tiểu thuyết lịch sử có những điểm
khác biệt cơ bản về cách viết, mục đích viết so với những thể loại khác.
lịch sử một cách trực tiếp. Nếu tiểu thuyết có yếu tố kiếm hiệp thì cũng nhằm
nuôi dưỡng cảm hứng, nhận thức lịch sử cho người đọc qua tính chất hiệp sĩ của
nhân vật; còn tiểu thuyết kiếm hiệp, trinh thám không tái hiện lịch sử nhằm mục
đích giáo dục hay phản ánh thời đại lịch sử. So với yếu tố truyền kỳ trong truyền
kỳ được sử dụng hoàn toàn chủ động và có ý thức để mượn truyện gửi gắm tâm
sự, yếu tố truyền kỳ trong tiểu thuyết lịch sử chủ yếu nhằm thu hút bạn đọc.
Việc phân biệt sự khác nhau giữa tiểu thuyết lịch sử và các thể loại khác như
phân tích ở trên đã cung cấp thêm cho người đọc những hiểu biết sâu sắc và rõ
ràng để nhận diện một tác phẩm có được coi là tiểu thuyết lịch sử hay không.
Đồng thời, điều đó cũng giúp làm rõ thêm những đặc trưng riêng biệt của tiểu
thuyết lịch sử, góp cho việc nghiên cứu hình tượng người anh hùng trong tiểu
thuyết lịch sử được rõ ràng hơn.
1.1.3. Quan niệm về hiện thực và hư cấu trong tiểu thuyết lịch sử
Thực chất tiểu thuyết và tiểu thuyết lịch sử khác nhau ở điều gì? Không chỉ
đơn giản ở chỗ tiểu thuyết lịch sử viết về đề tài lịch sử còn tiểu thuyết viết về đề
tài cuộc sống hiện thực. Xét về mặt nội hàm, tiểu thuyết lịch sử bao hàm tiểu
thuyết vì trong tiểu thuyết lịch sử bao hàm những đặc điểm sẵn có của tiểu
thuyết. Nhưng xét về mặt tương quan thì những đặc điểm của tiểu thuyết chi phối
những đặc điểm của tiểu thuyết lịch sử. Tính hư cấu, tính chú trọng số phận cá
nhân và thân phận con người, tính phản ánh hiện thực toàn vẹn, tính đa thẩm
mỹ… của tiểu thuyết đều chi phối những đặc điểm của tiểu thuyết lịch sử.
Nhưng bởi do đề tài phản ánh khác nhau nên những đặc điểm của tiểu thuyết
lịch sử có phần nới rộng nội hàm hơn so với những đặc điểm của tiểu thuyết
trong đó có tính hư cấu. Và cũng chính việc chưa khoanh vùng được mức độ hư
cấu trong tiểu thuyết lịch sử khiến các nhà nghiên cứu tốn nhiều giấy mực trong
việc xác định đúng đắn và đầy đủ khái niệm tiểu thuyết lịch sử.
Nói về quan niệm gia giảm yếu tố hư cấu trong tiểu thuyết lịch sử, có ba
luồng ý kiến như sau: thứ nhất là đề cao tính chân thật hơn tính hư cấu; luồng thứ
hai là đề cao tính hư cấu hơn tính chân thật; thứ ba là luồng ý kiến cho rằng hư
cấu là cần thiết nhưng chỉ nên dừng ở một mức độ hợp lý để không bóp méo tính
về những điều có thể xảy ra.” Có thể xảy ra nghĩa là chưa xảy ra, không xảy ra.
Có thể xảy ra nghĩa là không xảy ra thực sự nhưng nó đúng quy luật tất nhiên mà
trí tưởng tượng tạo ra. Và dựa trên quan điểm này mà Walter Scott và Victor
Huygo đã khai sinh ra tiểu thuyết lịch sử vào thế kỷ XVIII. Nhờ những câu
truyện đầy tính hư cấu đó, lịch sử một thời đại đã được người ta “suy ra” sau khi
đọc tác phẩm văn học. M. Gorki cũng từng nói tỉ lệ sự thật và hư cấu trong tiểu
thuyết là 2/98. Hư cấu trong tiểu thuyết lịch sử như Tam quốc diễn nghĩa người
ta thường nói tỉ lệ đó là 3/7, nhưng thực tế là lớn hơn nhiều.
Ở Việt Nam đầu thế kỷ XX, quan niệm coi trọng tính hư cấu hơn tính chân
thực trong tiểu thuyết lịch sử cũng là một đề tài tốn nhiều giấy mực. Trong
chương đầu tác phẩm Ai lên phố Cát, Lan Khai đã nêu lên quan điểm của mình
về tính hư cấu: "Cho nên sưu tầm nguyên sự thực, nhà làm sử gác bỏ những điều
huyền hoặc đã đành. Nhà tiểu thuyết, trái lại, có thể tự do biên chép hết cả để
thêm hứng thú cho câu chuyện mình định kể."
Nhà văn Nguyễn Triệu Luật cũng cho rằng: “Nhà viết lịch sử tiểu thuyết
không cần theo phép của sử học, không cần có sự thật. Tác giả chỉ phải tưởng
tượng ra một câu chuyện có thể có ở một thời đại, rồi đem chuyện ấy lồng vào
khung thời đại ấy”. Quan điểm của Nguyễn Triệu Luật rất gần với quan điểm của
A. Dumas: “Lịch sử đối với tôi là gì? Nó chỉ là cái đinh để treo các bức họa của
tôi thôi” [541 – Vũ Ngọc Phan]. Viết theo xu hướng này có tiểu thuyết lịch sử
hiện đại của Lan Khai, Nguyễn Huy Thiệp, Võ Thị Hảo, Nguyễn Xuân Khánh,
Nam Dao… Trong tiểu thuyết của Nguyễn Quang Thân, ta cũng thấy rất rõ sự
gần gũi với quan niệm đề cao tính hư cấu: ngôn ngữ đương đại ùa vào quá khứ
với mức độ đậm đặc; các nhân vật lịch sử được lý giải và được đặt trong mối
quan hệ tình yêu và những đòi hỏi thân xác đôi khi làm người đọc phải nhíu mày.
Sự thật lịch sử là vấn đề then chốt của tiểu thuyết lịch sử, nhưng không phải
là đối lập, nếu biết phối hợp chúng sẽ tạo thành công vang dội cho tác phẩm tiểu
thuyết lịch sử. Luồng ý kiến thứ ba đề cao sự hư cấu có giới hạn tức sự hòa hợp
giữa hai yếu tố chân thực và hư cấu. Thực tế, tiểu thuyết lịch sử không thể sống
được mà không có hư cấu. Đã là tiểu thuyết thì phải hư cấu, dù đó là tiểu thuyết
văn học viết về đề tài lịch sử.
Từ ba luồng quan điểm trên, chúng ta có thể chia tiểu thuyết lịch sử ra làm 3
loại:
1- Loại tiểu thuyết lịch sử hoàn toàn hư cấu - Như Nhà thờ Đức Bà Paris của
V. Huygo. Hòm đựng người của Nguyễn Triệu Luật.
2- Loại tiểu thuyết lịch sử toàn những nhân vật có thật trong lịch sử như
Thanh gươm yên ngựa của Hoàng Yến, những tiểu thuyết lịch sử về thời Lý -
Trần của Hoàng Quốc Hải.
3- Loại tiểu thuyết lịch sử trộn lẫn giữa cái hư và cái thực như Quo Vadis của
Sienkievitch, Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác.
Vai trò hư cấu trong loại 1 và loại 3 thì khỏi phải bàn. Tuy nhiên ở loại 2,
mặc dù coi trọng tính chân thực nhưng do đặc thù thể loại, tiểu thuyết vẫn không
thể thiếu đi tính hư cấu. Nhà văn Hoàng Quốc Hải để viết nên những tác phẩm
của mình phải đi rất nhiều nơi, sưu tầm rất nhiều tư liệu, rồi phải dùng trí tưởng
tượng phong phú của mình để liên kết các tài liệu (sử học, dân tộc học, phong
tục) để tạo nên một cốt truyện. Không có tưởng tượng thì không thu hút được
bạn đọc. Nhà viết tiểu thuyết lịch sử còn phải là người lịch lãm, từng trải để có
thể mô tả tâm lý của những con người lịch sử. Sự tinh tế về tâm lý cũng là một
cách để thu hút người đọc.
Nhà nghiên cứu Trần Đình Sử đã tổng kết lại vấn đề ở đây là: Tiểu thuyết hư
cấu, theo tôi không phải là bịa đặt tùy tiện, mà là đi tìm lại các khả năng đã mất
để lí giải cái khả năng đã được thực hiện, tìm xem nó đã bị đánh mất như thế nào.
Bằng cách đó đọc tiểu thuyết lịch sử con người trở nên thông minh hơn, sáng
suốt hơn, biết trân trọng, không bỏ qua các cơ hội nghìn năm có một để quốc gia
hưng thịnh, con người hạnh phúc. Tiểu thuyết lịch sử nào cũng mang trong mình
hai lần lịch sử: lịch sử thời đã qua và lịch sử thời người viết đang sống. Chỉ quan
tâm thời đã qua mà không nêu được vấn đề quan tâm của người hiện tại thì tiểu
thuyết cũng khó hấp dẫn. Sức hấp dẫn của tiểu thuyết lịch sử là cách diễn giải
mới đối với lịch sử. Đó là ưu thế của tiểu thuyết lịch sử so với lịch sử. Mà nếu
chỉ quan tâm hiện tại bỏ mất lịch sử thì không có tiểu thuyết lịch sử nữa.
kháng chiến chống Mỹ và sau 1975.
Tuy nhiên, đến giai đoạn văn học sau này, cụ thể là từ 1986 trở lại đây, do
đổi mới của nhu cầu phản ánh hiện thực trong văn học, các nhà văn đã không còn
nhìn anh hùng lịch sử, thời đại lịch sử như một người khổng lồ nữa. Thay vào đó
là cái nhìn đa chiều, đa cảm xúc: vừa tự hào, yêu mến vừa đầy giả định, suy sét.
Con người anh hùng, lịch sử anh hùng thực tế giống như một đối tượng để suy
ngẫm, chiêm nghiệm, giả định, phán xét đồng thời là đối tượng để bộc lộ cái tôi
đầy riêng biệt của nhà văn. Do đó có thể khẳng định rằng quan niệm về con
người anh hùng, lịch sử anh hùng đã thay đổi về bản chất với những đặc điểm sau
đây:
Thứ nhất, hình tượng người anh hùng lịch sử trong tiểu thuyết mang đặc
điểm của hình tượng văn học. Họ không còn giống hoàn toàn so với hình tượng
lịch sử và hình tượng dân gian nữa.
Thứ hai, cảm hứng sử thi không còn giữ vai trò chủ đạo nhưng vẫn không thể
thiếu trong việc xây dựng hình tượng nhân vật anh hùng. Nó mang lại cho tiểu
thuyết lịch sử không khí của quá khứ lịch sử và truyền cảm hứng ngưỡng vọng
vào lòng người đọc. Ở hầu hết các tác phẩm tiểu thuyết lịch sử, nhân vật lịch sử
vẫn giữ được những nét chính mà chúng ta từng biết đến trong các sách sử. Khi
đó, hình tượng lịch sử có vai trò “phổ biến lịch sử” và mang rõ cảm hứng sử thi.
Có thể thấy điều đấy qua những tác phẩm viết về triều đại nhà Trần của Hoàng
Quốc Hải tiêu biểu là Bão táp cung đình và Huyết chiến Bạch Đằng. Và qua các
hình tượng anh hùng trong tiểu thuyết lịch sử này cũng thấy rõ, nhà văn dành một
sự ưu ái đặc biệt cho nhân vật anh hùng và thời đại người anh hùng đó thực hiện
sứ mệnh lịch sử của mình. Hình tượng người anh hùng vì vậy hiện lên rất đẹp,
trau truốt. Đó là một người hết lòng vì dân vì nước, là người trung nghĩa, là hạng
tài ba hiếm thấy và dường như đã được lịch sử chọn sẵn để cầm cương như hình
tượng hai vua Trần, Trần Hưng Đạo, Trần Khánh Dư, Trần Nhật Duật, Yết Kiêu,
Copyright: Tài liệu đại học ©