Nền kinh tế thị trường và
những ảnh hưởng đến các
hoạt động tinh thần của xã hội Khi nhận định về sự phát triển của văn hoá văn nghệ dưới chế độ tư bản C. Mác đã
viết: “Phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa thù địch với nghệ thuật và thơ ca”. Đây là một
luận điểm có tính bao quát về phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa với một số hoạt động
tinh thần thiên về cái lý tưởng, cái đẹp trong đó có văn học nghệ thuật. Có nhà nghiên cứu
cho rằng C. Mác muốn nói đến sự đối địch giữa chủ nghĩa tư bản vốn mang nhiều tính thực
dụng với thơ ca một thể loại giàu tính chất trữ tình, thơ mộng. Thực ra vấn đề lý luận đặt ra
rộng hơn, sâu sắc hơn chung cho các loại hình văn nghệ. C. Mác đã khảo sát phát hiện và nêu
nhiều luận điểm xuất sắc, phong phú về nền kinh tế của chủ nghĩa tư bản. Đó là thời kỳ lịch
sử mới, với phương thức sản xuất lớn lao, đem lại khối lượng khổng lồ hàng hoá cho xã hội,
nhiều quy chế dân chủ được phát huy trong các tổ chức chính trị, khoa học kỹ thuật phát
triển, nhiều triết lý tiến bộ nẩy sinh trong lòng xã hội tư bản. Chủ nghĩa tư bản bộc lộ sức
mạnh và phát triển nhất là trong thời kỳ đầu đấu tranh thắng lợi với chế độ phong kiến. Tuy
nhiên, qua nhiều thế kỷ phát triển chủ nghĩa tư bản tự bộc lộ những mặt yếu tự bên trong;
cạnh tranh và chạy đua theo lợi nhuận bằng bất kỳ thủ đoạn nào và từng giai đoạn lại lâm vào
khủng hoảng và tồi tệ nhất là cuộc khủng hoảng tài chính hiện nay của Mỹ và một số nước tư
bản. Sự phân hoá giàu nghèo và đa số rơi vào cùng khổ, xã hội chất chứa nhiều cái phi lý, tội
ác tràn lan trong đời sống. Tất cả mặt mạnh và yếu trên đều tác động đến hoạt động tinh thần
và đời sống văn hoá văn nghệ. Kiến trúc thượng tầng của xã hội tư bản như một tấm gương
treo ngược phản ánh những mặt trái, những bất công, phi lý của xã hội. Mặt khác hệ tư tưởng
và hiện thực nhiều màu vẻ phức tạp đã góp phần công phá, gạt bỏ những ảo tưởng tồn
tại nhiều thế kỷ của chế độ phong kiến. Tôn giáo thần linh cũng phải từ biệt đỉnh núi Ô-
lanh-pơ trở về với trần thế. Sự thống trị của nhiều tôn giáo của thời kỳ trung cổ đã mất dần

hùng dân tộc có công với đất nước và đã được thời gian thử thách, tôn vinh Chính tình
trạng mất thiêng, không còn hào quang thần thánh, không còn sự sùng bái có tính chất tôn
giáo với cá nhân, niềm tin không mơ hồ có căn cứ và mọi hiện tượng luôn được khảo sát,
trước tiên là sự nghi ngờ và tiếp theo sự việc phải được chứng minh bằng hành động thực tế.
Chính điều đó có những mặt không thích hợp, trái chiều với chủ nghĩa xã hội. Tất cả những
cái như xô bồ hỗn độn của xã hội tư sản được kìm hãm trong sự ổn định bằng luật pháp. Xã
hội cai trị bằng luật pháp và luôn có sự đối lập giữa luật pháp và quyền tự do cá nhân vì cá
nhân thường có xu hướng vượt khỏi mọi quy chế của xã hội. Đặc biệt trong lĩnh vực báo chí
và văn nghệ giai cấp tư sản tìm cách khống chế dư luận cho phù hợp với lợi ích của họ. Tình
trạng nhiều tờ báo bị đóng cửa, nhiều nhà báo bị treo bút, phạt tiền, thậm chí bị tù đày vì đã
có chính kiến ngược với luật pháp tư sản mặc dù nói đúng sự thật. Các Mác đã có nhiều bài
báo phê phán nạn kiểm duyệt của nhà nước Phổ và ở các thời kỳ sau. Tác phẩm văn nghệ tuy
gián tiếp hơn nhưng không ở ngoài quy luật trên. Trước hết là họ bị tước mất cái gọi là lý
tưởng thiêng liêng của nghề nghiệp và những trang viết. Bê-răng-giê nhà thơ Pháp đã từng
than phiền: Tôi chỉ sống để làm những bài ca. Nhưng thưa ngài nếu tôi bị tước mất việc làm
thì tôi sẽ làm những bài ca để sống và không chỉ giới hạn ở đấy, nếu những trang thơ đi
ngược với chế độ chính trị thì nhà thơ cũng phải ngừng bút. Sự đối lập ấy diễn ra thường
xuyên. Bản chất của nền kinh tế tư bản sản sinh và nuôi dưỡng ý thức cá nhân tự do và hậu
quả không thể khác khi các đảng phái tranh chấp nhau về quyền lợi và tư tưởng, khi những cá
tính đặc thù bật dậy chống đối để có quyền tự do cá nhân, và tất nhiên nhà nước phải đối phó.
Cái gọi là tự do tuyệt đối là ảo tưởng. Tuy nhiên một số quyền tự do vẫn được thực hiện như
tranh chấp đả kích nhau giữa các bè đảng, chỉ trích cá nhân nhà cầm quyền, soi mói đời tư cá
nhân

Trong nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa, những khuyết tật trên
vẫn ít nhiều tồn tại tuy không được phát triển, khác biệt với xã hội tư sản. Các nhân vật quyền
uy trong xã hội tư sản không quá gây cách biệt với cộng đồng. Họ cũng phải tuân thủ luật
pháp. Thủ tướng Olmert bị cảnh báo về tội tham nhũng, thủ tướng Thái Lan Sạ mạc bị cách
chức vì ở cương vị thủ tướng vẫn nhận dẫn chương trình ẩm thực Hãy nếm và bình luận cho
đài truyền hình tư nhân, Tổng thống Mỹ Bin Clin tơn bị lâm nạn trong vụ ngoại tình ở nhà