NƯỚC VIỆT NAM DƯỚI MẮT CÁC
GIÁO SĨ VÀ NGƯỜI TÂY PHƯƠNG
HỒI THẾ KỶ 17 - 18

Khi còn ở trong cơ, ngũ, thì lương bổng rất phải chăng, mỗi người lính
thường mỗi tháng cũng lãnh được một đồng và một thùng gạo, có thể đủ
nuôi mình và vợ con. Cứ ba năm một lần, lính lại được phép về thăm cha
mẹ. Đến lúc 60 tuổi thì nhà vua cho về hẳn ở nhà được cấp dưỡng trong
lúc tuổi già yếu.

“Ông vua trị vì bấy giờ (xứ Đàng Trong) là một vì vua vừa công bằng,
vừa thích việc vũ bị. Nhà vua thường thân ra xử kiện một cách rất công
bằng, vừa nghe hai bên nguyên, bị khai, vừa dự cuộc đối chứng. Nói tóm
lại không những nhà vua xử kiện lại còn chính mình chịu khó dự thẩm.
Năm 1676, có người nói nhà vua có ý muốn truyền ngôi cho con cả,
nhưng những người rõ việc nhất không tin như thế”.

Giáo sĩ De Choisy tuy không bao giờ đặt chân đến đất Việt Nam, ông
chỉ đi tàu chạy theo ven bể xứ này và ông đã biết xứ này nhờ vào lời
thuật lại của các giáo sĩ khác đồng thời với ông. Tuy vậy giáo sĩ De
Choisy cũng góp nhặt những điều đã nghe thấy về xứ Bắc và Nam trong
hồi giữa thế kỷ 17 và viết thành một cuốn ký sự. Cuốn sách đó không
mấy ai biết đến, cha Cadière đã nói rõ trong tập kỷ yếu của hội “Đô
thành Hiếu cổ” số thứ 3 năm thứ 16 (Juillet-Septembre 1929). Theo như
lời giáo sĩ De Choisy chép lại thì những người đã thuật chuyện về nước
Việt Nam cho ông nghe là giáo sĩ Vachet, giáo sĩ Fucite và giáo sĩ
Courtaulin toàn là những người đã ở xứ Bắc và Nam kỳ lâu năm trong
hồi đó.

Cuốn ký sự của giáo sĩ De Choisy cũng nói qua đến địa dư, lịch sử và
sản vật của nước Nam hồi bấy giờ. Cuốn sách đó lại nói cả về quân lực

Võ Vương tiếp đãi Pierre le Poivre rất tử tế và hỏi chuyện rất ân cần, có
lẽ vì thế mà cảm tưởng của nhà du thuyết Tây phương đối với vị chúa
Nguyễn đó không đến nỗi quá xấu, nhất là về bề ngoài:

“Nhà vua có vẻ rất hiền lành và nhân đức, hỏi tôi sang đây về việc gì. tôi
đáp rằng sức mạnh và đức tính tốt của nhà vua nức tiếng đồn đến tận
Tây phương, tôi được phái từ nước Pháp là nước phú cường nhất Âu
châu sang đây để dâng nhà vua các phẩm vật và thay mặt nước Pháp
mong ký với nhà vua một hợp ước thân thiện và thương mãi…
“Nhà vua nói chuyện với tôi trong nửa giờ rất thân mật, trong lúc nói
chuyện nhà vua hay cười và có vẻ rất nhã nhặn”.
Pierre le Poivre lại nói tiếp về Võ Vương:

“Võ Vương vị chúa Nguyễn thứ 8 ở Đàng Trong, nguyên là dòng dõi
quyền thần ở Bắc kỳ, là ông vua mạnh và độc đoán nhất đã cầm quyền ở
xứ Đàng Trong. Ngài trị vì từ 20 năm nay tuy ngài mới 39 tuổi. Ngài có
vẻ mạnh khoẻ và thân thể vặm vỡ, nét mặt nở nang, đầu xinh tóc xám và
dài, rậm và giữ rất khéo, trán rộng, tai dài, mắt và lông mày đen, mũi
ngắn, râu mép đen và nhiều, miệng so với mặt vừa khéo; cằm to và râu
cằm ít, cổ vững, hai vai và ngực rộng, bụng to và tay chân béo. Khi nhà
vua mặc lễ phục thì có vẻ rất sang và giữa đám các quan ngài trổi hẳn,
người ta phân biệt rất dễ, vì trong hàng các quan không ai đẹp hơn ngài.
Khi ngài nhìn có vẻ hiền từ, da mặt trắng, nhưng thường thay đổi cũng
như các người ở xứ nóng; khi trắng hơn, khi xám hơn là tuỳ ở sức khoẻ.
Khi nhà vua cười thì nét mặt đổi hẳn vì trong miệng ngài chỉ còn có mấy
cái răng đen”.

Vẻ bề ngoài thì nhà vua còn có vẻ tốt, nhưng khi xét đến người và các
đức tính, thì Pierre le Poivre không nể lời: “Vị vua đó có ba dục vọng
chính, do đó mà sinh ra nhiều tính xấu: nhà vua keo kiệt, mê sắc đẹp và

Chính sự tàn ác và tham lam của vị quyền thần ấy, đã gây nên nhiều vụ
loạn lạc và một dịp tốt cho quân Tây Sơn thắng thế để đến nỗi giang sơn
nhà Nguyễn đã một hồi bị nguy ngập, nếu không nhờ có vua Gia Long
có công đánh dẹp để mở mang bờ cõi nước Nam và trung hưng, thì
giang sơn họ Nguyễn đã mất về tay kẻ khác.

Đối với các quan đại thần khác, Pierre le Poivre cũng quan sát một cách
rất nghiêm khắc và kết luận ông cho rằng có toàn là “những kẻ không
thạo công việc, chỉ để ý đến những việc tình dục, ngoài ra không còn
biết gì khác nữa…”
Nói tóm lại, nước ta từ thế kỷ 16 đến thế kỷ 18 thường ở trong cảnh loạn
lạc phân tranh, nên dầu có một vài vị vua chúa thông minh lỗi lạc, thực
tâm giúp nước, và các việc văn trị vũ công rất rực rỡ đáng ghi vào sử
sách; cũng không thể nào tiến bộ và cường thịnh được. Tình hình nước
ta khi mới tiếp xúc với văn minh Tây phương là tình hình một nước chia
rẽ: hết hồi Nam, Bắc triều là hồi họ Mạc tiếm ngôi nhà Lê, lại đến hồi
hai họ Nguyễn, Trịnh đánh nhau trong gần nửa thế kỷ, và các vụ loạn lạc
do những đám giặc cỏ gây nên, và sau cùng đến hồi Tây sơn nổi lên
đánh họ Nguyễn và họ Trịnh.

Vì ở trong tình thế đó, nên các vua chúa chỉ nghĩ đến mở mang vũ bị để
giữ thế lực mình, không có thì giờ để nghĩ đến việc mở mang kỹ nghệ,
thương mãi, văn hóa, mỹ thuật trong nước.

Hồi đó chính là hồi nước ta mới tiếp xúc với văn minh Âu Tây do các
người tây phương mang lại, thực là một dịp rất tốt cho công cuộc tiến
hóa mà dân ta đã bỏ mất không biết lợi dụng.