Từ Phan Liêu, Đặng
Dung đến Nguyễn Trãi

Tâm sự của một thế hệ trước những biến động của đất
nước ở đầu thế kỷ thứ XV 1.

Vào cuối thế kỷ thứ 14 nước Đại Việt bắt đầu một giai đoạn suy vong.

Ở đầu thế kỷ thứ 13, chỉ 200 năm trưóc đó, đoàn quân bách chiến
bách thắng của Thành Cát Tư hãn và Hốt Tất Liệt đã phải bị khuất
phục trưóc những chiến công hiển hách của Trần Hưng Đạo, Trần
Quang Khải. Nhưng đến cuối thế kỷ 14, nhà Trần đã mất đi năng lực
quốc phòng để gìn giữ biên giới. Các vị vua cuối cùng nhà Trần nhu
nhược, yếu hèn. Nước Chiêm Thành nhỏ bé ở phương nam, dưới sự
lãnh đạo của Chế Bồng Nga, đã hơn 10 lần đem quân vượt biên giới
phía nam xâm phạm lãnh thổ và ba lần đem quân tàn phá kinh đô
Thăng Long.

Trong bối cảnh đó, Hồ Quí Ly xuất hiện như một cái phao cứu vãn nhà
Trần. Ông đã giúp triều đình cũng cố lại triều chính và quân đội. Hai
cha con Hồ Quí Ly và Hồ Nguyên Trừng đã xây dựng đưọc một nền
công nghệ quốc phòng cao độ có khả năng sản xuất được những vũ
khí tân kỳ. Với khả năng quân sự mới đó, thủy quân Đại Việt đã giết
được Chế Bồng Nga, chấm dứt được hoạ xâm lược của Chiêm Thành.


một số quan lại nhà Trần chạy qua Kim Lăng dâng sớ tố cáo nhà Hồ
cướp ngôi nhà Trần, nhà Minh đã phất ngọn cờ Diệt Hồ Phù Trần, để
đem quân sang Đại Việt.

Năm 1406 Minh Thành Tổ phong Chu Năng làm Chinh Di Đại Tướng
Quân, Trương Phụ làm Chinh Di Hữu Phó Tướng Quân cùng Mộc Thạnh
làm Chinh Di Tả Phó tướng quân thống lĩnh 80 vạn quân chia làm hai
cánh tràn xuống nước ta. (ĐVSKTT 307)

Thực chất của chiến dịch chinh nam với 800 ngàn quân dưới nhãn
hiệu Diệt Hồ Phù Trần của nhà Minh là cuôc chiến tranh xâm lược đi
liền với một cuộc di dân vĩ đại. Minh Thành Tổ muốn bình định Đại
Việt để Đại Việt trở thành quận huyện của Trung Hoa như Ngô Việt,
Mân Việt trước đây. Do đó, cuộc chinh nam lần nầy không phải chỉ là
một cuộc viễn chinh quân sự thuần túy. Minh Thành Tổ đã phát động
chiến tranh xâm lược tổng hợp quân sự, văn hoá và huyết thống.
Đoàn quân 800,000 người đó có tác dụng pha loãng giòng máu của
dân Việt ở phương nam, và làm thay đổi nếp sống và văn hoá Việt để
đồng hoá vào Trung Hoa.

Đồng thời, mặt trận tâm lý với khẩu hiệu Diệt Hồ Phù Trần của Minh
Thành Tổ đã đánh vào nhược điểm về giá trị chính thống của chính
quyền Hồ Quí Ly. Đòn tâm lý nầy gây giao động mạnh mẽ trong quần
chúng và chi phối mạnh mẽ ý chí chống xâm lăng của quân dân Đại
Việt.

Mất tính chính thống, Hồ Quí Ly mất năng lực đạo đức để lãnh đạo
công cuộc kháng chiến. Hồ Quí Ly đã thất bại trên mặt trận chiến
tranh chính trị trước khi mặt trận quân sự bị sụp đổ.


cáo chung. Đến năm 1419, Phan Liêu bất đồng quan điểm với Mã Kỳ,
một tướng lãnh quân Minh, nên đem quân giết quan quân nhà Minh ở
Thanh hoá và chạy qua Ai lao.

Phan Liêu không đầu hàng ở giai đoạn đầu của cuộc chiến tranh xâm
lược. Ông đầu hàng vào năm 1413, tức là 6 năm sau khi Trương Phụ
và Mộc Thạnh đem quân tràn vào Đại Việt. Trong thời gian đó, cha
của Phan Liêu là Phan Quí Hữu đang còn làm quan cho nhà Hậu Trần,
đang làm công tác phù Trần.

Ở giai đoạn nầy động lực cho sự hợp tác với quân Minh không còn là
phù Trần nữa. Sau 6 năm chiếm đóng Đại Việt quân Minh không hề
quan tâm đến việc đưa con cháu nhà Trần trở lại ngai vàng. Chiến
dịch Diệt Hồ Phù Trần đã hiển nhiên trở thành cuộc chiến tranh xâm
lược. Ở giai đoạn nầy, hàng quân Minh là sự chọn lựa giữa cái chết
vinh vì đất nước và cái sống nhục theo quân xâm lược, là chọn lựa
giữa đi với Trùng Quang vào núi kháng chiến và theo giặc Minh làm
quan. Phan Liêu chọn con đường thứ hai.