Từ Phan Liêu, Đặng
Dung đến Nguyễn Trãi

Từ khi Nguyễn Trãi chia tay với cha ở Ải Nam Quan năm 1407 đến khi
ông tìm đến Lê Lợi năm 1416 là 10 năm. Đó là giai đoạn trong cuộc
đời của Nguyễn Trãi không được lịch sử nói gì đến nhiều. Đó là 10
năm chứa đầy những ẩn số lịch sử, mà người sau nghĩ rằng Nguyễn
Trãi đã nằm yên, không vọng động.

Có lẽ trong giai đoạn đó ông cũng biết công việc khởi nghĩa của Đặng
Dung. Có lẽ ông đã nghe bài thơ Cảm Hoài của Đặng Dung lưu truyền
trong đám sĩ phu yêu nước. Chắc Nguyễn Trãi cũng biết câu chuyện
về khí tiết của Nguyễn Biểu khi ông mắng Trương Phụ và bị nhục hình
đến chết. Nếu ông là ngưòi yêu nước, hay ít ra là một sĩ phu có quan
tâm đến đất nước, tại sao ông không chia xẻ quan điểm chính trị với
Đặng Dung để diệt Minh phù Trần ? Tại sao ông, là con cháu của nhà
Trần, không gia nhập phong trào kháng chiến của Giản định đế và
Trùng Quang Đế để khôi phục nhà Trần, để giành lại độc lập cho tổ
quốc?

Liệu thái độ im lặng của ông có bị người đương thời "chụp mũ" là
thiếu tinh thần "phù Trần" chăng?

Người đương thời nghĩ gì khi Nguyễn Trãi cùng với người anh em con
cô con cậu là Trần Nguyên Hãn tìm đến người nông dân chưa có danh

Đại Cáo chúng ta có thể thấy được sách lược mới của cuộc kháng
chiên của Lê Lợì.

Cương lĩnh chính yếu của Bình Ngô Sách là đêm đại nghĩa để thắng
hung tàn, lấy chí nhân để thay cường bạo, và chiến lược bình Ngô là
Mưu Phạt và Tâm Công. Đánh bằng mưu và đánh vào lòng người.
Nguyễn Trãi đã phát động cuộc chiến tranh nhân nghĩa. Nguyễn Trãi
xây dựng quan điểm đúng đắn về chiến tranh chính nghĩa để đương
đầu lại với cuộc chiến tranh giả nhân nghĩa dưới khẩu hiệu diệt Hồ
phù Trần bịp bợm của Minh Thành Tổ. Ông dùng chiến tranh tâm lý
chính đạo để đối phó chiến tranh tâm lý tà đạo của quân xâm lược.

Ngay ở đề tựa Bình Ngô Sách, ông đã gọi Trung Hoa là giặc Ngô. Tại
sao không gọi quân của nhà Minh là giặc Minh mà gọi là giặc Ngô?
Đây là nghệ thuật dùng chữ của Nguyễn Trãi để xác định giá trị chính
thống của cuộc chiến tranh chống ngoại xâm giành độc lập của Lê Lợi.
Lê Lợi dấy binh vì đại nghĩa chứ không phải làm thảo khấu như Chu
Nguyên Chương. Nguyễn Trãi dùng chữ Ngô để nhắc lại cho mọi ngưòi
biết rằng chính Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương khi còn là giặc cỏ
cũng tự phong là Ngô Vương. Xuất xứ của Chu Nguyên Chương là từ
Ngô Việt, một bộ phận của Bách Việt đã bị đồng hoá vào Trung Hoa.
Ông gọi cuộc chiến nầy là cuộc chiến "bình Ngô" để trả lại Minh Thành
Tổ chữ "chinh Di" mà ông dùng để gọi Đại Việt. Ông phản bác nhà
Minh ngay ở thuật ngữ "chinh Di" và ông nhấn mạnh rằng thái độ
ngạo mạn của người Hán gọi nguời Việt là Di, là mọi rợ, (như khi Minh
đế phong Chu Năng làm "Chinh Di" Đại Tưóng Quân), là một điều xúc
phạm đến truyền thống văn hoá lâu đời của Đại Việt. Ngay ở tên
"Bình Ngô Sách" Nguyễn Trãi đã xác định đưọc chính nghĩa của cuộc
khởi nghĩa của Lê Lợi và kích động được niềm tự hào dân tộc và lòng
yêu nước.

nghĩa, là một tội ác. Ông gói ghém quan điểm nầy trong câu mở đầu
của Bình Ngô Đại Cáo:

Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân
Quân điếu phạt chỉ vì khử bạo.

Suốt hai trăm năm trước đó, Vạn Kiếp Tông Bí Truyền Thư và Binh
Thư Yếu Lược của Trần Hưng Đạo được coi như sách lược quốc phòng
của Đại Việt và của triều đại nhà Trần. Hai bộ sách nầy là biểu tượng
của đỉnh cao về tư duy quốc phòng giúp nhân dân Đại Việt chiến
thắng giặc Nguyên Mông ở thế kỷ 13. Nhưng đến đầu thế kỷ thứ 15,
sách lược quốc phòng của Trần Hưng Đạo không giúp nhà Trần gìn giữ
ngai vàng và bảo vệ đất nước.

Có lẽ Vạn Kiếp Tông Bí Truyền Thư và Binh thư Yếu Lược của Trần
Hưng Đạo không còn đủ "linh nghiệm" để cứu nước và cứu nhà Trần.
Hậu duệ của Trần Quang Khải, Trần Hưng Đạo không còn hùng khí
của cha ông để giữ Thăng Long trước những đợt tấn công của Chế
bồng Nga.

Không phải đến đời Hồ Quí Ly nhà Trần mới mất ngôi. Trước Hồ Quí
Ly, nhà Trần đã một lần mất ngôi khi Trần Dụ Tông nhường ngôi lại
cho Dương Nhật Lễ (1369-1370). Nếu Trần Nghệ Tông không diệt
được Dương Nhật Lễ để giành lại ngôi thì nhà Trần đã cáo chung từ
năm 1369. Nhưng Trần Nghệ Tông là một vị vua nhu nhược, yếu hèn.
Ông lên ngôi để kéo dài giai đoạn hấp hối của nhà Trần. Chính Trần
Nghệ Tông, và ngay cả Trần Nguyên Đán, đã mở đường cho Hồ Quí Lý
cướp ngôi nhà Trần sau này.