Đọc hiểu bài thơ "Nhàn" -
Nguyễn Bỉnh Khiêm

1. Tác giả

Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491 – 1585) người làng Trung Am, huyện Vĩnh Lại,
Hải Dương (nay thuộc Vĩnh Bảo, Hải Phòng), từng thi đỗ Trạng nguyên.
Làm quan được tám năm, ông dâng sớ xin triều đình chém mười tám kẻ
lộng thần nhưng không được chấp nhận. Sau đó ông xin về trí sĩ ở quê
nhà, tự đặt tên hiệu là Bạch Vân cư sĩ, dựng am Bạch Vân, lập quán
Trung Tân, mở trường dạy học.

Tác phẩm của Nguyễn Bỉnh Khiêm gồm có tập thơ chữ Hán Bạch Vân
am thi tập, tập thơ Nôm Bạch Vân quốc ngữ thi, tập sấm kí Trình Quốc
công sấm kí,…

2. Tác phẩm

Bao trùm trong thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm từ khi về trí sĩ ở quê nhà là cảm
hứng thanh nhàn, tự tại, gắn bó với thiên nhiên, không tơ tưởng bon
chen phú quý. Cảm hứng ấy được thể hiện bằng những bài thơ có ngôn
từ giản dị, tự nhiên mà cô đọng, giàu ý vị. Bài thơ Nhàn trích trong tập
thơ Nôm Bạch Vân quốc ngữ thi là một trường hợp tiêu biểu.

Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm sống gần trọn thế kỉ XVI, giai đoạn có
nhiều biến cố phức tạp, nội chiến tranh giành quyền lực giữa các tập
đoàn phong kiến diễn ra liên miên, nhân dân lầm than đói khổ trong
cảnh "nồi da nấu thịt". Sáng tác của Nguyễn Bỉnh Khiêm thể hiện thái
độ phê phán những thói đời bạc bẽo, ham danh lợi mà bỏ đi tình nghĩa,
là một biểu hiện thanh cao của một tấm lòng thiết tha với dân tộc.


được những phiền phức chốn quan trường. Cuộc sống nhàn tịch miền
thôn dã được tác giả miêu tả ở hai câu đề và hai câu thực :

 Một mai, một cuốc, một cần câu,
Thơ thẩn dầu ai vui thú nào
 Thu ăn măng trúc, đông ăn giá,
Xuân tắm hồ sen, hạ tắm ao.

Cách dùng số từ, danh từ, từ "thơ thẩn" trong câu thơ thứ nhất và nhịp
điệu hai câu đề gợi nên dáng vẻ ung dung trong công việc lao động
hàng ngày và thể hiện những nhu cầu khiêm tốn của cuộc sống ẩn dật.
Cuộc sống thật gần gũi với tự nhiên, đơn giản mà thanh sạch, vô tư,
dường như không mảy may vướng bận những lo toan của cuộc sống
bon chen nơi đông đúc. Cuộc sống đơn giản, với những sinh hoạt đạm
bạc, mùa nào thức ấy, không phải lo lắng gì nhiều. Đủ cả bốn mùa, mỗi
mùa một sản vật, vừa thể hiện thời gian quanh năm, vừa thể hiện được
mối quan hệ gần gũi, hoà nhập cùng thiên nhiên. Một trong những đặc
điểm nổi bật của lối sống ẩn dật là hoà nhập cùng thiên nhiên. Những
nhu cầu giản dị của người ẩn sĩ đều được thiên nhiên thoả mãn một
cách dễ dàng. Những sinh hoạt của người ẩn sĩ thật giản dị và thanh
cao, giống như một tiên khách chốn trần gian. Bằng lòng với cuộc sống
ẩn dật, người ẩn sĩ tự hào với sự lựa chọn của chính mình :

Ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ,
Người khôn, người đến chốn lao xao.

Câu thực được tạo nên bởi một lối đối rất chỉnh giữa quan niệm "dại"
và "khôn". Một lối nói chứa hàm ý mỉa mai, thể hiện sự kiên định của
nhà thơ với lối sống nhàn dật. Tự nhận "ta dại" là một sự ngông ngạo
của người ở ẩn, đó là cái dại của bậc đại trí trong thiên hạ. Cái dại của

mình, đó là một cách thể hiện thái độ với cuộc đời của một nhà Nho :

Rượu, đến cội cây, ta sẽ uống,
Nhìn xem phú quý tựa chiêm bao.

Phú quý ở đời chỉ là chuyện phù du. Câu thơ cuối có cách ngắt nhịp
khác hẳn các câu thơ còn lại. Thủng thẳng nói về cái thú nhàn dật rồi
buông ra một câu kết như thế, nhà thơ đã thể hiện một cách dứt khoát
thái độ của mình đối với chuyện công danh phú quý. Nguyễn Trãi cáo
quan về ở ẩn nhưng khi được vời lại sẵn sàng ra giúp vua, giúp nước bởi
tấm lòng luôn "cuồn cuộn nước triều dâng" khiến ông không thể yên
tâm hưởng thanh nhàn nơi thông reo bốn mùa. Để rồi ông đã không
thoát được cái án oan khiên thảm khốc. Còn Nguyễn Bỉnh Khiêm, với
một thế thời khác đã kiên định lối sống ở ẩn. Trong một chừng mực nào
đó, cách lựa chọn của Trạng Trình chưa hẳn đã là đúng. Song vì thế
thời, để giữ gìn phẩm giá thanh sạch của mình, việc lựa chọn cách sống
ấy cũng là một điều đáng để chúng ta trân trọng họ  những nhà nho
chân chính.

Bài thơ nói về cái chí. Trước hiện thực xã hội rối ren thế kỉ XVI, Nguyễn
Bỉnh Khiêm đã lựa chọn cách sống nhàn dật, đó chính là một cách thể
hiện thái độ của nhà thơ đối với cuộc đời.

* Đọc một số bài thơ khác của Nguyễn Bỉnh Khiêm để so sánh và thấy
được sự đa dạng trong phong cách thơ của ông :

Hễ của tự nhiên có ít nhiều
Một kho tạo hoá cũng chia đều(1)
Hương đầy tiệc khách, hoa khi rụng
Hứng dẫy vườn xuân, chim thuở kêu(2)

(5) Sơ nguyệt : lúc chập tối, khi mặt trăng mới ló lên ; kình kình : điệp từ
mô phỏng tiếng chuông gióng, tác giả vận dụng cả âm lẫn nghĩa. Làm người có dại mới nên khôn
Chớ dại ngây si(1) chớ có khôn
Khôn được ích mình, đừng rẻ dại(2)
Dại thì giữ phận, chớ tranh khôn
Khôn mà hiểm độc là khôn dại
Dại vốn hiền lành ấy dại khôn
Chớ cậy rằng khôn khinh kẻ dại
Gặp thời, dại cũng hoá nên khôn(3).
(Thơ Nôm – bài 94)

(1) Dại ngây si : dại quá độ.
(2) Rẻ dại : khinh rẻ người dại.
(3) Đây là bài thơ độc vận với chỉ một chữ "khôn".