TÌM HIỂU NHÂN VẬT THỊ NỞ TRONG
TRUYỆN CHÍ PHÈO

Khi xây dựng nhân vật Thị Nở, nhà văn Nam Cao thẳng cánh hạ bút
những dòng này: "Người ta không ai sợ kẻ khác phạm đến cái xấu, cái
nghèo, cái ngẩn ngơ của mình, mà thị lại chỉ có ba cái ấy". Nghèo, xấu,
ngẩn ngơ như ba mặt của một lô cốt hình tam giác chóp, nơi tác giả đã
nhốt chặt nhân vật Thị Nở của mình vào trong đó. Nhưng có thật thị chỉ
có ba điều ấy không? Nhà văn Nam Cao đã xử lý như thế nào trong quá
trình triển khai "dự án thiết kế ban đầu" này?

Tôi cho rằng nhân vật Thị Nở ngay từ đầu là một biểu hiện nguyên khối
của con người tự nhiên, thuộc về tự nhiên, chứ không hề sắm vai con
người xã hội. Thị xấu ma chê quỷ hờn ư? Trong biết bao nhiêu thành
phẩm của tạo hóa có phải thứ nào cũng đẹp cả đâu! Đã là giới tự nhiên
thì vừa có cái hoàn toàn đẹp, có cái hoàn toàn xấu, lại có cái vừa đẹp
vừa xấu. Thị Nở xấu xí như thể một bộ phận của tự nhiên xấu xí, là
chuyện có thực. Hơn nữa, thị ăn ngủ, yếm áo, nghĩ ngợi lúc nào cũng
cứ "vô tâm" như không vậy, thì đó chẳng phải là đặc tính hồn nhiên bậc
nhất của tự nhiên đó sao! Cho nên trước sau, toàn bộ con người Thị Nở
hiện diện với tư cách là cả một khối tự nhiên thô mộc. Mà đã là tự
nhiên thì dù thế nào đi nữa, tự nó có vị trí, quyền năng riêng của nó.
Nam Cao đã xây dựng chân dung Thị Nở dưới sự chỉ đạo của luồng ánh
sáng tư tưởng này (cũng xin lưu ý điều đang nói ở đây hoàn toàn khác
với thứ chủ nghĩa tự nhiên, cái mà Nam Cao đã từng bị mang tiếng).

Thì đây, sau lần "ăn nằm" với Chí, tức là sau cái hành động tạo hóa đầy
màu nhiệm này, cả Thị Nở lẫn Chí đều được thay đổi. Thị Nở đã hoàn
toàn chìm đắm trong cơn đam mê tột cùng của bản năng thiên tạo. Thị
đã quên hết thảy mọi ràng buộc của đời sống thường nhật, quên bà cô,
quên bặt cả những định kiến tầng tầng lớp lớp của cái xã hội làng Vũ

ngờ, ngoắt một cái, Chí lại nốc rượu, lại xách dao đi Thế là cả một
công trình do thị tạo dựng bỗng chốc đổ vỡ tan tành. Tại thị cả, người
chỉ biết cho, chứ không biết giữ mà, khổ thế!

Xét toàn bộ hành trạng của Chí có hai sự kiện mang tính bước ngoặt:
lần một - đi ở tù, lần hai - tình yêu với Thị Nở. Sự kiện lần một không
được miêu tả mà chỉ nhắc đến như một dữ kiện. Tác giả chỉ chú tâm
khai thác triệt để sự kiện lần hai, và trên thực tế số trang dành cho nó
chiếm hơn một phần ba truyện. Nói như thế để thấy rằng sự có mặt của
Thị Nở trong cuộc đời Chí (tuy mới chỉ vẻn vẹn có năm ngày sau chót)
thực sự có nghĩa lý và quan trọng đến ngần nào. Giả dụ vắng bóng Thị
Nở, thì nhân vật Chí Phèo chả có gì đáng nói đáng bàn lắm.

Vậy thì, với tư cách là một khối tự nhiên thô mộc, khiếm khuyết về hình
thể, Thị Nở đã bảo toàn trong mình những phẩm chất "nhân chi sơ, tính
bản thiện" của giống người: thiên lương, thiên chức, thiên năng - lớp
bản chất nằm ở bề sâu khuất chưa bị tha hóa. Cho nên Thị Nở đã thoát
ra khỏi cái lốt bọc xấu xí ấy để trở thành một người đàn bà đáng trọng.
Thế mới biết Nam Cao thương nhân vật của mình biết mấy!

Thử đặt lại vấn đề: tại sao Nam Cao cứ phải để cho Thị Nở xấu xí và
ngẩn ngơ như thế? Có thể để cho thị xấu vừa thôi, hoặc không xấu tí
nào cũng được chứ sao? Thậm chí thị có thể là một người hoàn toàn
lành lặn cả diện mạo lẫn tâm hồn?

Thi pháp truyện truyền thống khi xây dựng nhân vật bao giờ cũng tuân
theo nguyên tắc đồng nhất giữa các mặt của một tính cách: ngoại hình
và phẩm hạnh, ngôn ngữ và tính nết, hành động và suy nghĩ Cô Tấm
đã đẹp là đẹp hết từ trong ra ngoài. Chị Dậu của Ngô Tất Tố cũng vậy.
Quan phụ mẫu trong Bước đường cùng (của Nguyễn Công Hoan) khi

ca dao khác "kể xấu" về người đàn bà nữa. Vậy thì, một người lớn lên
từ mái tre xóm rạ, sành ngôn ngữ bùn đất quê kiểng như Nam Cao
không thể không biết đến những bài ca "ngoa ngoắt" kiểu ấy.

Đến đây, câu hỏi trên kia có phần sáng tỏ. Rõ ràng, Nam Cao có chủ
định, có quan niệm hẳn hoi khi xây dựng nhân vật của mình. Ông đã
nhất quán từ đầu đến cuối để cho nhân vật Thị Nở của mình thậm xấu
như vậy.

Hiểu được đúng và trả lại ý nghĩa cùng kích thước có tầm khái quát cho
hình tượng nhân vật Thị Nở, một lần nữa tác phẩm Chí Phèo sẽ sống
dậy với nhiều tầng nghĩa thú vị