Nhân vật trẻ em trong
truyện ngắn cho thiếu nhi
thời đổi mới Với đặc trưng và ưu thế của mình, truyện ngắn đã trở thành thể loại chủ lực của
văn học cho thiếu nhi hơn hai mươi năm qua. Là một thành tố có tính lịch sử - xã hội,
mảng sáng tác này mang đậm dấu ấn của bước ngoặt chuyển mình với nỗ lực tái hiện
diện mạo đời sống của trẻ thơ thời đại mới. Dĩ nhiên, nhân vật - linh hồn của tác phẩm -
cũng không nằm ngoài quy luật ấy. Lấy nhân vật trẻ em như một tiêu điểm để nhận
diện những cách tân của văn học thiếu nhi là con đường thuận chiều của người nghiên
cứu. Xét ở góc độ lí luận, nhân vật là xương sống trong kết cấu tự sự. Xét ở thực tiễn
sáng tạo văn học thiếu nhi sau 1986, nhân vật cũng là nơi các nhà văn thể hiện tập trung
nhất quan điểm nghệ thuật mới mẻ về con người, cuộc đời lẫn văn học. Trong khuôn
khổ bài viết, chúng tôi chỉ chú trọng xem xét sự chuyển biến về mặt thi pháp xây dựng
một số kiểu dạng nhân vật trẻ em – trung tâm của sáng tác cho thiếu nhi mọi thời đại.
1. Nhân vật với những mảnh vỡ tính cách
Văn học thiếu nhi sau 1986 không tiếp cận hiện thực dưới ánh sáng của tư duy sử
thi huyền thoại. Sự điều phối văn chương theo quy luật đời thường đã làm rạn nứt những
dạng thức nhân vật quen thuộc của văn học cách mạng. Giờ đây, nhân vật văn học
không giản đơn là những chỉnh thể nhất phiến, thuần nhất về tính cách. Nhiều con người
trong một con người, sự kết hợp giữa “rắn rết lẫn rồng phượng” trong một nhân cách là
hướng sáng tạo của văn học đương đại trong nỗ lực đưa đời vào văn. Nói cách khác, tính
không thuần khiết của văn học thiếu nhi hôm nay đã tạo nên dạng thức nhân vật đa diện
– nhân vật với sự dán ghép những mảnh vỡ tính cách.
Tí bụi trong tác phẩm cùng tên của Quế Hương là một nhân vật như thế. Tí bụi - “sư
tổ ăn cắp vặt”. Tí bụi - “sinh vật khốn cùng”. Ấn tượng về một thằng bé loắt choắt, bẩn

thầy – người lính năm xưa và cô học trò nhỏ, những người được bao bọc trong triết lí:
“Cuộc sống vất vả đôi khi làm ta quên đi ơn nghĩa nhưng hoá ra nó vẫn còn đó, sâu xa
lắm”. Ở phía đối lập là một thế giới khác, lẩn khuất, nhưng đủ sức làm nên tình điệu buồn
của cuộc sống được kiến tạo từ hình tượng người mẹ - người đàn bà xinh đẹp, mặn mà,
sang trọng với cái tuổi 40 không ngờ lại sở hữu gương mặt nguội ngắt, lạnh lùng, vô cảm.
Nỗi xúc động sâu xa của Hoài khi nhận ra thầy giáo chủ nhiệm mới của mình là người
yêu của mẹ ngày trước, những linh cảm của em về tâm trạng của mẹ khi biết sự thật ấy là
không gian ấm áp của thiên truyện Dạng thức nhân vật lưỡng diện như thế cũng tồn tại
trong Cha và con và tàu bay. Tôi - người cha, người đàn ông trải đời, thấu đời. Tôi - rất
trẻ con, chính xác hơn là muốn làm trẻ con vì “muốn thử một lần cho biết”, “một lần làm
cái việc ấy trên không trung lạ lùng này, giữa bầu trời đêm”. Cái việc ấy không gì khác
chính là đi tiểu ở phòng vệ sinh trên máy bay. Trong con người ấy, ta dễ dàng nhận ra
cốt cách của người nông dân – những người bỗ bã, chân chất, xem cánh đồng là ngôi nhà
của mình, xem “lịch sự là thứ buồn cười”. Nhưng đã có lúc trên chuyến bay đầu đời,
người đàn ông đó đã có biểu hiện “khước từ” gốc gác. Sự vênh lệch đột ngột ấy được
nhận diện từ điểm nhìn của đứa con trai: “Sao lúc nãy bố bảo đi tiểu? Bình thường bố bảo
đi đái cơ mà!”. Câu hỏi ấy đã đặt nhân vật vào quá trình tự vấn, tự đối thoại với chính
mình: “Phải rồi, tại sao tôi phải nói trại cái từ mà tôi vẫn từng nói. Nó là tiếng nói của nơi
tôi ở, nó tồn tại trước cả khi tôi được sinh ra Vậy thì tôi xấu hổ vì điều gì”. Sự hiện diện
của những dòng văn như thế thể hiện rõ sự đổi mới thi pháp của truyện ngắn thiếu nhi
đương đại. Con người bên trong con người đã xuất hiện như một dấu hiệu quan trọng làm
nên tính hướng nội cho thể loại. Khả năng chiếm lĩnh con người ở chiều sâu theo đó được
nới rộng đáng kể.
2. Nhân vật với những xúc cảm mới mẻ
Sự vận động của lịch sử từ chiến tranh đến thời bình, từ cơ chế bao cấp đến cơ chế
thị trường đã tạo ra bối cảnh phức tạp cho sự vận động của văn học. Nói như Nguyên
Ngọc thì “hoá ra đời sống trong hoà bình phức tạp hơn chiến tranh rất nhiều”. Cùng với
sự công khai đường lối văn hoá dân chủ của Đảng là hành trình văn học khơi mở những
vấn đề về con người, đặt con người vào những thức nhận mới của thời đại. Như lẽ tất
yếu, xúc cảm của con người trước vận mệnh dân tộc, những biến cố lớn của lịch sử sẽ