Nhân vật trẻ em trong
truyện ngắn cho thiếu nhi
thời đổi mới

Có khi, sự tủi thân ấy được gửi vào tiếng khóc. Có khi, nó thể hiện ở sự xét nét về
thái độ săn sóc của những người xung quanh: “Lúc bà ngoại kì cọ kĩ quá, nó nghĩ ngay
rằng nếu là mẹ thì không làm thế. Mẹ chỉ gội đầu và kì cọ những chỗ chủ yếu, còn
những chỗ khác thì mẹ để cho nó làm lấy. Ăn cơm cũng vậy, nếu là mẹ thì không làm
như ông ngoại. Ông ngoại không hiểu nó không thích lạp xường, đáng lẽ đừng ép thì
đằng này ông lại ép, nổi giận và cuối cùng ông chén luôn miếng lạp xường. Nó không
tiếc miếng lạp xường, nó chỉ tủi thân vì ông không hiểu nó”. “Nếu là mẹ sẽ thế nào?” –
đó là một giả định nhưng đồng thời là một ước vọng nhức nhối về tình mẹ. Tâm hồn cậu
bé trở nên mong manh, dễ vỡ, dễ tổn thương. Khi người bạn gái chọc mũi kim vào chỗ
nó đau nhất: “Mày là thằng mồ côi. Mày cay nghiệt lắm!”, Đăng đã đứng sững lại, mặt
tái đi, nước mắt trào ra, đôi môi run rẩy, tái dại. Cứ thế, nhân vật đã lớn lên cùng với sự
cô đơn và nhạy cảm hơn với thân phận côi cút của mình.
Vũ Oanh tiếp tục phát triển môtip nhân vật cô đơn trong truyện ngắn Tuổi thơ côi
cút. “Nó cô đơn biết bao!”, câu văn tuồng như lời trần thuật khách quan nhưng lại có
dáng dấp của một lời độc thoại. Tồn tại ở tư cách nào thì nó cũng góp phần xác minh
hiện trạng tâm lí của đứa trẻ 11 tuổi: sự cô đơn giữa biển đời. Thật xót xa khi đứa trẻ ấy
cảm nhận rằng tuổi thiếu niên của mình như khuất xa rồi. Hạnh phúc, sự bình yên cứ mờ
dần theo sự chuyển đổi về không gian cư trú. Cái đêm ông bà nội bị đội cải cách và mấy
nông dân đấu tố ở chùa là thời khắc định mệnh chia đôi thân phận. Bình yên là khi nó
được sống cùng ba mẹ trong một mái nhà với khu vườn mênh mông, xanh rì cây cối. Bị
khinh miệt, hắt hủi là khi bát gạo cuối cùng đã hết, ngôi nhà to sang tay người khác và
mẹ con nó phải sống nhờ nhà bà ngoại. Tuổi thơ với nó là những ám ảnh tâm lí dữ dội.
Đứa trẻ ấy bị bủa vây bởi những không gian toàn màu đỏ và màu vàng. Màu đỏ của
máu, “máu chảy nhiều. Máu từ mũi chảy xuống miệng Máu tươi tràn ra cằm. Có

phơi phóng cả tâm hồn. Góc nhìn đời tư ấy góp phần hình thành nên dạng thức nhân vật
cá tính, nhân vật nhiều khát vọng - sản phẩm của chính xã hội hiện đại (Apsara hoang
dại – Quế Hương, Chị Dịu – Bùi Năng Ngân Hằng, Chuỗi hạt cườm màu xám – Đỗ Bích
Thúy, Chuyện sót lại ở thung lũng Chớp Ri – Nguyễn Quang Lập, Dòng sông tuổi –
Dương Thuấn, ).
“Con câm”, “con rắn”, “con vịt xấu xí”, “que củi” là những danh từ mà mọi người
sử dụng khi “giao tiếp” với Apsara hoang dại. Những từ xưng gọi ấy như những chiếc áo
vô tình phủ kín bí mật về một tâm hồn nhiều xúc cảm. Từ trong đói khổ, bất hạnh, nhân
vật thể hiện sự mê hoặc đặc biệt trước vẻ đẹp của những đền tháp lở lói, rêu phong.Việc
gia nhập hội “Những kẻ Chàm ám”, thể hiện tình yêu với thánh địa Mĩ Sơn bằng cách
bắt chước điệu múa của vũ nữ Chăm là biểu hiện của khát vọng hoá thân cháy bỏng. Hai
lần cô bé cất tiếng nói và đó thật sự là những thanh âm đầy ý nghĩa, được khởi nguồn từ
khát vọng vươn đến cái Đẹp, ghi dấu giấc mơ trở thành thiên nga của con vịt con xấu xí,
tiếng nói của khát vọng sinh tồn mãnh liệt. Như một viên gạch Chăm, nói nhiều điều
trong câm lặng là hình ảnh so sánh đẹp mà nhà văn dành cho nhân vật. Phải chăng vì thế
ông già Chăm - người cho nó sống lần hai, đã yêu thương gọi nó là Tagiglao – tên của
một loài hoa nở rộ ở quê ông vào mùa hội Katê. Tên gọi ý nghĩa ấy đã đi theo cuộc đời
nhân vật, cùng đứa bé lớn lên trong hoang dại, khốn khổ, cô đơn nhưng vẫn là đoá hoa
dại của rừng và trở thành “người lĩnh hội nghệ thuật từ thinh lặng trong đá”, hoá thân
thành một phần của văn hoá Chămpa cổ xưa, đưa cái an nhiên, thần bí, thẳm sâu của Mĩ
Sơn ra ngoài dâu bể thời gian.
Sự dịch chuyển từ tư duy hướng ngoại sang hướng nội đã giúp nhà văn phát hiện
những nhu cầu, trạng thái tâm lí rất thật, rất nhân bản của con người. Nhân vật văn học,
đặc biệt là thiếu nhi, được khai thác ở cả những xúc cảm về giới tính nhưng đã dừng
được ở cái ngưỡng cần thiết, tuyệt nhiên không đậm chất tính dục như văn học người
lớn mà vẫn trong trẻo, hồn nhiên như thiên tính trẻ. Nhà văn Trần Thiên Hương, “một
người phụ nữ đa đoan, quan tâm đến mọi thứ, hệ lụy đến mọi thứ” bày tỏ sự quan tâm
đặc biệt đến những rung động đầu đời của tuổi nhỏ. Bây giờ bạn ở đâu là những hồi ức
trong trẻo, thơ dại về ngày xưa. Người viết đã tinh nhạy trong việc nắm bắt những diễn
biến trong xúc cảm giới tính của nhân vật nữ chính, từ chỗ “thoắt nóng ran cả mặt”, sống

hoá, lịch sử, văn học thiếu nhi hai mươi năm qua đã tiếp cận nguyên lí ấy một cách trọn
vẹn. Sự phong phú, phức tạp của hiện thực đã để lại dấu ấn đậm sâu đối với nhân vật,
tạo nên những cảm thức buồn về thân phận trẻ em. Kiểu nhân vật trải nghiệm xuất hiện
từ nỗ lực tiếp cận sự thật của người cầm bút. Ở đây, người viết không xem xét mô hình
nhân vật này ở bề dày thời gian trải nghiệm, va chạm với đời. Vấn đề được chúng tôi
chú trọng là hiện tượng những nhân vật trẻ em cùng lúc phải sống qua nhiều vai trò,
chức năng. Nói cách khác, đó là kiểu nhân vật phải dấn thân vào một sự trải nghiệm
ngoài ý muốn trong cùng một khoảng thời gian của cuộc đời (Ả Ìa âu?, Tí bụi, Cò gà –
Quế Hương,Mục đồng phố núi – Vương Trọng, Tiếng vạc sành – Phạm Trung Khâu, Tô
rô con của Gru – Diệp Kim Anh, Ngày mai – Nguyễn Duy Chiến ).
Ả Ìa âu? đề cập đến sự trưởng thành sớm của trẻ thơ. Con Mơ được biết đến với
nhiều vai trò: làm mẹ con Ngổ lúc chưa đầy 7 tuổi, lại làm “mẹ” con Chả Chìa vào 3
năm sau đó. Nếu đâu đó trong cuộc sống thường nhật, những người mẹ nhỏ tuổi ấy đã
xuất hiện trong những trò chơi thơ dại của trẻ con thì ở đây trò chơi đã không có môi
trường để xuất hiện. Người đọc không thể quên hình ảnh một đứa trẻ bảy tuổi đêm đêm
tha em như ếch tha nhái đi quanh xóm gọi mẹ về. Từ ngày mẹ mất, nó đã phải đút ngón
tay mình vào miệng em để cầm cơn khóc vì khát sữa của con Ngổ. Với Chả Chìa, nó thể
hiện vai trò làm mẹ bằng cách khác: cho con chó nhỏ rúc vào lòng bú áo. Người mẹ trẻ
con này đã dành cho hai “núm ruột” của mình một tình yêu đặc biệt. Chính vì vậy, khi
con Chả Chìa trở thành miếng mồi trong chiếu nhậu của bố, nó đã oà khóc. “Nỗi đau
như dồn nén từ chiều đến giờ bật thành cơn mưa nước mắt. Chúng khóc thê thảm như
ngày mẹ chúng đi mãi không về Nó thất thểu đi trong thứ ánh sáng lờ mờ, nhập
nhoạng, tê tái của những giấc mơ”.