Thể tài du ký trên tạp chí "Nam
Phong" (1917-1934)

I. TẠP CHÍ NAM PHONG (1917-1934) VÀ THỂ TÀI DU KÝ

Một cách khái quát, các nhà lí luận xác định: “DU KÝ- Một thể loại
văn học thuộc loại hình ký mà cơ sở là sự ghi chép của bản thân người đi
du lịch, ngoạn cảnh về những điều mắt thấy tai nghe của chính mình tại
những xứ sở xa lạ hay những nơi ít người có dịp đi đến. Hình thức của du
ký rất đa dạng, có thể là ghi chép, ký sự, nhật ký, thư tín, hồi tưởng, miễn
là mang lại những thông tin, tri thức và cảm xúc mới lạ về phong cảnh,
phong tục, dân tình của xứ sở ít người biết đến [ ]. Dạng đặc biệt của du
ký phát huy cái chất ghi chép về miền xa lạ của nó là du ký về các xứ sở
tưởng tượng, có tính chất không tưởng hay viễn tưởng khoa học [ ].
Dạng du ký khác đậm đà phong vị phương Đông là ghi chép cảm tưởng,
nhận xét về những nơi danh lam thắng cảnh đất nước [ ]. Thể loại du ký
có vai trò quan trọng đối với văn học thế kỷ XVIII- XIX trong việc mở rộng
tầm nhìn và tưởng tượng của nhà văn. Sang thế kỷ XX, du ký mang nhiều
tính chất tư liệu khoa học do các nhà địa chất, nhà dân tộc học viết. Loại
du ký khoa học cũng rất thịnh hành”
(1)
Định nghĩa trên đây đã khái quát
được những đặc điểm cơ bản nhất của du ký - mà chúng tôi duy danh
là thể tài du ký. Tuy nhiên, thể tài du ký là một bộ phận văn học còn chưa
được chú ý đúng mức. Khi nói đến “thể tài du ký” cần được hiểu nhấn

1934, nhà thư mục Nguyễn Khắc Xuyên xác định du ký là một trong 14 bộ
môn và nêu nhận xét về thể tài du ký - còn được ông gọi là du hành - trên
Tạp chí Nam phong: “Nhiều khi chúng ta tự cảm thấy, sống trong đất
nước với giang sơn gấm vóc mà không được biết tới những cảnh gấm
vóc giang sơn. Thì đây, theo tờ Nam phong, chúng ta có thể một phần nào
làm lại cuộc hành trình qua tất cả những phong cảnh hùng vĩ nhất, đẹp đẽ
nhất của đất nước chúng ta từ Bắc chí Nam, từ Cao Bằng, Lạng Sơn đến
đảo Phú Quốc, từ núi Tiên Du đến cảnh Hà Tiên và Ngũ Hành Sơn, từ Cổ
Loa, Hạ Long đến Huế thơ mộng Với thời gian, hẳn những tài liệu này
càng ngày càng trở nên quý hoá đối với chúng ta Trong mục Du ký này,
phải kể bài Hạn mạn du ký của Nguyễn Bá Trác,Lại tới Thần kinh của
Nguyễn Tiến Lãng; Mười ngày ở Huế, Một tháng ở Nam kỳ, và nhất là Pháp
du hành trình nhật ký của Phạm Quỳnh”
(2)Chính thông qua các chuyến đi, các cuộc giao lưu mà mỗi người vừa
tăng thêm nhận thức và niềm tự hào dân tộc, vừa chiêm nghiệm và chứng
nghiệm được đầy đủ tình nghĩa đồng bào. Trong một chuyến tới thăm Hà
Nội, ông Nguyễn Tử Thức là chủ bút Nam trung nhựt báo ở Sài Gòn đã
phát biểu: “Thiệt chúng tôi không ngờ giang sơn nước Nam ta cẩm tú như
vầy. Là bởi xưa nay chưa đi khắp nên chưa biết, chưa biết bờ cõi nước ta
to rộng, nhân dân nước ta đông đảo là dường nào. Tới nay mới biết, càng
biết mà cái cảm tình đối với tổ quốc càng chan chứa biết bao! Khi tới
Tourane, khi tới Hải Phòng, quanh mình toàn những người bổn quốc,
cùng ăn bận như mình, cùng nói năng như mình, nhận ra mới biết người
với mình, mình với người, tuy ăn ở xa nhau mà cũng là người một nòi một
giống, chớ đâu”
(3)
.

đến miền núi, từ vùng sâu vùng xa tới thị thành, từ trong nước cho tới
nước ngoài. Không phải ngẫu nhiên mà cảm hứng được đi xa nhờ các
phương tiện ô tô, xe lửa, tàu thuỷ, tàu bay vốn gắn liền với kỹ nghệ thời
hiện đại đã đem lại cho người viết biết bao những cảm xúc mới lạ, hấp
dẫn. Nhu cầu ĐI (kể cả thời gian, cách thức và phương tiện) và XEM (xem
gì, khả năng chiều sâu nhận thức và hiểu biết, khám phá về xứ sở du lịch)
đã kích thích mạnh mẽ tâm thức sáng tạo của các nhà du hành Như
chúng tôi đã nhấn mạnh, thể tài du ký có thể thu nạp nhiều phong cách
thể loại, bao quát nhiều điểm nhìn chủ thể tác giả và nội dung hiện thực
khác nhau. Với các tác phẩm du ký trên Tạp chí Nam phong, xin phân loại
và dẫn giải thành mấy đặc điểm chính sau đây.

- Có một dòng du ký mang tính quan phương, sự vụ, công vụ. Kiểu
du ký này thường do các trí thức, ký giả quan lại ghi chép. Mặt khác, vì
Tạp chí Nam phong chịu sự chỉ đạo và quản lý trực tiếp của chính quyền
đương thời nên buộc phải phát ngôn tiếng nói quan phương cũng là điều
dễ hiểu. Tuy vậy, các trang du ký này vẫn thể hiện được niềm tự hào dân
tộc và cảm xúc chân thành trước vẻ đẹp non sông đất nước. Hơn nữa, từ
quan điểm lịch sử mà đánh giá sẽ thấy nhiều trang du ký như Cùng các
phái viên Nam kỳ(Thượng Chi); Một tháng ở Nam kỳ, Mười ngày ở Huế,
Pháp du hành trình nhật ký (Phạm Quỳnh); Tổng thuật về việc phái bộ Bắc
kỳ đi quan sát đường xe lửa Vinh-Đông Hà, Lược thuật hành trình cuộc
ngự giá Bắc Tuần, Ngự giá Nam tuần hành trình ký (Song Cử),Lược ký đi
đường bộ từ Hà Nội vào Sài Gòn (Mẫu Sơn Mục N.X.H) , lại thực sự có
giá trị sử liệu để xem xét nhiều sự kiện văn hoá - xã hội và định vị hoạt
động tổ chức hành chính của giai tầng công chức thượng lưu dưới thời
thực dân phong kiến.

- Có một dòng du ký viễn du - những chuyến du hành vượt biên giới,
đòi hỏi cả nguồn kinh phí, yêu cầu công việc và ý chí của người ham hoạt

mạn ngược, từ Cao Bằng xuống Phú Thọ (Thái Phong Vũ Khắc
Tiệp), Cuộc xem cổ tích miền Đông bắc tỉnh Hải Dương (Nguyễn Đôn
Phục), Các nơi cổ tích đất Nghệ Tĩnh, Các lăng điện xứ Huế (Nguyễn Đức
Tính), Quảng Xương danh thắng, Tây Đô thắng tích, Ninh Bình phong vật
chí (Thiện Đình), Cảnh vật Hà Tiên (Đông Hồ và Nguyễn Văn Kiểm)

- Có một dòng du ký mà yếu tố “vị nghệ thuật” chiếm phần quan
trọng, ở đó người viết chấm phá một vài nét phong cảnh thiên nhiên, cuộc
sống đời thường bình dị hay thoáng qua niềm vui văn hoá lễ hội, đình
đám. Đó là các bài Chảy chùa Hương (Thượng Chi),Cuộc đi quan phong
làng Thượng Cát (Tùng Vân Nguyễn Đôn Phục), Một buổi đi xem đền Lý
Bát Đế (Phạm Văn Thư), Cuộc thưởng ca ở làng Hữu Thanh Oai (Nguyễn
Mạnh Hồng), Cuộc chơi trăng sông Nhuệ (Mai Khê), Thăm ông Phạm
Quỳnh (Nguyễn Văn Kiêm),Tết chơi biển (Trúc Phong), v.v

Trên thực tế việc phân chia các phương thức, kiểu loại, nội dung du
ký như trên chỉ có ý nghĩa tương đối. Song dù có khác nhau thế nào thì
các tác phẩm du ký vẫn hướng tâm ở phương thức ĐI và XEM, đặt cược
vào tính tích cực chủ thể là người trực tiếp Chứng Nghiệm - Trải
Nghiệm và vươn tới phẩm chất “vị nghệ thuật” chân - thiện - mỹ cao đẹp,
ít nhiều gián cách với thế tục lầm than. Xin lưu ý, trong phần Mục lục theo
bộ môn, đề mục XIV- Du ký, du hành, nhà thư mục học Nguyễn Khắc
Xuyên thống kê chi tiết danh sách 69 tác phẩm du ký đã in trên Tạp
chí Nam phong. Tuy nhiên, có một số tác phẩm đúng là thuộc thể tài du ký
song lại do tác giả người nước ngoài viết về phong cảnh nước ngoài (các
mục bài Ai Cập, Một mình giữa bể Đại Tây, Hoà Lan du ký, Thăm miếu ông
Khổng, Cảnh vật Nhật Bản, Du lịch về phía Nam nước Tàu), hoặc là bản
dịch tác phẩm từ thế kỷ XVIII (Thượng kinh ký sự của Lãn Ông Lê Hữu
Trác), do đó chúng không thuộc bộ phận du ký Việt Nam hiện đại.