NHÀ MẠC – NAM BẮC TRIỀU (1527-1592)

Ngoài ra, quân ở các đạo được phiên chế thành các đơn vị trực thuộc
vào 5 phủ .
Làm vua được 3 năm, Mạc Đăng Dung nhường ngôi cho con là Mạc
Đăng Doanh, lên làm Thái Thượng hoàng. Trong vòng 5 năm đầu, nhà
Mạc đã cố gắng đưa tình hình dần đi vào thế ổn định. Mặc dù có thái
độ không thiện cảm với triều Mạc nhưng các tác giả Đại Việt sử ký toàn
thư, khi chép các sự kiện trong giai đoạn này đã có nhận xét: “Từ đấy,
người buôn bán và kẻ đi đường đều đi tay không, ban đêm không còn
trộm cướp, trâu bò thả chăn không phải đem về Trong khoảng vài
năm, người đi đường không nhặt của rơi, cổng ngoài không phải đóng,
được mùa liên tiếp, trong cõi tạm yên".
Nếu như chính sách đối nội có một số mặt tích cực, cởi mở. tạo tiền đề
cho sự phát triển của đất nước về mặt kinh tế và văn hoá, thì chính sách
đối ngoại, nhất là trong quan hệ với nhà Minh, nhà Mạc lại tỏ ra hết sức
lúng túng. Lợi dụng tình hình rối loạn ở Đại Việt, nhà Minh thường cho
người sang dọa dẫm, sách nhiễu. Lo sợ lực lượng cựu thần nhà Lê và
muốn tranh thủ sự ủng hộ của nhà Minh, trước những hành động như
thế, nhà Mạc chọn giải pháp thoả hiệp, đem vàng bạc, châu báu đút lót
để được yên ổn. Được thể nhà Minh càng lấn tới. Sau khi biết tin các
lực lượng ủng hộ triều Lê đã tìm được con trai Lê Chiêu Tông là Lê Duy
Ninh để tôn lên làm vua, năm 1537, vua Minh sai Cừu Loan và Thượng
thư Bộ Binh Mao Bá Ôn đem một đạo quân xuống vùng biên giới phía
nam và phao tin sẽ đánh Đại Việt. Trong tình thế bức bách và mong
được nhà Minh công nhận để yên tâm đối phó với lực lượng cựu thần
nhà Lê, nhà Mạc đã phải đáp ứng những yêu sách của nhà Minh. Năm
1540, Mạc Đăng Dung cùng với 40 viên quan đem sổ sách lên tận cửa
Nam Quan để nộp và trả lại nhà Minh đất 5 động vùng Đông Bắc, vốn
được sáp nhập vào Đại Việt từ thế kỷ XV.Việc làm này của Mạc Đăng
Dung đã gây nên sự bất bình trong nhiều quan lại và dân chúng, khiến

liên tiếp.
Cuối năm 1543, nhà Lê chiếm được Tây Đô. Thanh Hoá, Nghệ An trở
thành vùng đất đứng chân của vua Lê. Từ thời điểm đó, trên đất nước
cùng tồn tại hai vương triều: Mạc và Lê. Hai thế lực tranh chấp nhau
khiến cho đất nước lâm vào cảnh huynh đệ tương tàn. Về danh nghĩa
triều Lê đã được phục hồi, nhưng ngay từ những ngày đầu người nắm
thực quyền điều hành mọi công việc là Thái sư Nguyễn Kim. Năm 1545,
Nguyễn Kim bị một hàng tướng nhà Mạc đầu độc. Người thay thế vị trí
Nguyên Kim tiếp tục cuộc chiến tranh với nhà Mạc là Trịnh Kiểm. Từ
đây họ Trịnh kế tục nhau nắm quyền chi phối triều Lê. Năm 1546, sau
khi đã làm chủ được cả một vùng rộng lớn từ Thanh- Nghệ trở vào
Nam, Trịnh Kiểm cho xây dựng thành quách, lập cung điện, tổ chức
quan lại như một triều đình thực sự. Để phân biệt, sử sách thường gọi
triều Mạc đóng đô ở Thăng Long là Bắc triều và triều Lê Trung hưng ở
Thanh Hóa là Nam triều.
Cuộc nội chiến Nam- Bắc triều kéo dài gần 50 năm với gần 40 trận
chiến lớn nhỏ có thể chia thành 3 giai đoạn chính :
+ Từ năm 1545 - 1569 là giai đoạn Nam triều giành thế chủ động, liên
tục tấn công ra Bắc. Lợi dụng tình trạng lục đục trong nội bộ triều Mạc,
quân Trịnh đã tổ chức 11 lần xuất quân đánh phá các trận vùng đồng
bằng Bắc Bộ, trong đó nơi thường xuyên phải chịu cảnh binh lửa là trấn
Sơn Nam. Trong giai đoạn này quân nhà Mạc cũng mở được 4 lần tấn
công vào Thanh Hoá, nhưng kết cục không bên nào giành được thắng
lợi quyết định.
+ Từ 1570 - 1583 là giai đoạn quân Mạc phản công. Sau khi Trịnh Kiểm
qua đời, nội bộ Nam triều phát sinh mâu thuẫn. Trong lúc hai anh em
Trịnh Cối và Trịnh Tùng đánh giết nhau, Mạc Kính Điển đã huy động 10
vạn quân với 700 chiến thuyền vượt biển đánh vào Thanh Hoá. Trịnh
Cối cùng với 2 vạn quân buộc phải đầu hàng.Bộ phận còn lại của Nam
triều do Trịnh Tùng chỉ huy rút chạy lên vùng thượng lưu sông Chu,

hai chính quyền. Vua Lê chỉ tồn tại trên danh nghĩa còn mọi quyền hành
trong nước đều do chúa Trịnh quyết định.