Phân tích bài thơ "Khi con tu hú"

Trong bóng tối mịt mờ chốn lao tù, dường như sự sống đã chấm dứt
hẳn, bởi lạnh giá, bởi cô độc. Vậy mà, giữa những âm thanh khô khốc,
chói tai của tiếng xiềng xích, vẫn vang lên nhịp tim thổn thức, rạo rực
của một hồn thơ trẻ tha thiết yêu đời, yêu người. Tố Hữu, bằng cảm
xúc chân thật của mình, đã cất lên tiếng nói tâm tình tha thiết của
người chiến sĩ cộng sản suốt đời chiến đấu cho lí tưởng và tâm hồn khát
khao tự do đến cháy bỏng trong bài thơ “Khi con tu hú”.

Nhan đề bài thơ là một sự diễn đạt chưa trọn ý một cách kì lạ. Kì lạ bởi
chính chỗ chưa trọn vẹn đó đã mở ra bao nhiêu liên tưởng. Giờ đây,
người ta không còn thấy bóng dáng cô đơn, nặng nề của người tù Tố
Hữu mà chỉ nghe tiếng lòng nhà thơ đang rộn ràng, ngân vang khi đón
nhận lấy tiếng chim tu hú từ xa rộn về. Tu hú gọi bầy là âm thanh hết
sức quen thuộc ở chốn làng quê Việt Nam, báo hiệu cho sự chuyển
mình của sự sống - mùa hè về. Lúc này, khi con tu hú gọi bầy, trong
hoàn cảnh tách biệt với cuộc sống bên ngoài, người chiến sĩ cách mạng
càng cảm thấy ngột ngạt hơn, tù túng hơn, vì vậy mà càng thêm khát
khao cháy bỏng hướng đến cuộc sống tự do tươi đẹp bên ngoài:

“Khi con tu hú gọi bầy
Lúa chiêm đương chín, trái cây ngọt dần
Vườn râm dậy tiếng ve ngân
Bắp rây vàng hạt đầy sân nắng đào
Trời xanh càng rộng càng cao
Đôi con diều sáo lộn nhào tầng không.”

Mười chín tuổi, còn trẻ trung, bồng bột, người thanh niên Tố Hữu đã
tìm thấy cho mình lí tưởng cao đẹp cuộc đời. Những bước đi không mỏi
mệt trên chặng đường chông gai, phút chốc phải dừng đột ngột, bị bó

“Từ ấy trong tôi bừng nắng hạ
Mặt trời chân lí chói qua tim”

đã khiến cho ánh nắng mùa hè có sự thay đổi tinh tế đến vậy. Và sự
xuất hiện của bầu trời trong vắt như mặt nước yên bình nâng tầm bay
cho các cánh diều đã đẩy tầm nhìn, tầm nhận thức của nhà thơ lên đến
độ sâu nhất, xa nhất, cao nhất:

“Trời xanh càng rộng càng cao
Đôi con diều sáo lộn nhào từng không”

Thấp thoáng trong ánh nhìn người tù, là một không gian mở rộng đến
vô cùng vô tận. Mặc dù có thể lúc ấy ánh nhìn của nhà thơ - chiến sĩ có
phần bị che khuất đi bởi chấn song nhà tù chật hẹp. Trên bầu trời lúc
này không phải là một mình lẻ loi, con sáo diều cũng có đôi, có cặp, có
được sự tự do bay lượn trong vùng trời riêng kia. Huống chi là con
người. Vậy mà, thực tế thì sao? Con người cô đơn, cô đơn hơn bao giờ
hết, và mất tự do.

Không ngẫu nhiên mà bài thơ có sự bổ đôi của hai câu thơ lục bát. Nhà
thơ diễn tả bức tranh mùa hè sống động đối lập với cảnh mùa đông
trong ngục tối đã làm nổi bật lên khát vọng cháy bỏng của người chiến
sĩ trên con đường tìm đến tự do. bốn câu thơ kết đã lắng lại cho tiếng
lòng náo nức bật lên:

“Ta nghe hè dậy bên lòng
Mà chân muốn đạp tan phòng, hè ôi!
Ngột làm sao, chết mất thôi
Con chim tu hú ngoài trời cứ kêu”