SS.22. Khảo sát quang phổ trong hiện tượng phân cực màu. Ta thiết trí dụng dụ như hình vẽ H.53. Nguồn sáng trắng là một khe F thẳng góc với mặt
phẳng của hình vẽ, tại vị trí tiêu điểm của một thấu kính hội tụ L1. Chùm tia sáng trắng song
song ló ra khỏi L1 đi qua hệ thống nicol phân cực P, bản tinh thể dị hướng L, nicol phân tích
A. Sau đó đi qua một kính quang phổ. Lăng kính p cho ta một quang phổ hiện ra ở m
ặt
phẳng tiêu E của thấu kính L2 và ta quan sát quang phổ này bằng thị kính L3. Trong trường
hợp tổng quát, ta quan sát thấy một quang phổ vằn với những vạch tối. Bản L càng dày số
vạch tối càng nhiều, dải đều trên quang phổ.
Bỏ qua sự giảm cường độ sáng do sự hấp thụ hay phản chiếu khi đi qua kính quang phổ,
cường độ sáng tại điểm quan sát M trên màn E là :

hay

Vị trí các đơn sắc trong quang phổ
tùy thuộc độ dài sóng của chúng và không tùy thuộc
các góc (, (. Vì vậy khi ta quay nicol P hoặc A, vị trí các vạch sáng và các vạch tối không
dời chỗ mà chỉ thay đổi về độ sáng mà thôi.
Ở một trường hợp bất kỳ, trong các công thức tính cường độ I tại một điểm M trên
quang phổ, số hạng thứ nhất I( cos2 (( ( () không triệt tiêu, do đó các vạch tối (ứng với cos
= 0 hay sin = 0) không tối đen hoàn toàn. Ta có một quang phổ vằn trên cái nền là
một quang ph
ổ liên tục. Muốn quan sát quang phổ vằn tốt nhất, ta phải loại bỏ nền quang
phổ liên tục này. Đó chính là hai trường hợp : ( = ( = 45o và ( = 45o, ( = 135o đã khảo sát ở
trên.
Giả sử lúc ban đầu ta để các nicol P và A ở các vị trí có (=(=45o. Và quan sát quang phổ,

βααβ
βααβ
−−=
++=
II
II
2
ϕ
2
ϕ
()
λβαλαβ
ϕ
λλ
dIdIJ
2
22
cos2sin.2sin.cos ∫+∫+=
P
L
F
L
1
A
L
3
E
L
2
p

t
r
a
c
k
.
c
o
m
Click to buy NOW!
P
D
F
-
X
C
h
a
n
g
e

V
i
e
w
e
r
w
w

Cho một chùm tia sáng song song, đơn sắc đi qua một hệ thống hai nicol P và A chéo
góc. Như vậy sẽ không có ánh sáng ló ra khỏi A. Bây giờ giữa hai nicol P và A, đặt một
khối thủy tinh C đẳng hướng: vẫn không có ánh sáng ló ra khỏi A. Nhưng nế
u ta tác dụng
vào các mặt trên và dưới của khối C một lực nén đềuĠ theo phương Oz thì khi đó lại thấy
ánh sáng đi qua A. Điều này chứng tỏ dưới tác dụng của lực nénĠ, phương Oz trong khối
thủy tinh C có tính chất khác với các phương khác và khối C trở thành môi trường dị hướng.
Thí nghiệm cho biết dưới tác dụng của sức nén như trên, khối C giống như một môi
trường đơn trụ
c, có trục quang học song song với phương của lực nén.
Ánh sáng phân cực thẳng OP chiếu tới khối thủy tinh C theo phương Ox, khi ló ra khỏi
C, trở thành ánh sáng phân cực elip, do đó một phần ánh sáng ló ra khỏi nicol A.
Nếu ta triệt tiêu lực nénĠ, thủy tinh trở lại đẳng hướng như cũ.
Thí nghiệm cho biết độ chiết quang kép ne - no sinh ra do sự nén thì tỉ lệ với áp suất p
tác dụng lên môi trường.
(n = ne - no = k(p, k = hằng số tỷ lệ
∆
n = k λ
Hiệu lộ giữa các tia bất thường và thường khi đi qua khối C là:
δ = (n
e
- n
o
)e = kλ

λ
=
l
F
Click to buy NOW!
P
D
F
-
X
C
h
a
n
g
e

V
i
e
w
e
r
w
w
w
.
d
o
c

w
w
w
.
d
o
c
u
-
t
r
a
c
k
.
c
o
m
♦ Khi k > 0, ne > no, ve < vo : môi trường chịu nén có tính dị hướng giống như một
tinh thể dương (như thạch anh).
♦ Ngược lại, nếu k < 0, ne < no, ve > vo : môi trường trở thành giống tinh thể âm
(như đá băng lan).
Thí dụ với thủy tinh và khi dùng ánh sáng vàng (=0,6x103mm, áp suất p tính ra kg
lực/mm2, k có trị số -0,05.
Với một áp suất p = 1 kg lực/ mm2, độ lưỡng chiết là
∆
n
= ⎪n
e
- n

máy tụ điện không tích điện), dĩ nhiên không có ánh sáng ló ra khỏi A. Cho máy tụ điện tích
điện để tạo m
ột điện trường giữa hai cốt máy, ta thấy có ánh sáng ló ra khỏi A. Khi đó chất
lỏng giữa hai cốt máy tụ điện đã trở thành dị hướng, có các tính chất quang học giống như
một tinh thể đơn trục có trục quang học song song với phương của điện trường. Ánh sáng ló
ra khỏi chất lỏng là ánh sáng elip, do đó một phần ánh sáng đi qua nicol A.
Khi đi vào chất lỏng ở trong điệ
n trường, chấn động thẳng OP bị tách làm hai chấn động
theo hai phương ưu đãi, truyền đi với hai vận tốc khác nhau Vo và Ve. Tia thường chấn
động thẳng góc với điện trường, ứng với chiết suất no. Tia bất thường chấn động song song
với điện trường, ứng với chiết suất bất thường chính ne.
Thí nghiệm cho biết, ứng với một độ dài sáng (, độ lưỡ
ng chất (n = ne - no tỉ lệ với bình
phương của điện trường E.
P
+
A
–
c
Click to buy NOW!
P
D
F
-
X
C
h
a
n
g

-
X
C
h
a
n
g
e

V
i
e
w
e
r
w
w
w
.
d
o
c
u
-
t
r
a
c
k
.

coi như đẳng hướng (hình 56a).

(a) H.56 (b)
Khi chất lỏng (hay chất khí) này được đặt trong một điện trường
Ġ thì các phân tử được
định hướng theo phương song song với điện trườngĠ (tác dụng của điện trường trên các
phân tử phân cực hay các lưỡng cực điện - hình 56b), nghĩa là trong môi trường xuất hiện
một phương có tính phân cực mạnh hơn các phương khác : môi trường đã trở thành dị
hướng. Nếu ta đổi chiều điện trườngĠ thì các phân tử sẽ quay đi một góc 180o nhưng tính
phân cực của môi trường thì không có gì thay đổi. Ngoài ra, nếu nhiệt độ càng cao thì sự
dao động nhiệt càng mạnh do đó sự định hướng của các phân tử càng kém, hằng số Kerr B
có trị số càng nhỏ.
b) Đo thời gian kéo dài của hiện tượng kerr:
Sự phân cực do điện trường không lập tức chấm dứt khi điện trường gây ra nó triệt tiêu
mà còn kéo dài một thời gian. Người ta đã đo thời gian kéo dài thêm bằng thí nghiệ
m sau
(hình 57).
Tế bào Kerr đặt giữa hai nicol P và A chéo góc. H.57

P
A

e
r
w
w
w
.
d
o
c
u
-
t
r
a
c
k
.
c
o
m
Click to buy NOW!
P
D
F
-
X
C
h
a
n

và hiệu
điện thế giữa hai cốt máy tụ điện triệt tiêu. Ánh sáng phát ra từ E, phản chiếu trên
các gương M1, M2, M3, M4, đi một lộ trình D = EIJKLP trước khi tới tế bào Kerr. Như
vậy, ánh sáng của các tia lửa điện phóng ra bởi E đi vào tế bào Kerr sau một thời gian t =
Ġ kể từ lúc điện trường trong chất lỏng của tế bào bị triệt tiêu. (c là vận tốc ánh sáng)
Ta gọi ( = thời gian hiện tượng lưỡng chi
ết điện còn tồn tại trong chất lỏng sau khi điện
trường đã triệt tiêu. Nếu t < (, vì hiện tượng lưỡng chiết điện còn tồn tại nên ánh sáng phân
cực thẳng OP đi qua tế bào Kerr trở thành ánh sáng elip, do đó có ánh sáng đi qua A. Ngoài
ra sự phóng điện xảy ra nhiều lần trong một giây nên mắt sẽ thấy sáng liên tục. Nếu t > (,
khi ánh sáng tới tế bào Kerr, hiện tượng lưỡng chất điện đ
ã chấm dứt : sau khi đi qua tế bào
Kerr, ánh sáng vẫn là phân cực thẳng OP, nên bị nicol A chặn lại : mắt thấy tối.
Cách đo A như sau: lúc đầu ta để các gương M1, M2 gần các gương M3, M4 để quang
lộ D ngắn, thời gian t nhỏ hơn thời gian (, mắt thấy sáng liên tục. Di chuyển tịnh tiến các
gương M1, M2 ra xa M3 và M4, ta thấy cường độ ánh sáng ló ra khỏi A giảm đi rất nhanh,
nghĩa là hiện tượng lưỡng chiết đi
ện giảm đi rất nhanh khi D tăng. Ta thấy tối khi khoảng
cách D ( 4 mét. Khi đó t = (.
θ =
8
8
4
10
310
D
g
iaâ
y
cx

c
A
H.58
Click to buy NOW!
P
D
F
-
X
C
h
a
n
g
e

V
i
e
w
e
r
w
w
w
.
d
o
c
u

w
w
.
d
o
c
u
-
t
r
a
c
k
.
c
o
m