1
Chơng trình Hỗ trợ Lâm nghiệp xã hội
Bi giảng
bảo tồn đa dạng sinh học

H Nội, 2002


3

Lời nói đầu 4
Lý do, mục đích v vị trí môn học Bảo tồn ĐDSH 6
Danh sách các từ viết tắt 7
Chơng 1: Tổng quan về đa dạng sinh học 1
Bi 1: Một số khái niệm 2
1 Khái niệm đa dạng sinh học 2
2 Một số vùng giu tính đa dạng sinh học trên thế giới 6
Bi 2: Giá trị của đa dạng sinh học 8
1 Định giá giá trị của đa dạng sinh học 8
2 Giá trị của đa dạng sinh học 8
Bi 3: Suy thoái đa dạng sinh học 12
1 Khái niệm suy thoái đa dạng sinh học 12
2 Nguyên nhân gây suy thoái đa dạng sinh học 14
3 Thang bậc phân hạng mức đe doạ của IUCN, 1994 15
Chơng 2: Bảo tồn đa dạng sinh học 21
Bi 4: Nguyên lý của bảo tồn đa dạng sinh học 22
1 Bảo tồn đa dạng sinh học 22
2 Các cơ sở của bảo tồn đa dạng sinh học 23
3 Các nguyên tắc cơ bản của bảo tồn đa dạng sinh học 23
Bi 5: Các phơng thức bảo tồn đa dạng sinh học 26
1 Các phơng thức bảo tồn chính 26
2 Luật pháp liên quan đến bảo tồn đa dạng sinh học 29
Bi 6: Tổ chức quản lý bảo tồn đa dạng sinh học 33
1 Tổ chức quản lý đa dạng sinh học tại các khu bảo tồn 33
2 Các hoạt động phối hợp, hỗ trợ trong bảo tồn đa dạng sinh học 39
Chơng 3: Đa dạng sinh học v bảo tồn đa dạng sinh học ở Việt Nam 43
Bi 7: Giới thiệu đa dạng sinh học ở việt nam 44
1 Cở sở tạo nên đa dạng sinh học ở Việt Nam 44

lâm Huế v Đại học Tây Nguyên.
Trên thực tế, môn học ny hiện chỉ có Trờng Đại học Lâm nghiệp Việt Nam
(Xuân Mai, H Tây) tự biên soạn v giảng dạy cho sinh viên chuyên ngnh Quản lý
bảo vệ ti nguyên rừng. Trong khi đó các trờng Đại học Nông lâm khác vẫn cha đa
môn học ny vo chơng trình đo tạo chính khóa, hoặc nếu có thì ở dạng giới thiệu
kết hợp với một số môn học liên quan hoặc các chuyên đề. Điều đó phản ánh một thực
tế l những kiến thức, kỹ năng cũng nh thái độ cần thiết về bảo tồn đa dạng sinh học
cha đợc trang bị một cách đầy đủ v có hệ thống trong chơng trình đo tạo kỹ s
lâm nghiệp của tất cả các trờng Đại học nông lâm trong cả nớc. Mặc khác qua kết
quả đánh giá nhu cầu đo tạo ở một số địa phơng cho thấy hiện nay nhiều tổ chức,
cá nhân cũng có nhu cầu đo tạo về Đa dạng sinh học (ĐDSH).
Tập bi giảng ny l kết quả hợp tác v lm việc tập thể của nhóm giáo viên ở 4
trờng Đại học, trên cơ sở kế thừa nhũng kết quả hiện có của một số trờng, tham khảo
nhiều ti liệu có liên quan kết hợp với những kết quả nghiên cứu từ thực tế, với tinh thần
học hỏi v cùng chia sẻ kinh nghiệm trong quá trình tham gia PCD từ việc thiết lập
khung chơng trình cho đến việc sắp xếp nội dung của các chơng một cách hợp lý.
Đa dạng sinh học l một vấn đề lớn trong nghiên cứu cũng nh đo tạo, do vậy lm thế
no để cụ thể hóa kiến thức ny trong chơng trình đo tạo kỹ s lâm nghiệp cũng l
một vấn đề đợc nhóm giáo viên biên soạn quan tâm, thảo luận v cân nhắc trong quá
trình biên soạn các chơng. Cuối cùng, nội dung bi giảng của môn học cũng đã đợc
nhóm biên soạn thống nhất gồm 4 chơng. Việc sắp xếp thứ tự của các chơng bi
giảng đi từ khái quát đến các vấn đề cụ thể về đa dạng sinh học. Với bố cục bi giảng
ny, nhóm giáo viên biên soạn hy vọng rằng khi đa vo giảng dạy, sinh viên sẽ tiếp
cận với vấn đề một cách logic, trên cơ sở nắm bắt đợc các khái niệm, đặc điểm cũng
nh thực trạng chung của ĐDSH trên thế giới, xác định đợc các nguyên nhân gây suy
thoái, các nguyên lý của bảo tồn ĐDSH nhằm lựa chọn đợc các phơng thức bảo tồn
hợp lý cũng nh xác định v vận dụng đợc các nội dung v ph
ơng pháp tổ chức quản
lý bảo tồn hiệu quả. Tiếp theo l những kiến thức liên quan trực tiếp đến đặc điểm
ĐDSH v hoạt động bảo tồn ĐDSH ở Việt Nam. Một vấn đề cụ thể hơn l xác định nhu

H Nội, tháng 10 năm 2002
Nhóm biên tập bi giảng

6
Lý do, mục đích v vị trí môn học Bảo tồn ĐDSH

Lý do phát triển môn học Bảo tồn đa dạng sinh học
ĐDSH có vai trò quan trọng trong cuộc sống con ngời
ĐDSH đã v đang suy thoái nghiêm trọng.
Bảo tồn ĐDSH l một nội dung cơ bản trong phát triển bền vững của mọi quốc gia.
Việt Nam đã có chiến lợc bảo tồn ĐDSH.
Kiến thức, kỹ năng v thái độ về bảo tồn ĐDSH cha đợc trang bị một cách đầy đủ
v có hệ thống trong chơng trình đo tạo kỹ s lâm nghiệp của các đối tác của
SFSP.
Nhiều tổ chức, cá nhân có nhu cầu đo tạo về ĐDSH.

Vị trí môn học :
Môn học liên quan chặt chẽ với các môn học cơ sở chuyên ngnh : Thực vật rừng,
Động vật rừng, Sinh thái học, Di truyền, Giống cây rừng, Côn trùng, Bệnh cây, Lâm
sinh học
Môn học ny nên bố trí sau khi sinh viên học xong các môn : Thực vật rừng, Động
vật rừng, Sinh thái học, Di truyền.
Môn học giúp cho SV học tốt các môn khác nh : Lâm sản ngoi gỗ, Nông lâm kết
hợp, Quản lý rừng bền vững, Cải thiện giống cây rừng.
Số tiết : 45 tiết lý thuyết (2 - 3 ĐVHT) + 1 tuần thực tập (1 ĐVHT)

Mục đích của môn học
Cung cấp cho ngời học hệ thống kiến thức, kỹ năng v thái độ cần thiết về đa
dạng sinh học v bảo tồn đa dạng sinh học để họ có khả năng vận dụng vo việc
quản lý v phát triển bền vững ti nguyên rừng.

: Kế hoạch hnh động đa dạng sinh học/ Biodiversity Activity Plan
MAB : Chơng trình con ngời v sinh quyển (của UNESCO)/ Man and the
Biosphere Program
NXB : Nh xuất bản
Ôtc : Ô tiêu chuẩn
PCD : Phát triển chơng trình có sự tham gia/ Participatory Curriculum
Development
SFSP : Chơng trình Hỗ trợ Lâm nghiệp xã hội/ Social Forestry Support Programme
SU : Đơn vị hỗ trợ của SFSP tại H Nội/ Support Unit
UNCED : Hội nghị Liên hiệp quốc về môi trờng v phát triển/ Conference on
Environment and Development.
UNDP : Chơng trình phát triển Liên hiệp quốc/ United Nations Development
Programme
UNEP : Chơng trình môi trờng Liên hiệp quốc/ United Nations Enviromental
Programme.
UNESCO : Tổ chức giáo dục, khoa học v văn hóa Liên hiệp quốc/ United Nations
Educational, Scientific and Cultural Organization.
VH-LS-MT : Văn hóa lịch sử môi trờng
VQG : Vờn Quốc gia
WB : Ngân hng thế giới/ World Bank
WRI : Viện ti nguyên thế giới/ World Resources Institule
WWF : Quỹ Quốc tế về bảo vệ thiên nhiên/ World Wide Fund for Nature
8
Chơng 1
Tổng quan về đa dạng sinh học
Mục đích:
Chơng ny nhằm cung cấp cho sinh viên những kiến thức tổng quan về đa dạng
sinh học.
Mục tiêu:
Sau khi học xong chơng ny, sinh viên có khả năng:

tính ĐDSH
Một số vùng giu tính
ĐDSH trên thế giới
+ Giảng có minh họa + OHP
3
Bi 2:
Giá trị
của
ĐDSH

Mô tả đợc các
giá trị của đa
dạng sinh học
Định giá giá trị của đa
dạng sinh học
Giá trị trực tiếp
Giá trị gián tiếp
+ Trình by
+ Bi giao nhiệm vụ
+ Ti liệu phát
tay
+ OHP
2
Trình by đợc
khái niệm v
quá trình suy
thoái ĐDSH
Khái niệm suy thoái
ĐDSH
Quá trình suy thoái

Bi 1: Một số khái niệm
Mục tiêu:
Kết thúc bi ny, sinh viên có khả năng:
Trình by đợc các khái niệm về đa dạng sinh học
Mô tả đợc các vùng giu tính đa dạng sinh học trên thế giới.
1 Khái niệm đa dạng sinh học
Thuật ngữ Đa dạng sinh học đợc dùng lần đầu tiên vo năm 1988 (Wilson, 1988)
v sau khi Công ớc Đa dạng sinh học đợc ký kết (1993), đã đợc dùng phổ biến.
Theo Từ điển Đa dạng sinh học v phát triển bền vững của Bộ Khoa học Công nghệ
v môi trờng (NXB Khoa học v kỹ thuật, 2001): Đa dạng sinh học l thuật ngữ dùng
để mô tả sự phong phú v đa dạng của giới tự nhiên. Đa dạng sinh học l sự phong phú
của mọi cơ thể sống từ mọi nguồn, trong các hệ sinh thái trên đất liền, dới biển v các
hệ sinh thái dới nớc khác v mọi tổ hợp sinh thái m chúng tạo nên.
Đa dạng sinh học bao gồm cả các nguồn ti nguyên di truyền, các cơ thể hay các
phần của cơ thể, các quần thể hay các hợp phần sinh học khác của hệ sinh thái, hiện
đang có giá trị sử dụng hay có tiềm năng sử dụng cho loi ngời.
Đa dạng sinh học bao gồm sự đa dạng trong loi (đa dạng di truyền hay đa dạng
gen), giữa các lòai (đa dạng loi) v các hệ sinh thái (đa dạng hệ sinh thái). Đó cũng
chính l 3 phạm trù (cấp độ) m đa dạng sinh học thể hiện.
1.1 Đa dạng di truyền
1.1.1 Khái niệm
Đa dạng di truyền l phạm trù chỉ mức độ da dạng của biến dị di truyền, sự khác
biệt về di truyền giữa các xuất xứ, quần thể v giữa các cá thể trong một loi hay một
quần thể.
Sự đa dạng về di truyền trong loi thờng bị ảnh hởng bởi những tập tính sinh sản
của các cá thể trong quần thể. Một quần thể có thể chỉ có vi cá thể đến hng triệu cá
thể. Các cá thể trong một quần thể thờng có kiểu gen khác nhau. Sự khác nhau giữa các
cá thể (kiểu hình) l do tơng tác giữa kiểu gen v môi trờng tạo ra.
thái. Các cá thể trong loi có vật chất di truyền giống nhau v có khả năng trao đổi
thông tin di truyền (giao phối, thụ phấn) với nhau v cho các thế hệ con cái có khả năng
tiếp tục sinh sản. Nh vậy các cá thể trong loi chứa ton bộ thông tin di truyền của loi,
vì vậy tính đa dạng loi hon ton bao trùm tính đa dạng di truyền v nó đợc coi l
quan trọng nhất khi đề cập đến tính đa dạng sinh học.
Sự đa dạng về loi trên thế giới đợc thể hiện bằng tổng số loi có mặt trên ton cầu
trong các nhóm đơn vị phân loại. Theo dự đoán của các nh phân loại học, có thể có từ 5
- 30 triệu loi sinh vật trên quả đất v chiếm phần lớn l vi sinh vật v côn trùng. Thực tế
hiện chỉ có khoảng trên 1,4 triệu lòai sinh vật đã đợc mô tả (Wilson, 1988), trong đó
tập trung chủ yếu l các loi động thực vật cỡ lớn, có giá trị về nhiều mặt (bảng 1.1).
Bảng 1.1:Số lòai sinh vật đã đợc mô tả trên thế giới (Wilson, 1988 - có bổ sung)
Nhóm Số lòai đã mô tả Nhóm Số lòai đã mô tả
Virus 1.000 Động vật đơn bo 30.800
Thực vật đơn bo 4.760 Côn trùng 751.000
Nấm 70.000 ĐVKXS khác 238.761
Tảo 26.900 ĐVCXS bậc thấp 1.273
Địa y 18.000 Cá 19.056
Rêu 22.000
ếch nhái
4.184
Dơng xỉ 12.000 Bò sát 6.300
Hạt trần 750 Chim 9.040
Hạt kín 250.000 Thú 4.629

405.410 lòai

1.065.043 lòai
1.470.453 loi
(nguồn:Phạm Nhật, 2002)
11

Lý thuyết tiến hóa hiện tại cho thấy hầu hết sinh vật hình thnh loi mới thông qua
cách ly địa lý, cách ly sinh sản v quá trình ny đợc gọi l sự hình thnh lòai khác vùng
phân bố (Allopatric speciaton). Ví dụ: Hạt giống của một loi cây từ đất liền đợc phát
tán ra đảo thông qua gió, bão hoặc các loi chim, quần thể loi cây đó đợc tạo thnh
trên đảo qua nhiều năm, nhiều thế hệ có thể sẽ khác với quần thể ở đất liền.
Tuy nhiên cũng có những loi mới đợc hình thnh ngay trong cùng một vùng phân
bố (Sympatric speciation) khi những quần thể cách ly bởi một hoặc nhiều cơ chế sinh
học. Ví dụ: Những quần thể động vật có thể phát triển ở những không gian khác nhau
nơi m chúng giao phối v do vậy trở nên cách ly về sinh sản. Có quần thể giao phối vo
mùa xuân v quần thể khác lại giao phối vo mùa thu.

Phát tán thích nghi
12
Phát tán thích nghi l sự hình thnh các loi khác từ một loi bố mẹ, vì các quần thể
ở những điều kiện sống khác nhau cũng sẽ có sự thích nghi khác nhau.
1.3 Đa dạng quần xã sinh vật v hệ sinh thái
1.3.1 Khái niệm
Đa dạng hệ sinh thái l phạm trù chỉ sự phong phú của môi trờng trên cạn v dới
nớc trên quả đất tạo lên một số lợng lớn các hệ sinh thái khác nhau. Sự đa dạng các hệ
sinh thái đợc phản ánh bởi sự đa dạng về sinh cảnh qua mối quan hệ giữa các quần xã
sinh vật v các quá trình sinh thái trong sinh quyển (chu trình vật chất, các quan hệ về
cách sống, ).
Hệ sinh thái l một đơn vị cấu trúc v chức năng của sinh quyển gồm: Các quần xã
thực vật, các quần xã động vật, các quần xã vi sinh vật, đất đai v các yếu tố khí hậu.
Quần xã sinh vật đợc xác định bởi các loi sinh vật trong một sinh cảnh nhất định
cùng với các quan hệ qua lại giữa các cá thể trong loi v giữa các loi với nhau. Quần
xã sinh vật cũng quan hệ với môi trờng vật lý tạo thnh một hệ sinh thái.
Việc xác định hệ sinh thái hay sinh cảnh trên thực tế l rất khó khăn vì ranh giới
của chúng không rõ rng. Những sinh cảnh rộng lớn trên quả đất bao gồm rừng nhiệt
đới, những cánh đồng cỏ, đất ngập nớc, rừng ngập mặn Những hệ sinh thái nhỏ cũng