Những sắc thái cảm thức thẩm mỹ trong thơ Haiku
Nhật Bản Thơ haiku Nhật bản là một sản phẩm tinh thần quý giá
của đời sống văn hoá đất nước Phù Tang. Nó là một thể
thơ đặc biệt trong thơ cổ truyền của Nhật bản. Phần lớn
các nhà thơ haiku đều là các thiền sư. Chính những nhà
thơ thiền sư này đã đưa thiền vào thơ. Vì thế, họ nhìn đời
với con mắt nhà sư nhưng bằng tâm hồn của người nghệ
sĩ.

Cho nên đối với họ, thơ với đời, đời với thiên nhiên là một,
trong sự gắn kết mật thiết. Đây là điểm xuất phát để giải
thích vì sao thơ haiku thấm đẫm chất thiền. Do ảnh hưởng
của tư tưởng Thiền tông trong nhận thức cuộc sống nên
thơ haiku thể hiện những cảm thức thẩm mỹ khác nhau.
Chính điều này góp phần tạo nên tính đặc sắc của thơ
haiku và khiến nó trở thành một thể thơ độc đáo.

Phát hiện và khẳng định những cái đẹp hiện hữu trong
những sự vật bình thường của đời sống là một trong
những nguyến lý thẩm mỹ của thơ haiku. Những cảm thức
thẩm mỹ này thể hiện cái nhìn của các thi sĩ haiku trước
hiện thực mang đậm màu sắc Thiền tông gắn với thiên
nhiên và con người. Trong thơ haiku, các cảm thức thẩm
mỹ như sabi, wabi, aware và karumi được thể hiện rất rõ
nhằm diễn đạt những yếu tố tâm linh

1. Cảm thức Sabi


tịch được gió đưa đi xa hơn tiếng ve, tiếng chim cu gáy có
tan biến về một nơi nào đó trong không gian vô định thì
trong biển thiền lắng động đó vẫn có sự xao động. Chính
những âm thanh nhỏ nhoi đó làm cho sự cô liêu càng
thêm cô liêu:

Gió mùa thu
Bóng dài của núi
Rung lên mơ hồ. (Issa)

Mô tả khung cảnh của núi rừng vào một sáng thu có
những cơn gió thoáng qua tạo nên một không gian vắng
lặng với hình dáng bóng núi đỗ dài. Ở đây, làn gió rung
lên khe khẽ làm lay động cành cây hay trong cảnh sắc
thiên nhiên cô tịch đó ta cảm tưởng mơ hồ như bóng núi
đang rung lên bởi từng cơn gió?. Chính cảm thức sabi thể
hiện rõ trong những bài thơ haiku đã góp phần tạo thành
giá trị của nó:

Nửa đêm thăm thẳm
Dòng sông Ngân hà
Rời đổi chỗ nằm. (Issa)

Mô tả khung cảnh của núi rừng vào một sáng thu có
những cơn gió thoáng qua tạo nên một không gian vắng
lặng với hình dáng bóng núi đỗ dài. Ở đây, làn gió rung
lên khe khẽ làm lay động cành cây hay trong cảnh sắc
thiên nhiên cô tịch đó ta cảm tưởng mơ hồ như bóng núi
đang rung lên bởi từng cơn gió?. Chính cảm thức sabi thể
hiện rõ trong những bài thơ haiku đã góp phần tạo thành

sự tương phản tương đồng được nhà thơ sử dụng hợp lý.
Cả ba sự vật: con quạ, cành cây khô và đêm thu có sự đối
lập nhau tạo thành một khung cảnh thật ảm đạm cô tịch.
Nếu con quạ, cành cây khô là cái hữu hạn thì đối lập với
nó là cái vô hạn “đêm thu”. Bài thơ tạo nên một nỗi buồn
quạnh hiu của một mảng thiên nhiên và biết đâu, đó cũng
chính là sự xót xa buồn tủi của chính Basho trước thế thái
nhân tình đầy rẫy những chết chóc, bi thương của xã hội
đương thời? Cảm nhận về bài thơ này, Henderson cho
rằng: “Ở đây không chỉ đơn giản là phong cảnh héo úa
đậu xuống một chiều thu giống như hình bóng một con
quạ, nó còn là sự tương phản của thân hình đen muội,
nhỏ xíu của con quạ với bóng tối bao la vô định của buổi
chiều hôm và với nhiều điều khác nữa tuỳ người
đọc”[3,174].

2. Cảm thức Wabi

Nếu cảm thức sabi là tâm điểm gắn với tư tưởng Thiền
tông thì wabi (đà) lại gần gũi với các sự vật bình thường
hơn. Wabi là một khái niệm của Phật giáo Thiền tông nói
đến sự cảm nghiệm về sự thanh bần an lạc, sự dung dị
nhưng thanh cao của cuộc sống con người và sự vật.
Cũng mang ý nghĩa cô đơn nhưng nếu sabi nghiêng về
cảm xúc thẩm mỹ thì wabi lại nhằm ám chỉ đến điều kiện
sống và tình cảm của con người và sự vật hơn. Theo
D.T.Suzuki: “Sabi nghiêng về đồ vật cá nhân, trong khi
wabi là sống cuộc đời bình thường trong sự thanh bần
hay tri túc, thiểu dục. Do đó, sabi quy về cảnh vật có tính
khách quan hơn còn wabi thì thiên về cá tính chủ quan


Sương giá nửa đêm
Không ngủ được
Tôi mượn áo bù nhìn. (Basho)

Nhà thơ thể hiện một cảm xúc rất chân thành tự nhiên:
lạnh không ngủ được thì thức giấc. Nhưng ý thơ chuyển
sang đột ngột và bỗng kết thúc với câu “tôi mượn áo bù
nhìn”. Một thực cảnh đến đau lòng cho thi sĩ, nghèo đến
mức mùa đông không đủ áo để mặc, không đủ chăn ấm.
Nhưng biết làm sao bây giờ?. Phải đành “mượn áo bù
nhìn” vậy. Áo “bù nhìn” thay áo người để bớt lạnh - Một ý
tưởng nghịch lý, trớ trêu nhưng mang tính chất ngang
tàng, phóng khoáng.

3. Cảm thức Aware

Cảm thức aware là một khái niệm thuộc phạm trù mỹ học
xuất hiện khá sớm liên quan đến quan niệm của Phật giáo
được văn chương Nhật sử dụng khá rộng rãi. Ngay từ thế
kỷ XI, trong thơ cổ và trong tiểu thuyết Truyện Genji
(Murasaki), nhiều tác giả đã nói đến aware.

Aware (bi ai) là niềm bi cảm, xao xuyến trước mọi vẻ đẹp
não lòng của sự vật. Nó tương tự như một âm vang vọng
lại khi những gì đã qua, sắp qua sẽ tác động vào thế giới
hiện hữu bằng một âm thanh nào đó. Nhưng nó không
nghiêng về cái bi lụy ngông cuồng của lãng mạn hay nỗi bi
tráng ngây ngất của bi kịch mà aware là một bi cảm thâm
trầm.

Karumi (khinh) bắt nguồn từ chữ karushi, nghĩa là nhẹ
nhàng, thanh thoát. Nó dung hợp giữa tính chân phương
trong phong cách và sự tinh tế trong nội dung. Karumi
được nói đến như một phong thái ung dung, tự tại. Chính
tâm thế đó đã tạo nên ở các thi sĩ haiku có cái nhìn rất
hiện thực khi phản ánh cuộc sống và thấy được vẻ đẹp
của con người và sự vật dẫu cho nó bé nhỏ và tưởng
chừng như bị quên lãng. Một đoá phù dung cũng đủ góp
phần tạo nên hương sắc của mùa:

Mưa mù sương
Phù dung một đoá
Làm mùa lên hương. (Basho)

Những cánh hoa anh đào vương vãi khắp nơi theo làn
gió, “đọng” vào bữa ăn khiến cho cả người và thức ăn đều
thấm một màu hồng của anh đào:

Dưới cây lao xao
Chén canh, đĩa cá
Đều vương anh đào. (Basho)

Thi sĩ đã mô tả một bức tranh đơn sơ, mộc mạc và thanh
bần của một bữa cơm đạm bạc nhưng chính những cánh
anh đào vương vào chén canh, đĩa cá làm cho “bữa tiệc
hoa” trở nên thú vị, nên thơ.

Phát hiện từ trong những cái bình thường, cái đẹp bình dị,
e ấp thể hiện ý nghĩa nhân sinh cao thượng cũng là một
cảm thức mang tính karumi. Con người phải biết chiêm