Sự hình thành thế giới mới sau chiến tranh thế
giới I Chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc đã mở ra một thời kỳ mới trong quan
hệ quốc tế. Kết cục của chiến tranh đã tác động mạnh mẽ đến tình hình thế
giới đặc biệt là đối với châu Âu.

• Chiến trường chính của cuộc chiến tranh diễn ra ở châu Âu, vì thế các cường
quốc châu Âu đều bị suy yếu. Hai nước tư bản lâu đời Anh và Pháp tuy chiến
thắng nhưng nền kinh tế bị kiệt quệ sau chiến tranh và trở thành con nợ của Mĩ.
Italia, một đồng minh ốm yếu trong chiến tranh, bị xâu xé bởi cuộc đấu tranh gay
gắt trong nước và khủng hoảng kinh tế. Ba đế quốc rộng lớn ở châu Âu là Nga,
Đức, áo - Hung lần lượt sụp đổ. Đế quốc Đức và áo - Hung bại trận, bị tàn phá
nặng nề và những cuộc cách mạng bùng nổ đã đẩy các nước này vào tình trạng
khủng hoảng nghiêm trọng.

• Trong khi đó các cường quốc ở ngoài châu Âu như Mỹ và Nhật, không bị tàn
phá bởi chiến tranh, đã vươn lên nhanh chóng, vượt qua nhiều nước tư bản ở châu
Âu. Tương quan lực lượng giữa các cường quốc thay đổi rõ rệt, ngày càng bất lợi
cho các nước tư bản châu Âu vốn chiếm vị trí trung tâm trong thế giới tư bản chủ
nghĩa trước đây.

• Đồng thời thắng lợi của Cách mạng tháng Mười Nga năm 1917 cũng tạo ra một
chuyển biến căn bản của tình hình thế giới. Chủ nghĩa tư bản không còn tồn tại
như một hệ thống duy nhất thống trị thế giới nữa. Sự tồn tại của Nhà nước xã hội
chủ nghĩa đầu tiên trên thế giới đã trở thành một thách thức to lớn đối với thế giới
tư bản chủ nghĩa.

Trong bối cảnh đó, để giải quyết những vấn đề do chiến tranh đặt ra, các hội nghị
hoà bình được triệu tập. Hệ thống hoà ước Vecxai (Versailles) và sau đó là Hệ

Các nước Italia, Nhật Bản cũng đưa ra những tham vọng của họ. Nhật Bản đòi
được thay thế Đức nắm chủ quyền bán đảo Sơn Đông của Trung Quốc, dự định
chiếm vùng viễn Đông của nước Nga Xô Viết, mở rộng ảnh hưởng ở khu vực châu
á - Thái Bình Dương. Italia muốn mở rộng lãnh thổ xuống vùng Địa Trung Hải và
vùng Bancăng. Các nước nhỏ như Ba Lan và Rumani cũng có những yêu cầu mở
rộng lãnh thổ của mình.

Sau gần nửa năm tranh cãi với 3 lần có nguy cơ tan vỡ vì bất đồng gay gắt về
quyền lợi, cuối cùng các văn kiện của Hội nghị Vécxai được kí kết.

a. Sự thành lập hội Quốc liên (League of Nations).

Một trong những vấn đề cơ bản đầu trên được các nước tham dự Hội nghị Vécxai
nhất trí là việc thành lập Hội Quốc liên. Công ước thành lập Hội quốc liên là văn
kiện đầu tiên được kí kết cùng với Hiến chương của Hội. Theo đó, mục đích của
Hội Quốc liên là “khuyến khích sự hợp tác quốc tế, thực hiện nền hoà bình và an
ninh thế giới”, và để thực hiện mục đích đó người ta đề ra một số nguyên tắc như:
không dùng chiến tranh trong quan hệ giữa các nước, quan hệ quốc tế phải rành
mạch và dựa trên đạo lí, phải thi hành những cam kết quốc tế Ngày 10 - 1 - 1920,
Hội Quốc liên chính thức thành lập với 44 nước kí vào công ước sáng lập, Hội
quốc liên có 3 tổ chức chính: Đại hội đồng (gồm tất cả các nước thành viên, họp
mỗi năm một lần vào tháng 9), Hội đồng thường trực (gồm 5 uỷ viên các cường
quốc Anh, Pháp, Mĩ, Nhật, Italia - sau đó còn lại 4 vì Mĩ không tham gia, và một
số uỷ viên có kì hạn, họp mỗi năm ba lần), Ban thư ký thường trực như một nội
các làm việc hành chính thường xuyên. Các cơ quan chuyên môn của Hội Quốc
liên gồm có Toà án quốc tế (có trụ sở thường trực ở La Hay) và các tổ chức khác
như: Tổ chức lao động quốc tế (ILO), Tổ chức sức khoẻ (HO), uỷ ban người tị nạn
(HCR) Nội dung hoạt động do Hội Quốc liên đề ra là giám sát việc giải trừ quân
bị, tôn trọng và bảo vệ sự toàn vẹn lãnh thổ và độc lập chính trị, giải quyết các
tranh chấp quốc tế, thực hiện “chế độ uỷ trị” đối với một số lãnh thổ “chưa đủ điều

cũng giao cho Hội Quốc liên quản trị trong thời hạn 15 năm, các mỏ than ở đây
thuộc về Pháp. Sau thời hạn này sẽ tiến hành trưng cầu ý dân để quyết dịnh hạt
Xarơ sẽ thuộc về nước nào (sau cuộc trưng cầu ý dân năm 1935, hạt Xarơ đã thuộc
về nước Đức). Đồng thời toàn bộ hệ thống thuộc địa của Đức đều trở thành đất uỷ
trị của Hội Quốc liên và được giao cho các cường quốc Anh, Pháp, Nhật, Bỉ
quản lí .

Nước Đức còn bị hạn chế vũ trang đến mức thấp nhất: chỉ được giữ lại 100.000 bộ
binh với vũ khí thông thường, không có không quân, không có hạm đội tầu ngầm
và thiết giáp hạm. Vùng tả ngạn sông Ranh (gần biên giới Pháp) và 3 đầu cầu
vùng hữu ngạn sẽ do quân đội Đồng minh đóng trong vòng 15 năm và rút dần
quân nếu Đức thi hành hoà ước. Vùng hữu ngạn sông Ranh với chiều rộng 50 km
sẽ trở thành khu phi quân sự. Nước Đức còn phải bồi thường chiến tranh cho các
nước thắng trận số tiền (do Hội nghị Luân đôn th áng 4 - 1921 qui đinh) là 132 tỉ
Mác vàng, trong đó trả cho Pháp: 52% Anh 22%, Italia: 10%, Bỉ: 8% Với hoà
ước này, nước Đức mất 1/8 đất đai, gần 1/12 dân số, 1/3 mỏ sắt, gần 1/3 mỏ than,
2/5 sản lượng gang, gần 1/3 sản lượng thép và gần 1/7 diện tích trồng trọt. Toàn bộ
gánh nặng của hoà ước Vécxai đè lên vai nhân dân Đức. Tuy thế, hoà ước Vécxai
không thủ tiêu được tiềm lực kinh tế chiến tranh của Đức. Sau này, với sự trợ giúp
của Mĩ, Anh, chỉ trong vòng một thời gian ngắn, nước Đức đã khôi phục và trở
thành một lò lửa chiến tranh nguy hiểm nhất ở châu Âu trong thập niên 30.

c. Các hoà ước khác.

Cùng với hoà ước Vécxai kí với Đức, những hoà ước khác cũng lần lượt kí kết với
các nước bại trận trong hai năm 1919 - 1920. Với hoà ước Xanh Giéc manh (Saint
- Germain) kí với áo ngày 10 - 9 -1919 và Hoà ước Trianông (Trianon) kí với
Hunggari ngày 4-6-1920, đế quốc áo - Hung trước kia không còn nữa mà bị tách
thành hai nước nhỏ: áo chỉ còn 6,5 triệu dân với diện tích 84.000 km2, Hunggari
cũng mất 1/3 lãnh thổ trước kia, chỉ còn lại 92.000km2 với 8 triệu dân(1). Mỗi

lãnh đạo thế giới của giới cầm quyền Mĩ cũng chưa được thực hiện. Chính vì thế
các nước đế quốc đã phải tiếp tục giải quyết những bất đồng về quyền lợi tại một
hội nghị tiếp theo ở oasinhtơn.

2.Hệ thống hiệp ước Oashinh tơn (1921-1929)

Hội nghị Vécxai kết thúc nhưng những mâu thuẫn mới lại nảy sinh giữa các cường
quốc thắng trận đặc biệt là mâu thuẫn trong quan hệ Anh - Mĩ và Mĩ - Nhật. Quốc
hội mĩ đã không phê chuẩn Hoà ước Vécxai vì những quyền lợi của Mĩ không
được thoả mãn. Gần hai năm sau, ngày 25-8- 1921, Mĩ đã kí hoà ước riêng rẽ với
Đức. Đồng thời Mĩ đưa ra “sáng kiến” triệu tập một hội nghị quốc tế ở oasinhtơn
để giải quyết những vấn đề trong quan hệ quốc tế ở khu vực Viễn Đông - Thái
Bình Dương, nhằm ngăn chặn phong trào độc lập dân tộc đang lên cao và củng cố
nền thống trị thực dân ở khu vực này. Ngày 12 - 11 - 1921, Hội nghị oasinhtơn
được khai mạc với sự tham gia của 9 nước: Anh, Pháp, Mĩ, Italia, Nhật, Bỉ, Hà
Lan, Bồ Đào Nha và Trung Quốc. Nước Nga Xô viết - một nước lớn ở khu vực đã
không được mời tham dự hội nghị. Quyền lãnh đạo hội nghị nằm trong tay bốn
nước: Anh, Pháp, Mĩ, Nhật, nhưng quyền quyết định thuộc về Mĩ. Những nghị
quyết quan trọng nhất của Hội nghị oasinhtơn được thể hiện trong ba hiệp ước:
Hiệp ước 4 nước (Anh, Pháp, Mĩ, Nhật) , Hiệp ước 9 nước (Anh, Pháp, Mĩ, Nhật,
Italia, Bỉ, Hà Lan, Bồ Đào Nha, Trung Quốc) và Hiệp ước 5 nước (Anh, Pháp, Mĩ,
nhật, Italia).

a) Hiệp ước 4 nước được gọi là Hiệp ước “không xâm lược ở Thái Bình Dương”
kí ngày 13-12-1921 và có giá trị trong 10 năm. Các bên thoả thuận “tôn trọng
quyền của nhau về các đảo ở vùng Thái Bình Dương” thực ra là cùng nhau bảo vệ
các thuộc địa ở khu vực rộng lớn này. Đồng thời cũng nhân dịp này Mĩ gây áp lực
với Anh để liên minh Anh - Nhật (được kí kết từ năm 1902) không còn hiệu lực
nữa (điều 4). Với Hiệp ước này, Mĩ không chỉ thủ tiêu được liên minh Anh - Nhật
mà còn trở thành nước đóng vai trò chủ đạo trong bốn cường quốc ở khu vực Thái

tổn thất nặng nề cho toàn nhân loại, hoà bình đã được lập lại trong một thế giới
chứa đựng nhiều mâu thuẫn và bất ổn.

3.Trật tự thế giới trong thập niên 20

a) Các hội nghị quốc tế về hoà bình, an ninh tập thể và giải trừ quân bị

Bước vào thập niên 20, nhìn chung các nước tư bản đều bước vào thời kì ổn định
và đạt được sự phát triển nhanh chóng về kinh tế. Sự ổn định về kinh tế và chính
trị của chủ nghĩa tư bản đã tác động không nhỏ đến chiều hướng phát triển của
quan hệ quốc tế. Sau Hội nghị vécxai và Oasinhtơn, hàng loạt các hội nghị quốc tế
về các vấn đề hoà bình, an ninh tập thể, giải trừ quân bị đã diễn ra trong khuôn
khổ hệ thống Vécxai - Oasinhtơn. Một trong những hội nghị quốc tế lớn nhất kể từ
sau Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914 - 1918) đến lúc bấy giờ là hội nghị quốc tế
Giênôvơ (Italia) diễn ra từ 4 -10 đến 19 - 5 - 1922 với sự tham gia của đại biểu 29
nước trên thế giới (Mĩ không chính thức tham gia mà chỉ cử quan sát viên tham
dự). Nước Nga Xô viết lần đầu tiên chính thức được mời tham dự. Hội nghị bàn về
những vấn đề kinh tế - tài chính của tất cả các nước Châu Âu sau chiến tranh,
trong đó “vấn đề Nga” là vấn đề gây tranh cãi nhiều nhất. Do những bất đồng về
việc giải quyết những khoản nợ của Nga hoàng và chính phủ lâm thời tư sản Nga,
cùng với vấn đề bồi thường chiến tranh cho nước Nga xô viết, Hội nghị Giênôvơ
hầu như không đạt được kết quả đáng kể nào. Trong khi đó, bên lề hội nghị
Giênôvơ, hai nước Đức và Nga đã kí kết Hiệp ước Rapalô (Rapallo) (16 - 4 -
1922) nhằm khôi phục lại các quan hệ ngoại giao, cam kết từ bỏ các khoản nợ và
bồi thường chiến tranh, đồng thời áp dụng chính sách tối huệ quốc cho các quan hệ
kinh tế - thương mại giữa hai nước.

Cuối năm 1922, trước những chuyển biến quan trọng của cuộc chiến tranh giải
phóng dân tộc ở Thổ Nhĩ Kì, các nước tư bản phương Tây triệu tập một Hội nghị
quốc tế ở Lôdan (Lausanne) - (Thuỵ sĩ) để bàn về việc kí kết một hiệp ước hoà

27 - 8 - 1928 tại Pari đã diễn ra lễ ký kết Hiệp ước từ bỏ chiến tranh nói chung,
còn được gọi là Hiệp ước Briăng - Kelốtgiơ (Briand - Kellogg). Hiệp ước này đã
được nhiều nước trên thế giới hưởng ứng và có tới 57 quốc gia kí kết tham gia,
trong đó có Liên Xô. Liên Xô là một trong những quốc gia đầu tiên phê chuẩn và
mong muốn Hiệp ước này sớm có hiệu lực. Mặc dù Hiệp ước Briăng- Kelốtgiơ
được đánh giá là “đánh dấu đỉnh cao của làn sóng hoà bình trong thập niên 20,”
nhưng thực tế cho thấy việc đặt niềm tin vào hiệp ước này là “một ảo tưởng nguy
hiểm” bởi lẽ chỉ vài ngày sau khi kí kết hiệp ước Briăng - Kelốtgiơ, Anh và Pháp
đã tiến hành kí kết ngay một thoả hiệp riêng rẽ vấn đề vũ khí.Những diễn biến tiếp
theo trong quan hệ quốc tế thập niên 30 sẽ tiếp tục chứng minh điều đó.

b) Vấn đề thực hiện Hoà ước Vécxai kí với Đức.

Việc thực hiện các điều khoản của Hoà ước Vécxai kí với Đức chiếm một vị trí
đặc biệt quan trọng trong quan hệ quốc tế những năm 20. Về vấn đề bồi thường
chiến tranh, Hội nghị Luân Đôn ngày 30 - 4 - 1921 đã qui định số tiền bồi thường
của Đức là 132 tỉ mác vàng và Đức bắt đầu phải trả từ mùa hè năm 1921. Tuy
nhiên, tình trạng khủng hoảng kinh tế - tài chính trầm trọng diễn ra ở Đức đã khiến
cho nước này không có khả năng thực tế để trả món nợ đó. Sau việc liên quân
Pháp - Bỉ c hiếm đóng vùng Rua, nơi sản xuất 90% sản lượng than và 70% sản
lượng gang của nước Đức, không mang lại hiệu quả trong vấn đề bồi thường của
Đức, một Hội nghị quốc tế đã được triệu tập ở Luân đôn để xem xét lại vấn đề này.
Hội nghị Luân đôn khai mạc ngày 16 - 7 - 1924 với sự tham gia của các đại diện
Anh, Pháp, Italia, Nhật, Bỉ, Bồ Đào Nha, Hy Lạp, Rumani, và Mĩ (về danh nghĩa
Mĩ chỉ tham gia với một số quyền hạn chế nhưng trên thực tế Mĩ có ảnh hưởng lớn
trong Hội nghị). Hội nghị Luân Đôn đã thông qua kế hoạch Đâuét (Dawes) có giá
trị trong vòng 5 năm với nội dung chủ yếu là Mĩ và Anh sẽ giúp đỡ Đức trong việc
phục hồi và phát triển kinh tế - tài chính để nước này có khả năng trả được các
khoản bồi thường chiến tranh theo lịch trình được Uỷ ban 5 nước Anh, Pháp Mĩ,
Italia qui định như sau:

Ngay từ khi mới ra đời, Nhà nước Xô viết non trẻ đã tuyên bố với thế giới một
chính sách đối ngoại hoà bình trên cơ sở bình đẳng, tôn trọng độc lập, chủ quyền
và toàn vẹn lãnh thổ giữa các quốc gia. Ngay trong đêm 26 - 10 - 1917, vào lúc 23
giờ, tại phiên họp thứ hai Đại hội II các Xô viết toàn Nga, Sắc lệnh hoà bình đã
được thông qua. Với Sắc lệnh này, Nhà nước Xô viết tuyên bố “Chiến tranh đế
quốc là tội ác lớn nhất chống lại loài người” và “đề nghị nhân dân tất cả các nước
tham chiến và các chính phủ của họ tiến hành ngay những cuộc đàm phán về một
hoà ước dân chủ và công bằng mà tuyệt đại đa số quần chúng công nhân, các giai
cấp cần lao bị chiến tranh làm cho kiệt quệ, khốn đốn và vô cùng đau khổ trong
các nước tham chiến, đang khao khát”(2). Đồng thời, trong công hàm gửi tới Đại
sứ của các nước Đồng minh ở Nga ngày 8 - 11 - 1917, Chính phủ Xô viết “một lần
nữa khẳng định về đề nghị ngừng bắn và ký kết một hoà ước dân chủ, không có
thôn tính và bồi thường trên cơ sở quyền tự quyết của các dân tộc”(3). Tuy nhiên,
các Chính phủ Anh, Pháp, Mĩ đã bác bỏ đề nghị hoà bình và quyết định không
quan hệ với chính quyền Xô viết. Mong muốn tiến hành các cuộc thương lượng
chung và kí một hoà ước chung không được thực hiện, ngày 20 - 11 - 1917 phái
đoàn hoà bình của Chính phủ Xô viết đã kí kết Hiệp định đình chiến với đoàn đại
biểu khối áo - Đức với thoả thuận ngừng bắn trong 10 ngày. Ngay sau đó Bộ dân
uỷ ngoại giao Xô viết đã gửi lời kêu gọi tới các nước Đồng minh và Mĩ nêu rõ,
“cuộc ngừng bắn tạo cơ hội cuối cùng cho các nước đồng minh tham gia các cuộc
đàm phán tiếp tục và do đó tránh được mọi hậu quả của một hoà ước riêng rẽ giữa
nước Nga với các nước đối địch”(1). Nhưng lời kêu gọi đó không được đáp
ứng.Trong bối cảnh đó, Lênin chủ trương phải kí ngay hoà ước, nhưng Trôtxki -
trưởng phái đoàn đàm phán của Nga tại Brét-Liốp Brest - Litovsk) đã không tán
thành chủ trương của Lênin. Cuộc đàm phán tan vỡ và quân Đức lại bắt đầu các
cuộc tấn công quân sự, đặt nước Nga Xô viết vào một tình thế cực kì khó khăn.
Sau những diễn biến căng thẳng và phức tạp của tình hình chiến sự, ngày 3 - 3 -
1918 Hoà ước Brét - Litốp đã được kí kết với những điều kiện hết sức nặng nề đối
với nước Nga. Theo đó, nước Nga phải cắt đi một bộ phận lãnh thổ rộng lớn (diện
tích 750.000 km2 với hơn 50 triệu dân, bao gồm Ba Lan, Látvia, Lítva, Extônia,

mạng ở Nga. Tính đến tháng 2 - 1919 quân đội can thiệp có mặt ở Nga đã lên đến
con số 300.000 (trong đó ở miền Nam: 130.000, Viễn Đông: 150.000, miền Bắc:
20.000). Trải qua ba năm chiến đấu cực kì gian khổ và khốc liệt, quân đội và nhân
dân Xô viết đã lần lượt đánh bại các lực lượng thù trong, giặc ngoài, giữ vững nền
độc lập, tự chủ của đất nước. Cũng trong thời gian này, trung thành với những
nguyên tắc của Tuyên ngôn về quyền của các dân tộc ở Nga (công bố ngày 2 - 11 -
1917), Nhà nước Xô viết đã công nhận quyền tách ra của Ucraina, công nhận độc
lập của Phần Lan, Ba Lan ; xoá bỏ mọi hiệp ước bất bình đẳng của Chính phủ Nga
hoàng trước đây đối với Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kì, Ba Tư (Iran) và nhiều nước
khác. Trong quan hệ quốc tế, Chính phủ Xô viết đã phản đối gay gắt tính chất nô
dịch của các hoà ước, nhất là Hoà ước Vécxai. Lênin cho rằng: “Đấy không phải
là hoà ước, đấy là những điều kiện mà bọn ăn cướp tay cầm dao, buộc nạn nhân
không có gì tự vệ phải chấp nhận”(1). Trong lúc các cường quốc phương Tây thi
hành chính sách thù địch, bác bỏ sự tham dự của nước Nga Xô viết tại hai Hội
nghị Vécxai và Oasinhtơn, ngày 28 - 11 - 1921, Chính phủ Xô viết đã gửi công
hàm tới các chính phủ Anh, Pháp, Mĩ, ý, Nhật nêu rõ những nguyên tắc cùng tồn
tại hoà bình của nước Nga với phần còn lại của thế giới. Năm 1922 lần đầu tiên
được mời chính thức tham dự Hội nghị quốc tế Giênôvơ, đoàn đại biểu Xô viết đã
đưa ra đề nghị về việc thiết lập các quan hệ ngoại giao và kinh tế, thực hiện chung
sống hoà bình và tiến hành giải trừ quân bị. Nước Nga sẵn sàng bình thường hoá
quan hệ với tất cả các nước trên cơ sở bình đẳng, tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn
lãnh thổ của nhau, hợp tác cùng có lợi và cùng tồn tại hoà bình. Hội nghị Giênôvơ
thất bại, tuy vậy việc Nga và Đức ký kết Hiệp ước Rapalô đã giáng một đòn chí
mạng vào âm mưu bao vây, cô lập nước Nga của các cường quốc phương Tây,
đồng thời đánh dấu một thắng lợi ngoại giao cực kỳ quan trọng của Nhà nước Xô
viết. Đức trở thành nước phương Tây đầu tiên thiết lập quan hệ ngoại giao với
nước Nga. Những năm tiếp theo, nước Nga Xô viết (từ tháng 12 - 1922 là Liên
Xô) đã từng bước phá vỡ chính sách cô lập của các nước phương Tây và khẳng
định vị trí quốc tế của mình. Sau Đức, Anh là nước tư bản thứ hai ở châu Âu thiết
lập quan hệ ngoại giao chính thức với Liên Xô ngày 2 - 2 - 1924. Sau Anh 5 ngày,