Bình giảng 20 dòng thơ mở đầu bài thơ Việt Bắc để thấy
được thơ Tố Hữu đậm đà tính dân tộc:
"Việt Bắc" được coi là đỉnh cao của thơ ca kháng chiến chống Pháp, nhưng trước
hết là một trong những đỉnh cao của thơ Tố Hữu. Bởi nó không chỉ thể hiện những
tình cảm lớn lao của nhà thơ đối với kháng chiến, cách mạng mà nó còn kết tinh
trong đó những đặc sắc trong thế giới nghệ thuật của Tố Hữu. Đó là những đặc
trưng về chất trữ tình chính trị của thơ THữu, là đặc trưng về tính dân tộc, về màu
sắc dân gian trong ngôn ngữ thơ của Tố Hữu. Vì thế bài thơ vừa đem đến cho
người đọc những nhận thức sâu sắc về niềm tự hào đối với cuộc khchiến thần
thánh của chúng ta, lại vừa đem đến cho người đọc những rung cảm thẩm mỹ hết
sức mạnh mẽ. Có thể thấy những đặc sắc này ngay từ những dòng thơ mở đầu của
"Việt Bắc".

"Mình về mình có nhớ ta
Tân Trào, Hồng Thái, mái đình,cây đa"

Người ta thường nói đến một đặc trưng nổi bật của thơ Tố Hữu, đó là chất trữ tình
chính trị vì mỗi chặng đường thơ của Tố Hữu dường như đều gắn liền với mỗi
chặng đường cmạng của dtộc chúng ta, từ thuở "Từ ấy" cho đến "Một tiếng đờn"
sau này. Nói như thế cũng là nói về "Việt Bắc", bài thơ đã tạo nên một trong
những đỉnh cao vời vợi của thơ Tố Hữu. Bởi vì bài thơ đã ra đời từ một sự kiện
chính trị hết sức lớn lao trong đời sống của dân tộc, sự kiện các cơ quan của trung
ương Đảng, của chphủ, các cơ quan khchiến, các cán bộ chiến sĩ kháng chiến sau
khi hoà bình lập lại đã giã từ Việt Bắc để về xuôi, về tiếp quản Thủ đô. Tố Hữu
muốn thông qua "Việt Bắc" để dựng lại bức tranh tổng quát của cuộc khchiến 9
năm rất đáng tự hào của dân tộc ta trên chiến khu Việt Bắc, lại vừa ghi lấy cái thời
điểm chia tay giữa đồng bào Việt Bắc với các cơ quan kháng chiến. Nhưng Tố
Hữu đã không làm bản tổng kết về cuộc kháng chiến, không làm bản thông báo về

Kết cấu của 2 câu thơ mở đầu là kết cấu của một câu hỏi tu từ, câu hỏi khơi gợi
những kniệm thiết tha mặn nồng, câu hỏi bao trùm cả không gian của 15 năm ấy.
Câu hỏi thường có tác dụng khơi sâu vào lý trí của người nghe nhưng ở đây câu
hỏi lại khơi gợi những kniệm đầy xúc động của 15 năm cách mạng đã gắn bó với
Việt Bắc để làm nên một VNam dchủ c hoà, bởi THữu đã sử dụng một thứ ngôn
ngữ chan chứa cảm xúc. Những chữ "mười lăm năm ấy" gợi ta nhớ tới "cái thuở
ban đầu" của tình yêu đã từng được nói tới trong câu thơ của Lưu Trọng Lư:

"Cái thuở ban đầu lưu luyến ấy - Nghìn năm hồ dễ đã ai quên"

Người về làm sao có thể quên được 15 năm ấy của mối tình đầu giữa cách mạng
và VBắc. Cùng với sự khơi gợi những tình cảm trong sáng, đẹp đẽ, những tình
cảm "nghìn năm hồ dễ đã ai quên", câu thơ còn được tiếp tục bởi những chữ "thiết
tha mặn nồng". Một câu thơ viết về 15 năm của cmạng, của khchiến mà nồng nàn,
mà tha thiết và trữ tình biết bao.

Vẫn là một câu hỏi mà người ở lại hướng tới người về xuôi, vẫn là một cách xưng
hô hết sức tình tứ "mình" với "ta", nhưng ở 2 dòng thơ tiếp theo lại là câu hỏi bao
trùm cả không gian, không gian của cuộc chia tay, không gian của những kniệm
qua suốt 15 năm ấy, không gian của cả đất nước, bao trùm cả miền ngược lẫn miền
xuôi, không gian của cây với núi, của sông với nguồn. Một câu hỏi làm bâng
khuâng cả núi rừng sông núi, cả đất trời trong khung cảnh chia tay. Dường như ở
đâu trong cái thời điểm ấy cũng có sự hoà hợp giữa niềm vui và nỗi nhớ, vì sự chia
tay giữa "mình" với "ta" là một sự kiện lớn lao trong đời sống của đất nước.

Cái đặc sắc của câu thơ không chỉ thể hiện qua kết cấu của câu hỏi, qua từ ngữ
xưng hô tình tứ mà còn qua những hình ảnh như được viết ra từ thể hứng thể phú,
thể tỉ trong ca dao. Đọc câu thơ

"Mình về mình có nhớ ta- Mười lăm năm ấy thiết tha mặn nồng - Mình về mình có

"bâng khuâng trong dạ, bồn chồn bước đi". Những chữ "bâng khuâng", "bồn chồn"
diễn tả rất chính xác trạng thái tcảm của người về xuôi. Bâng khuâng chính là nỗi
niềm thương nhớ đối vơí cảnh, đối với người, đối với cuộc sống đã trở thành kỷ
niệm của những ngày kháng chiến, những kniệm còn vương vấn, còn dâng đầy
trong tâm trí người về xuôi. Bước chân về xuôi mà lòng dường như vẫn còn vấn
vương với VBắc. Còn "bồn chồn" là một từ đã tâm trạng hóa bước đi của người về
xuôi, những bước đi không nỡ rời mảnh đất yêu thương qua 15 năm ấy. Mỗi bước
đi mỗi bước nhớ nhung, mỗi bước đi mỗi bước không yên bởi nỗi niềm thương
nhớ ấy.

Với câu thơ thứ 3 ở khổ thơ này, THữu đã bất ngờ làm hiện ra ý nghĩa lsử của
cuộc chia tay. Bởi với những dòng thơ mở đâù trước đó, tiếng hát đối đáp như chỉ
của "mình" với "ta", của đôi lứa yêu nhau, đột nhiên cuộc chia tay ấy trở thành
cuộc chia tay lớn của cả VBắc đvới người khchiến từ một hình ảnh hoán dụ:

"áo chàm đưa buổi phân ly"

Cả VBắc như "ngẩn ngơ" trong cuộc chia tay lsử ấy. Hình ảnh "áo chàm" dùng để
chỉ hình ảnh của VBắc trong thủ pháp hoán dụ. Cái "ngẩn ngơ" của VBắc hiện ra
ở những chữ "đưa buổi phân ly". Trong khi đó, câu thơ

"Cầm tay nhau biết nói gì hôm nay"

Không chỉ thể hiện cái lặng đi trong giây phút xđộng của người về xuôi mà còn
diễn tả cái ngập ngừng, bịn rịn, lưu luyến trong bước chân của người về xuôi qua
sự đột biến của nhịp điệu câu thơ, bởi câu thơ lục bát vốn có kết cấu của những
nhịp chẵn đều đặn, mang cái dìu dặt của khúc hát chia tay, đã chuyển thành nhịp
lẻ: 3/3/2

" Cầm tay nhau / biết nói gì / hôm nay"

"Mình đi mình có nhớ mình"

Đây là đoạn thơ khơi gợi những kniệm của một thời cmạng để dựng nên cộng hoà,
vì thế mỗi câu 8 trong cặp lục bát là mỗi câu nhắc nhở một kniệm không bao giờ
quên, như kỷ niệm về những ngày gian khổ xây dựng phong trào trong hình ảnh
"mưa buồn suối lũ những mây cùng mù", về những ngày "miếng cơm chấm muối,
mối thù nặng vai", về những ngày náo nức trong phong trào kháng Nhật của thuở
còn Việt Minh và những ngày tưng bừng chuẩn bị cho Cách mạng tháng Tám nơi
"mái đình Hồng Thái, cây đa Tân Trào". Song cái đặc sắc trong câu 8 này là ở chỗ
tiết tấu rất giàu nhạc điệu của nghệ thuật đối. THữu đã sử dụng nghệ thuật đối một
cách triệt để qua tất cả các câu 8 ở đây, nghệ thuật đối làm cho nhạc điệu của đoạn
thơ trở nên réo rắt và tạo nên những ấn tượng mạnh mẽ, sâu sắc đối với từng
kniệm.

Đó là lối đối giữa các vế câu với nhau như: "Miếng cơm chấm muối /mối thù nặng
vai" để làm nổi bật sự đồng tâm nhất trí giữa nhân dân và cmạng. Khó khăn lại
càng làm chồng chất mối thù đối với thực dân phát xít. Đó cũng là sự tương phản
giữa csống gian khổ và lòng người qua những hình ảnh đối chọi nhau

"Hắt hiu lau xám, đậm đà lòng son"

Đó là những vế đối làm nổi bật nỗi buồn của VBắc đvới cuộc chia tay

"Trám bùi để rụng, măng mai để già"

Nghthuật đối vốn rất quen thuộc trong ca dao, tục ngữ, nhưng với THữu, nghệ
thuật đối đã có những stạo. ở đây không chỉ có sự tương phản mà còn có sự bổ
sung của các vế đối. ở đây có lối đối giữa các vế trong một câu nhưng lại cũng có
những tiểu đối, lối đối ngay trong một vế câu như "mưa nguồn / suối lũ" rồi
"những mây / cùng mù"; lại có những biến thể lồng chéo tạo nên các vế đối như