Giáo dục và nâng cao sức khỏe
Adam O. Goldstein
Sức khỏe được định nghĩa là một trạng thái thoải mái về thể chất về tinh thần, chứ
không chỉ đơn thuần là không có bệnh tật. Khỏe mạnh không chỉ đơn thuần về thể
chất mà còn phải có một cuộc sống thoải mái và hạnh phúc. Giáo dục nâng cao
sức khỏe là một phần của y học lâm sàng, giúp cho bệnh nhân, gia đình họ và cộng
đồng có được sức khỏe tốt nhất. Giáo dục nâng cao sức khỏe cũng là một phần của
công việc hàng ngày, các cán bộ y tế phải luôn nhớ đến vị trí của nó trong khung
cảnh xã hội chung giữa nhiều yếu tố như nhà ở tiện nghi, giáo dục tốt, nghề nghiệp
có ý nghĩa và những mối quan hệ khác.
Trong thập kỷ qua, người bệnh ngày càng đòi hỏi các thầy thuốc gia đình của
mình không những chỉ điều trị những bệnh thông thường mà còn phải cung cấp
cho họ những thông tin tin cậy và tư vấn cho họ về cách phòng bệnh. Tầm quan
trọng của vấn đề này đã rõ khi ta thấy rằng khoảng gần 2/3 số người Mỹ chết hàng
nǎm là chết trước tuổi 65 và 3/4 số trường hợp tử vong sớm này có thể tránh được
nếu được quan tâm và có biện pháp phòng bệnh thích hợp. Khoảng 50% số người
mắc bệnh tim mạch và 25% số người mắc bệnh ung thư là có thể tránh được bằng
các biện pháp nâng cao sức khỏe, trước hết là bằng các biện pháp như hạn chế hút
thuốc lá. Trong vòng 20 nǎm với công tác bảo vệ sức khỏe cho phụ nữ và người
già sẽ đóng một vai trò quan trọng. Thầy thuốc phải quan tâm đến những vấn đề
của người bệnh và những yếu tố nguy cơ đến sức khỏe.
Chương này tập trung vào một số kỹ nǎng khác nhau giúp thầy thuốc lượng giá và
tư vấn hữu hiệu nhằm nâng cao sức khỏe cho bệnh nhân của mình. Những can
thiệp cụ thể được bàn trong chương này gồm có:
- Hoạt động thể lực và thể dục.
- Dinh dưỡng.
- Nghiện thuốc.
- Sức khỏe tâm thần.
- Giảm bạo lực và thương tích.
- Nâng cao sức khỏe cộng đồng.
Các can thiệp có hướng tới bệnh nhân, tới nơi làm việc, trường học hoặc tới cộng

ta không chỉ suy nghĩ về lời than phiền chính mà cả về việc liệu các yếu lố nguy
cơ lớn có đe dọa sức khỏe chung của bệnh nhân không. Trong khi các can thiệp có
thể thay đổi tuỳ theo tuổi, giới tính, chủng tộc, vị trí xã hội - kinh tế và các thói
quen sức khỏe trước đây của bệnh nhân, thầy thuốc có thể phát triển các qui trình
thông thường của phòng khám để thu thập các thông tin nâng cao sức khỏe từ mọi
bệnh nhân. Các phương pháp thu thập thông tin chung bao gồm đánh giá nguy cơ
sức khỏe, các biểu đồ duy trì sức khỏe, nhật ký và thử nghiệm sinh lý.
Đánh giá nguy cơ sức khỏe (Health Risk Appraisal - HRA): Các đánh giá nguy
cơ sức khỏe là những tài liệu đánh giá định lượng và định tính về những hành vi
lớn gây nguy cơ hoặc không lành mạnh của bệnh nhân, được viết ra hoặc xử lý vi
tính. Sẵn có cho người lớn và trẻ em, các HRA dành ưu tiên cho những thay đổi
hành vi hầu hết sẽ làm tǎng thời gian sống của bệnh nhân. Hình 18.1 cung cấp mẫu
rút ra từ HRA được xử lý vi tính. HRA có sức lôi cuốn vì chúng cho phép hoàn
chỉnh cách đánh giá các hành vi sức khỏe của bệnh nhân mà không cần có phỏng
vấn của thầy thuốc. Tuy nhiên, việc sử dụng đúng cách các HRA đòi hỏi hệ thống
tổ chức vǎn phòng tốt và nhân viên vǎn phòng có kinh nghiệm sử dụng chúng.
Một phiên
bản được xử lý vi tính tuyệt hảo (Healthy People 4.0) do chương trình Đánh giá
Nguy cơ sức khỏe của Trung tâm Carter của trường Đại học Emory phân phối
(One Cophenhill, Atlanta, GA, 30307).
TìNH HìNH SứC KHỏE Cá NHÂN CủA BạN
Nguy cơ tử vong trong vòng 10 nǎm tới của một người nam giới bình thường cùng tuổi so sánh
với bạn là:
Nguyên nhân chết Tỉ lệ trung bình Bản thân bạn
Nhồi máu cơ tim
Ung thư phổi
Đột quị
Tâm phế mạn
Xơ gan
Ung thư đại tràng

Khi bác sĩ cần có thông tin về các hành vi sức khỏe cụ thể của bệnh nhân, một số
công cụ đánh giá khác cũng có thể có ích. Các công cụ này gồm có:
- Phân tích nhật ký. Nhật ký 3 hoặc 7 ngày có thể giúp bác sĩ phát hiện được
những yếu tố về ǎn uống, luyện tập hoặc lạm dụng thuốc có ảnh hưởng xấu đến
sức khỏe. Hãy bảo bệnh nhân ghi nhật ký chi tiết về tất cả các hành vi được quan
tâm trong một khoảng thời gian nhất định, sau đó mang theo nhật ký vào lần khám
bệnh để theo dõi. Những cuốn nhật ký như vậy có thể giúp phát hiện được những
điều bất thường và những vấn đề không còn nghi ngờ. Nhật ký về thức ǎn giúp xác
định mức tiêu thụ nǎng lượng, choleslerol hoặc lượng na tri. Nhật ký về luyện tập
giúp cho người bệnh theo dõi được tiến bộ của mình. Khi cần phải bỏ thuốc lá
nhật ký có thể giúp xác định bệnh nhân thường hút thuốc khi nào trong ngày và
những hành động thay thế nào sẽ có ích nhất.
- Thử nghiệm sinh lý. Trong khi không được sử dụng nhiều lắm, phương pháp
này có thể vừa đánh giá, vừa động viên thúc đẩy bệnh nhân. Những thử nghiệm
stress sẽ giúp đánh giá chính xác về khả nǎng tự điều chỉnh của bệnh nhân. Các
xét nghiệm khí dung và chức nǎng phổi cho các bệnh nhân nghiện thuốc cho thấy
mức độ suy giảm chức nǎng phổi. Các số đo nhân trắc như lớp mỡ dưới da, vòng
cánh tay có thể giúp ước tính các dự trữ mô mỡ và khối cơ nạc.
TƯ VấN Về NÂNG CAO SứC KHỏE
Tư vấn về nâng cao sức khỏe nhằm mục đích trang bị cho bệnh nhân phương pháp
tự nâng cao sức khỏe và thay đổi hành vi. Những bệnh nhân cần thay đổi lối sống
là đối tượng tốt nhất để thực hiện tư vấn có hiệu quả. Vì vậy, các nội dung tư vấn
phải tập trung vào 2 lĩnh vực:
Khuyến khích bệnh nhân thực hiện lối sống lành mạnh hơn. Nếu bệnh nhân khó
khích lệ bạn hãy đặt câu hỏi: "Thay đổi như vậy thì anh mất gì?"
 Giúp bệnh nhân đạt được những thay đổi hành vị của mình bằng cách
hướng dẫn họ xây dựng một kế hoạch chi tiết để thực hiện các thay đổi đó,
bao gồm cả các nguồn lực.
 Theo lý thuyết về thay đổi hành vi, một số bước sau đây có thể giúp bệnh
nhân đạt được các thay đổi hành vi lâu dài. Bệnh nhân cần:

là người làm chủ cuộc đời mình" và "Tôi tin rằng bạn có khả nǎng thay đổi được".
Bạn cũng cần hiểu rằng chỉ có một số ít bệnh nhân có thể thay đổi được lối sống
của họ do những lời khuyên của bạn. Nếu 30% số bệnh nhân thay đổi thói quen, ví
dụ bỏ được thuốc lá hoặc giảm cân là một kết quả tuyệt vời ! Ngoài ra, một số
bệnh nhân sẽ có thể thay đổi thói quen sau vài tháng hoặc vài nǎm nhờ vào sự tư
vấn trước đây của bạn.
CáC TRở NGạI ĐốI VớI Sự THàNH CÔNG CủA GIáO DụC NÂNG CAO
SứC KHỏE
Bệnh nhân
Thường phải đấu tranh để chuyển những định tốt thành việc thực hành sức khỏe
tốt. Các trở ngại có thể bao gồm: các trạng thái nghiện, sợ thay đổi, thiếu nguồn
lực hoặc là bản lĩnh kém. Bạn nên cố gắng phát hiện và giải quyết trực diện những
trở ngại hơn là hy vọng chúng sẽ không ảnh hưởng tới kết quả điều trị bệnh nhân
của bạn. Ví dụ khi thử thuyết phục một phụ nữ trẻ bỏ thuốc lá, hãy bàn bạc với cô
ta về nỗi sợ tǎng cân và gợi ý những biện pháp thay thế như là luyện tập, ngồi
thiền, hoặc là đọc thay cho việc tǎng cường ǎn uống. Chỉ ra cho người làm việc
tĩnh tại và người béo phì tǎng cường luyện tập thể lực hàng ngày không phải mất
nhiều thời gian và tiền bạc, chỉ còn cách đơn giản là dùng cầu thang đi bộ thay cho
thang máy và đi nhanh hơn thường lệ.
Gia đình
Việc tác động thay đổi hành vi sức khỏe không chỉ ở bệnh nhân mà yếu tố gia đình
ảnh hưởng rất mạnh mẽ tới quá trình này. Một vài hành vi như là sự ngược đãi vợ
chồng, ảnh hưởng có hại trực tiếp tới sức khỏe, nhưng thường không được phát
hiện ra do người chǎm sóc sức khỏe không nghĩ tới. Phần lớn tác động ảnh hưởng
của gia đình là trực tiếp, như là khi có một người nghiện rượu trong gia đình thì
làm tǎng mức cǎng thẳng tinh thần và dẫn tới những hành vi xấu của những người
khác trong gia đình. Những bệnh nhân muốn bỏ thuốc lá sẽ thành công hơn nhiều
nếu có vợ hoặc chồng không hút và ủng hộ việc bỏ thuốc so với những người có
chồng hoặc vợ hoặc những người khác trong gia đình hút thuốc. Sút cân ở trẻ em
và người lớn thường phụ thuộc vào sự hỗ trợ của gia đình trong việc lựa chọn,

cho học sinh phổ thông, người vị thành niên, phụ nữ, các dân tộc thiểu số, người
lớn tuổi và các bệnh nhân cao tuổi hoặc bất cứ những nhóm người nào sẽ có nhiều
lợi ích nhất do các nỗ lực của bạn.
Một phương pháp lượng giá bổ sung, nữa là chǎm sóc sức khỏe ban đầu, hướng về
cộng đồng (COPC) cho phép các thầy thuốc lựa chọn những đối tượng được coi là
quan trọng nhất và những vấn đề sức khỏe thực sự mà cộng đồng của họ phải
đương đầu. Ví dụ bệnh AIDS, có thai ở tuổi vị thành niên, bạo lực có thể là những
ưu tiên ở những khu vực thành thị, trong khi chấn thương và nghiện hút có thể là
các vấn đề ưu tiên hàng đầu ở các vùng ngoại ô. COPC gợi ý rằng các thầy thuốc
nên cộng tác với những người làm công tác y tế công cộng để phát hiện ra những
vấn đề sức khỏe thiết yếu nhất bằng các cuộc phỏng vấn, điều tra ngang các thành
viên của cộng đồng và xem xét các số liệu thống kê y tế ở địa phương.
Sau khi quyết định về một chương trình, hãy đề ra một chiến lược cho phép bạn có
thể cung ứng sức khỏe tốt vì có thể tiếp cận được, phù hợp và điều quan trọng nhất
là phải vui vẻ. Bạn học những thông điệp nào có tác dụng từ các chiến dịch
"Madison avenue" có hiệu quả. Ví dụ khi tài trợ cho một chương trình phòng
chống thuốc lá và rượu cho người vị thành niên, hãy xem xét việc phát triển mối
quan hệ lâu dài với một lớp hoặc trường chấp nhận chương trình đó. Tiếp đó qua
các cuộc thảo luận và nói chuyện về giáo dục sức khỏe dạy cho thanh niên trở
thành người biết bảo vệ sức khỏe của chính họ. Hãy để họ đề ra những chiến dịch
tiếp thị chống lại quảng cáo thuốc lá và rượu, nhấn mạnh những hình ảnh gây ấn
tượng, gợi tình và những thành công của việc không sử dụng các sản phẩm đó.
Giúp những người vị thành niên đẩy mạnh chiến dược của họ qua các bài báo, các
cuộc phỏng vấn trên ti vi và để cho họ làm chủ sức khỏe của họ. Để tiếp cận được
toàn bộ cộng đồng, tại sao không tài trợ (với một vài đồng nghiệp) cho một mục
của một tờ báo tháng hoặc là các buổi nói chuyện qua radio?
Khi các hoạt động "không có lợi cho sức khỏe" xuất hiện trong cộng đồng của bạn,
đừng do dự sử dụng những sự kiện đó như là các cơ hội giáo dục sức khỏe. Ví dụ
nếu một Công ty bia tài trợ cho một thế vận hội (với nghiện rượu là nguyên nhân
số 1 của sự chậm phát triển tinh thần) hoặc là một Công ty thuốc lá tài trợ cho một

Bảng 18.2: Bài luyện tập mẫu cho bệnh nhân
Chọn một bài tập Aerobic
 Luyện tập 3 - 5 ngày trong 1 tuần và ít nhất 20 phút cho 1 lần tập.
 Chạy bộ hoặc đi bộ 3 km, đạp xe hoặc bơi 30 phút, chơi tem 45 phút giúp tiêu hao nǎng
lượng khoảng 300 calo.
 Luyện tập với cường độ thích hợp có thể vẫn tiếp tục nói chuyện được trong khi luyện
tập, tránh luyện tập quá cǎng thẳng.
 Dừng tập hoặc giảm cường độ ngay nếu cảm thấy mệt hoặc bắt đầu đau.
Thực hiện thư giãn thích hợp và xây dựng các chế độ luyện tập:
 Hàng ngày thư giãn cơ trước khi đi ngủ, vào buổi sáng và 5 phút trước và sau khi luyện
tập
 Tǎng hoạt động một cách từ từ trên 3 tháng
Kết hợp hoạt động hàng ngày trong công việc:
 Đỗ xe cách chỗ làm việc xa hơn
 Dùng cầu thang đi bộ bất cứ khi nào có thể thay cho việc dùng thang máy
 Đỗ xe ở các điểm cách chỗ đến mua hàng xa hơn
 Đi dạo 15 phút trong bữa ǎn trưa
 Đi bộ 15 phút vào buổi trưa
Có thể dạy các bệnh nhân muốn theo dõi chế độ luyện tập hàng ngày của họ có thể
được dạy cách đếm mạch sau mỗi lần tập. Bạn có thể tính nhịp tim của bệnh nhân
luyện tập với mục đích trên như sau:
1. Ước tính nhịp tim lớn nhất trên 1 phút bằng cách lấy 220 trừ tuổi của bệnh nhân.
2. Mục đích là làm cho nhịp lim bệnh nhân của bạn đạt được 60 - 80% của nhịp
tim nói trên trong khi luyện tập.
Ví dụ: Một sinh viên Y khoa 26 tuổi cần đạt được nhịp tim luyện tập có mục đích
dao động từ 116-155 lần/phút.
Thư giãn thích hợp là một lời khuyên quan trọng cho các chương trình luyện tập vì
nó làm giảm khả nǎng bị chấn thương. Khuyên tất cả các bệnh nhân cần ít nhất 5
phút để khởi động "làm ấm lên", trước khi tập và 5 phút thư giãn "làm mát lại" sau
khi tập. Trong khi các nhóm cơ riêng cần được thư giãn, phụ thuộc vào bài luyện

lời khuyên đơn giản về chế độ ǎn (xem bảng 18.3) cũng như các tài liệu giáo dục
bệnh nhân về một chế độ dinh dưỡng thích hợp.
Bảng 18.3: Các lời khuyên về một chế độ ǎn tốt hơn cho sức khỏe
Đánh giá
 Trọng lượng lý tưởng của bệnh nhân là bao nhiêu?
 Có tiền sử bị rối loạn lipid không?
Các câu hỏi hỏi bệnh nhân
 Bạn nghĩ là trọng lượng của bạn quá thấp, quá cao hoặc vừa phải?
 Bạn có câu hỏi gì về chế độ ǎn đặc biệt hay dinh dưỡng không ?
 Bạn đã ǎn gì trong 24h qua?
 Bạn có dùng vitamin và muối khoáng bổ sung không?
Các lời khuyên tư vấn
 Duy trì trong vòng 10% trọng lượng lý tưởng của bạn.
 Đảm bảo lượng chất béo trong chế độ ǎn chiếm dưới 30% tổng lượng calo hàng ngày.
 Dùng các loại chất béo không no chỉ có một liên kết đôi (dầu lạc, dầu Ô liêu) hoặc nhiều
liên kết đôi (dầu hướng dương) thay cho các loại chất béo no và hydrat hóa (dầu dừa, dầu
cọ, dầu hạt bông).
 Thực hiện chế độ ǎn hàng ngày có nhiều chất xơ như là có nhiều hoa quả tươi, các loại rau
xanh.
 Ǎn giảm thịt và các sản phẩm của động vật và tǎng các chất như hạt, rau xanh, gạo.
 Hạn chế muối, ǎn dưới 5
gr
/ngày, không dùng các thực phẩm muối, chỉ dùng muối để nấu
ǎn.
 Ǎn điểm tâm hàng ngày.
 Đọc các nhãn của thực phẩm
Nhiều bệnh nhân có chế độ ǎn đặc biệt tin tưởng nhiều vào giá trị của một số loại
vitamin và muối khoáng bổ sung. Những bệnh nhân như thế mong muốn thầy
thuốc cung cấp những thông tin cơ bản về các loại muối khoáng và vitamin nói
chung (xem bảng 1 8.4).

Vitamin E Có trong các rau có lá
màu xanh, các loại hạt
toàn phần, mầm lúa
Bảo vệ hồng cầu
trong phản ứng
oxy hóa khử
Bệnh thiếu máu 8-10mg (30
IU)
mỳ
Vitamin K Trong các loại rau quả
lá màu xanh, cà chua
Cầm máu Tạng chảy máu 70-140m g
Vitamin B1 Có trong tất cả các
loại ngũ cốc, hạt, rau,
mầm lúa mỳ
Chất chuyển hóa
cacbonhydrat
Bệnh phù Beriberi 1-1,5mg
Vitamin B2 Trong sản phẩm của
động vật, nấm súp lơ
Chất chuyển hóa
protein. Bảo vệ
da và mắt.
Bệnh lở mép, viêm mí
mắt
1,2-1,5mg
Vitamin B6 Trong các men bia,
ngũ cốc, các loại hạt
và thịt
Giúp điều hòa


Còi xương, loãng
xương
800mg
Kali Cà chua, chanh Tham gia chức
nǎng tế bào.
Cơ yếu 1,8-6g
Natri Hầu hết các loại thực
phẩm
Chức nǎng tế
bào
Yếu và rối loạn cơ thể 1-3,3g
Photpho Sản phẩm sữa, ngũ
cốc
Tham gia chức
nǎng tế bào.
Thay đổi tình trạng
tâm thần
800mg
Sắt Rau quả lá màu xanh,
các loại hoa quả khô,
thịt và lúa mỳ
Cấu tạo hồng
cầu
Thiếu máu 10-18mg
Nghiện
Có tới 1/3 số bệnh nhân hoặc nghiện hút một số loại thuốc, thường gặp nhất là
thuốc lá, rượu và hoặc nghiện các thuốc gây nghiện (thường là thuốc an thần và
thuốc ngủ). Mặc dù tình trạng lạm dụng các chất cao như vậy, nhiều cuộc khảo sát
cho thấy rằng các thầy thuốc hiếm khi hỏi bệnh nhân các vấn đề này việc đưa ra

cung ứng) có được cuộc sống hạnh phúc khỏe mạnh hơn khi họ cảm thấy tự tin và
lạc quan và có mối quan hệ đầy ý nghĩa.
Cũng như với các chiến lược nâng cao sức khỏe khác, trước hết bạn phải đánh giá
chính xác sức khỏe tâm thần chung của bệnh nhân. Bằng việc hỏi các câu hỏi chọn
lọc về giấc ngủ, cảm giác về sự thoải mái, cách đối phó với các stress tinh thần,
các biến động gia đình, bạn sẽ học cách phát hiện các bệnh nhân có nguy cơ hoặc
hiện tại đang có những vấn đề rối loạn tinh thần. Ví dụ, các bệnh nhân già có hệ
thống trợ cấp xã hội kém và những bà góa có thể có nguy cơ cao bị trầm cảm hoặc
tự tử. Bạn có thể lựa chọn những bệnh nhân như vậy ở phòng khám của bạn để
thường xuyên tới thǎm nhà họ và từ đó tạo ra sự hỗ trợ của bạn cho họ.
Xử lý stress (Bảng 18.5). Các kỹ thuật tư vấn để làm giảm stress có thể có vai trò
quan trọng trong việc giúp các bệnh nhân đối phó với các tác nhân gây stress hàng
ngày và bạn có thể kết hợp dễ dàng những kỹ thuật đó vào trong các cuộc tiếp xúc
lâm sàng rất ngắn. Các liệu pháp tâm lý hỗ trợ tập trung sẽ giúp các bệnh nhân của
bạn đối phó tốt hơn đối với các tình huống có các tác nhân gây stress cấp tính. Các
kỹ thuật khác bao gồm sừ dụng tay, xoa bóp hoặc là thư giãn cơ liên tục. Ví dụ,
thử xoa bóp nhẹ nhàng vùng đầu, cổ để giảm sự cǎng cơ vùng đầu của bệnh nhân
trong khi đó nói chuyện với họ về các tác nhân gây stress hiện tại trong cuộc đời
họ. Điều này không những giúp bạn làm giảm tình trạng đau đầu của họ mà còn
chứng tỏ một kỹ thuật có hiệu lực cho bệnh nhân có thể ứng dụng cho các cuộc
tiếp xúc trong tương lai.
Bảng 18.5: Bảng câu hỏi đánh giá và tư vấn về sức khỏe tâm thần tốt
Các câu hỏi
 Bạn ngủ như thế nào?
 Bạn có thoải mái về những mối quan hệ của bạn không?
 Các nguồn gây stress chính cho bạn hiện nay là gì?
Lời khuyên
 Ngủ
 Cố gắng ngủ 7 - 8h mỗi đêm.
 Tránh dùng cà phê, rượu hoặc là tập thể lực trước khi đi ngủ.

Ngủ. Sức khỏe tâm thần tốt cũng là các thói quen ngủ tốt, các nghiên cứu đã chỉ ra
rằng các chức nǎng của cơ thể của nhiều người sẽ hoạt động tốt nhất khi họ ngủ từ
7 - 8 tiếng mỗi đêm. Mất ngủ thường do tình trạng lo lắng, stress mạn tính, trầm
cảm hoặc tình trạng cơ thể yếu thường là các rối loạn giấc ngủ. Các thói quen ngủ
kém, do làm việc nặng, hoặc do gánh nặng gia đình hay tài chính thường dẫn đến
tình trạng tâm thần kém.
Sau khi loại các nguyên nhân về y học gây rối loạn giấc ngủ như là việc lạm dụng
thuốc ngủ bạn có thể giúp bệnh nhân rất có hiệu quả, đơn giản bằng cách tạo cho
họ thói quen ngủ tốt. Tǎng cường nghỉ ngơi sẽ cho phép họ đương đầu tốt hơn đối
với các stress. Một chiến lược đặc biệt có hiệu quả là dạy cho bệnh nhân của bạn
nghệ thuật thư giãn cơ liên tục và hình tượng. Trình diễn kỹ thuật hơn 5 phút, bệnh
nhân được nằm trong phòng yên tĩnh và tối, ghi vào bǎng trong buổi gặp để sau đó
bệnh nhân có thể làm lại ở nhà hoặc chỗ làm việc.
Khuyên các bệnh nhân có rối loạn giấc ngủ:
 Tránh các đồ uống có cafein và rượu trong vòng 4 giờ trước khi ngủ
 Buổi tối đi ngủ đúng giờ
 Luyện tập thêm chút ít hàng ngày.
 Tránh dùng giường ngủ là chỗ để xem ti vi hoặc ǎn.
 Để giường ngủ ở nơi càng yên tĩnh càng tốt
 Nếu họ vẫn thấy khó ngủ sau 30 phút thì khuyên bệnh nhân ra khỏi giường
và luyện tập thư giãn trong vòng 15 phút, sau đó thử đi vào giấc ngủ. Các
tác nhân thôi miên cũng nên sử dụng cho những người không thể ngủ vì
những stress cấp tính như vừa mất một người thân.
Các biểu đồ theo dõi bệnh nhân nên thực hiện làm từng đợt ngắn, từ 1 - 3 tuần là
hợp lý cho mỗi phương pháp ứng dụng.
Tinh thần: Đối với nhiều bệnh nhân, cầu nguyện và niềm tin tôn giáo đóng một
vai trò quan trọng trong việc đối phó với các stress hoặc những điều không rõ ràng.
Ngay như việc đào tạo thầy thuốc ngày nay cũng thường là nhấn mạnh về kỹ thuật
hơn là nói chuyện, các giá trị xã hội thường được chú trọng vật chất hơn sự phát
triển tinh thần. Kết quả là bạn có thể cảm thấy không thoải mái khi hỏi bệnh nhân