Quan điểm giới tính với các triều đại phong kiến
9

Từ "thái giám" cũng gây nên lầm lẫn như vậy. Tên thần Bạch Mã Thái Giám là từ
cách hiểu thông thường đó khi dân chúng Việt gán cho một hình tượng con ngựa
Balaha. Nhưng thật là sai lầm khi nhìn vào một số quan chức đời Lê trong chiến
tranh chống Minh, lan qua buổi đầu xây dựng triều đại. Các "thái giám" Lê Khả,
Lê Khuyển, Lê Chửng, Lê Nguyễn được nhắc trong các năm 1426, 1427, 1428.
Sau chiến tranh, các công thần được ban quốc tính để họ Lê có vây cánh đông giữa
Thăng Long của họ Trần. Đến khi chỗ đứng chân đã vững, Lê trả lại họ cũ cho con
cháu các công thần, nhờ đó ta thấy được họ gốc của vài người. Khả họ Trịnh, sau
này có tên trong những người tôn Bang Cơ (Nhân Tông) lên ngôi, đánh Chiêm
(1446), cuối cùng bị giết (1451), hành trạng như những người khác trong sự tranh
chấp của các nhóm thân tộc giúp Lê Lợi. Lê Khuyển có lẽ là Thái giám Đỗ
Khuyển, người được lệnh soát nhà Lê Ngân năm 1537. Vẫn biết rằng thái giám /
hoạn quan cầm quân được (chính vì là hoạn quan thân tín mới cầm quân như Lí
Thường Kiệt, Vương Nhân Tử nói trên) nhưng xét các chức phong cho những
"thái giám" của Lê thì không có ý nghĩa gì về nhiệm vụ của hoạn quan cả. Năm
1434, Lê Khuyển làm Nhập nội Thái uý, vẫn kiêm Hải Tây đạo chư vệ quân sự
Thái giám. Năm 1439, Trịnh Khả có chức rất lớn: Hành quân tổng quản coi các
việc quân của Xa kị vệ, quản lĩnh (kiêm) Thiết đột hậu dực thánh quân, thái giám
ngự tiền lục quân, coi các đội Ngự tiền võ sĩ, Ngự tiền trung quân! Rõ ràng ở đây
"giám" chỉ có nghĩa là trông coi, kiểm tra xem xét. Vấn đề khiến ta phải xét đến
gốc của chức tước và thực tế của gia đình họ Lê tù trưởng, cả hai liên hệ trong một
tình trạng tiếp nhận văn hoá ở Đại Việt.

Khởi đầu, chức Thái giám không phải xuất phát từ các triều đại Hán Trung Quốc
mà của một triều ngoại tộc chịu ảnh hưởng Hán: Liêu là nước đầu tiên đặt hai
chức Thái giám và Thiếu giám. Bắt chước theo cũng là một nước ngoại tộc, đã vào
cai trị hẳn Trung nguyên: Nguyên. Triều Minh của dân Hán có chức Chưởng ấn
Thái giám của Nội quan, lại là một triều mà nội quan có quyền thế lấn lướt từ

nhưng khi có kẻ moi móc ra thì lại giật mình. Triều Càn Long (1736-1796), Tể
tướng xung đột với hoạn quan, liền tâu với Hoàng đế: "Các hoạn quan tuy bị cắt
nhưng lâu ngày có thể mọc ra lại. Thần nghe chuyện đó từng xảy ra trong triều
Minh, và đã phát sinh những chuyện xấu xa trong cung cấm, nên để đề phòng tái
phát, xin đem các hoạn quan ra kiểm tra để cắt lại." Hoàng đế tuy thường nghe lời
cận thần hơn quan triều nhưng trong trường hợp này thì phải chọn lựa "entre le
meilleur et le pire", giữa đầy tớ và "vợ", nên cho lệnh thi hành ngay. Kết quả ông
tể tướng tha hồ "cắt" và có hoạn quan đã chết vì vụ kiểm tra này. R. Tannahill, dẫn
theo người khác, kể như trên và ngờ rằng không có chuyện "mọc lại" mà chỉ có
chuyện về những mảnh đầu thừa đuôi thẹo của các thợ hoạn chủ tâm làm lấy năng
suất, không kĩ nên còn sót mà thôi. Nhưng chúng tôi nhớ đã đọc trong một quyển
Truyện Tàu mỏng thì đó là chuyện cắt các ông có ẩn cung được chọn vào hầu từ
lúc nhỏ, nghĩa là chuyện mọc lại (lớn theo tuổi) là điều tự nhiên, và trong truyện
có chi tiết đè ông trưởng Thái giám ra, cắt bằng dao tre!

Theo quan niệm truyền dòng, hoạn quan phải có con để nối dõi tổ tông, thờ cúng
mình sau khi chết đi. Thế là họ phải nuôi con nuôi, hoặc từ người xa lạ được chọn
lựa, hoặc ngay ở bà con thân thuộc. Hoạn quan Phạm Bỉnh Di bị Lí Cao Tông giết
(1209) cùng lúc với con là Phạm Phụ. Hoàng Ngũ Phúc (1713-1776) của Trịnh
Sâm có con là Hoàng Ngọc Bảo. Lê Văn Duyệt lấy cháu gọi bằng bác làm con
thừa tự, nuôi Lê Văn Khôi (Bế Văn Khôi, Nguyễn Hựu Khôi) gốc là người Nùng
của tù binh từ miền Bắc. Vinh hiển của hai lớp người đó nối nhau cũng có mà khổ
nhục cũng không chừa khi phải thất thế.

Quyền lực đầy tớ

Hoạn quan trước tiên là để phục vụ trong cung cấm, trong gia đình nhà vua. Chính
vì vai trò đó mà họ bị khinh miệt nhưng cũng chính nhờ đó mà họ có quyền uy.

Với một tổ chức quyền bính còn nhỏ thì người chủ tể phải tin ở kẻ thân thuộc

không biết người ấy là bất nghĩa" Chỉ có các hoạn quan là được không hài tội
thờ chủ mới: "Ngô Miễn, Nguyễn Lệnh, Kiều Biểu vốn là kẻ hoạn quan, cái chết
của họ là điều nên lắm". Vì hoạn quan "vốn là" đầy tớ nên chỉ được ông sử quan
này nhìn ở tầm mức tương quan chủ tớ ngắn hạn: Lúc kẻ nô đã trao qua chủ mới
thì chỉ cần biết chủ mới là đủ.