CHƯƠNG VI
NHỮNG XU HƯỚNG CHUNG I. Tính cách căn bản của xu hướng là tình yêu
Ở trong chương trên, ta thấy rằng sinh vật hoạt động và phát triển hợp
với những mục đích nhất định : vì vậy nó mới biết vui và khổ được . Nếu
một sinh vật ,bẩm sinh ra không biết thích vài trạng thái hay vài hành động
nào đó thì sinh vật ấy không bao giờ biết vui, khổ . Xu hướng (inclinations)
chính là cái năng lực nó đẩy ta lại gần vật này hay kéo ta xa vật kia đó.
Mới đầu, xu hướng phát ra mộtc cách mơ hồ, nhưng khi nó được thoả
mãn rồi hoặc bị trở ngại thì nó hiện lên với tất cả những tính cách căn bản
của nó. Tuy vậy, theo Bossuet, thì bản chất của nó là tình yêu. Trong tình
yêu, ta thấy đủ cả cảm tính, trí tuệ và ý lực, một ý lực tự do. Thực là phức
tạp, nhưng cũng thực là hợp nhất vì bấy nhiêu phần tử tan lẫn vào nhau ,hòa
với nhau một cách hoàn toàn.
Tình yêu sinh ra lòng muốn. Muốn là vừa vui vừa khổ, khổ vì chưa
được, vui vì tưởng tượng là được trước rồi.
Trái với tình yêu là long oán ghét xu hướng được thoả mãn là tình
yêu, bị trở ngại thì sinh ra oán ghét. Nhưng, như Bossuet nhận thấy, oán ghét
cũng do tình yêu mà có, vì nếu không biết yêu thì cũng không biết oán ghét.
Ta ghét bệnh tật vì ta thích được khoẻ mạnh. Ta ghét long gian giảo, dối trá
vì ta yêu long thẳng thắn, thực thà. Vậy xu hướng chỉ có một tính chất căn
bản là tình yêu thôi .
II. Ảnh hưởng của di truyền. Trẻ có tính thiện mà cũng có tính ác
Nếu không xét về tính chất mà xét về hình thức của xu hướng thì ta
thấy xu hướng chịu rất nhiều ảnh hưởng mà có nhiều hình thức khác nhau
rất xa. Những ảnh hưởng đó là của di truyền, thể chất, tư chất, hoàn cảnh, trí
dục, đức dục. Ngay từ hồi mới sinh, đã có những đứa trẻ dễ tính ,hiền lành
,có đứa khó tính ,cứng cổ, có đứa mê ngay âm nhạc,có đứa không thích âm
nhạc một chút nào. Lớn lên ,chúng lại càng khác nhau xa. Đứa thích khoa

sao mà mỗi ngày không nhiều được?
Vậy ta phải làm theo lời Fénelon mà sớm tìm ở trẻ những mầm tốt và
những mầm xấu để biết mầm nào phải nhổ, mầm nào nên bón .
Sau cùng cả cha mẹ và thầy học phải phụ lực với nhau để tìm những
thiên tư của trẻ mà hướng dẫn chúng. Chọn nghề là một việc quan trọng lắm,
cho nên nhiều thầy học do dự, không dám khuyên trò, nhưng nếu cha mẹ
trong việc đó, biết hỏi ý thầy học thì may mắn cho trẻ biết bao ! Vậy giữa
nhà và trường, phải có liên lạc mật thiết. Cha mẹ và thầy học phải tin lẫn
nhau, mến nhau, thân với nhau nữa. Như vậy trẻ sẽ được lợi rất nhiều .
IV. Nhưng cũng có khi phải tranh đấu với tự nhiên và uốn nắn lại
tự nhiên nữa
Vậy chức vụ của cha mẹ và thầy học không phải là tiêu cực, chỉ việc
thuận theo tự nhiên và giúp sức nó mà thôi. Có khi còn phải tranh đấu với nó
nữa, để uốn nắn nó. Cho nên Fénelon dùng hình phạt, roi vọt với học trò
ông. Nhưng ông khuyên ta nên thận trọng, nếu không thì tâm hồn của trẻ sẽ
yếu đi, sức của chúng suy đi, sự hoạt động cũng kém đi. Lời khuyên đó mơ
hồ quá, khó thực hành được, cho nên ta phải xét vài xu hướng chính của ta
để biết cách trị chúng hay bồi bổ chúng