NH  P MÔN PH   N G PHÁP LU  N C  A KHOA H C VÀ
NGHIÊN C  U
GS.TS Bernhard Muszynski ( HTH Potsdam), TS. Nguyn Th Ph ng
Hoa ( HQG Hà Ni)
Xin chào các bn tr  c khi chúng ta b  c vào tìm hiu các c s ph ng
pháp lun ca khoa hc và nghiên cu.  ây không phi là   tài d dàng
gì. Tr  c ht, tôi hi vng rng chúng ta s hoàn toàn có th hiu nhau v
mt ngôn ng. Ng  i quan trng nht, bà TS Hoa, s giúp các bn hiu
tôi và tôi hiu các câu hi, các nhn xét và các kt qu làm vic ca các
bn. Tôi rt vui và rt bit n ng  i   ng nghip ca tôi, bà TS Hoa, khi
bà nói sn sàng   m trách nhim v nng n này. Chúng tôi ã th  ng
xuyên cng tác làm vic, và vi t cách là mt ng i nghiên cu Giáo
dc hc, vit lun án tin s ti tr  ng  HTH ca chúng tôi, bà TS Hoa
không ch nói rt tt ting   c mà còn có hiu bit tt v các vn   mà
chúng ta s cng nhau nghiên cu trong 6 ngày ti ây.
Tr  c tiên, xin cho phép tôi    c t gii thiu ôi li. Tôi sinh ra và ln
lên  Berlin và ã hc Chính tr hc, Xã hi hc, Lch s và Kinh t ti
các tr  ng   i hc  Berlin và Hamburg. Sau thi gian ln l  t làm giáo
viên  mt tr  ng dy ngh  Hamburg, làm ging viên   i hc và làm
cán b ph trách mt c s khoa hc k thut  Berlin, t nm 1990 tôi
chuyn v công tác ti  HTH Potsdam. Ti ây, tôi gi c  ng v là giáo
s Xã hi hc chính tr và là giám   c Trung tâm ào to bi d  ng. Lnh
vc ch yu trong ging dy và nghiên cu khoa hc ca tôi là Chính
sách giáo dc, trong ó có bao hàm tt c các vn   liên quan   n vic
ào to giáo viên. Cng vì th mà   u nm 2002 tôi   n Vit Nam vi t
cách là chuyên gia t vn quc t cho mt d án ca Ngân hàng phát trin
Châu Á v ci cách ào to giáo viên trung hc c s  Vit Nam. Cho
  n nay, mi nm tôi ã có mt    t n c các bn t 3   n 4 ln. Và bi
vì tôi t nguyn   n ây nên các bn có th thy rng tôi yêu quí   t n  c
các bn và rt mun có mt ti ây. Nay tôi   n ây theo li mi ca
tr  ng   i hc ca các bn   tham gia ch ng trình ào to thc s, mt

h, sau khi kt thúc làm vic theo nhóm vào ngày th 7 ti.
T  ng thích vi ph  ng pháp  nh h  ng vn   mà các bn s làm quen
trong bài ging ca tôi, các bn s không tin hành kim tra theo kiu trc
nghim mà tôi s yêu cu các bn tr li chi tit mt vài câu hi ca tôi.
 ây s không phi là bài trc nghim trí nh ca các bn. Các bn s có
th s dng nhng phn ghi chép ca mình. Các vn   mà các bn cn
phi gii quyt s to i u kin giúp các bn hiu rõ ni dung ca bài
ging và vn dng    c chúng. Xin các bn   ng lo, các bn s    c
chun b tt, tr c ht là thông qua làm vic theo nhóm. Vic hc tp ti
tr  ng   i hc ca các bn xem ra khá nhc nhn: tôi nghe nói, ngoài ra
các bn còn phi vit mt bài tp v nhà dài khong 5 trang.   làm vic
này, các bn cng s nhn    c t tôi mt s câu hi.
Tôi s gii thiu vn tt tng quan v các ni dung mà chúng ta s tìm
hiu trong nhng ngày ti ây.
Có mt s lu ý cn thit tr  c khi bt   u. Ri các bn s thy rõ cái
„phông“ vn hóa ca tôi, mà  mt vài i m chc chn s khác vi ca
các bn. Bi th, tôi mun gii thiu vi các bn mt vài vn   c bn
v tri thc nói chung và v tri thc khoa hc nói riêng.  b  c tip theo,
chúng ta s tìm hiu xem chúng ta   t    c tri thc nh th nào và chúng
ta có th mô t cu trúc c bn ca nó nh th nào. Sau ó, tôi s gii
thiu cho các bn mt lí thuyt ang rt có nh h  ng trên tr ng quc t,
lí thuyt gii thích s phát trin ca khoa hc din ra nh th nào. Tip
na, chúng ta s làm quen vi 2 loi tri thc mà s dn chúng ta   n trc
tip vi hai loi nghiên cu ch yu: nghiên cu  nh l ng và nghiên
cu  nh tính. T ó s gii thiu mt vài   c trng ca khoa hc xã hi
nói chung và khoa hc giáo dc nói riêng. Cui cùng s i  n thc hành
nghiên cu: ng  i ta lp k hoch cho mt d  nh nghiên cu nh th
nào, thc hin nó trên thc t ra sao và i   n các kin gii có giá tr v
mt khoa hc nh th nào? Chúng ta kt thúc vi các câu hi có sc lôi
cun nht: thc s thì mi t  ng quan gia Khoa hc và Chân lí là cái gì,

tích cc   n khoa hc, rt cuc li có mt s hiu bit riêng v khoa hc.
Anh ta chia s s hiu bit ó vi nhng ng  i khác và t ó chc chn
rút ra    c mt s hiu bit khoa hc chung xut sc hn na. Chm nht
là trong cuc tho lun v vn   này cng s ch ra s khác bit quan
i m, cng nh th nào cng có s khác bit ln gia các cá nhân v
ph  ng thc tin hành khoa hc nh th nào. Tip na, vic con ng  i
suy ngh và hành   ng nh th nào v c bn chu du n ca môi tr  ng
xã hi, trong ó nó ln lên, trong ó nó vn   ng và trong ó nó n lc c
gng cho mt cuc sng ngày càng tt hn.
Bi th, ch có mt   nh ngha rt khái quát v khoa hc, trong ó có th
tìm thy (hu ht) tt c các quan nim các khác nhau v khoa hc.
Khoa hc là mt hot   ng có tính cht h thng, thông qua vic nghiên
cu, nhm tìm kim ra nhng kin gii mang tính khái quát, chính xác và
khách quan hóa    c v hin thc.
Nghiên cu khoa hc to ra nhng kin gii khoa hc, là mi quan tâm
chính ca các nhà khoa hc.
Bên cnh ó, h còn phi ging dy, trao   i kt qu nghiên cu ca h
vi các   i tác ngoài khoa hc, phi t chc và qun lí. V bn cht,
ng  i ta hiu “hot   ng khoa hc” chính là nghiên cu. Bi th, tip
theo ây tôi s s dng “khoa hc” và “nghiên cu” nh khái nim   ng
ngha. Ngay c khi chúng ta trong tin trình bài ging cng s i  n mt
  nh ngha c th hn nghiu thì chúng ta cng vn s khng  nh rng
vic xp khoa hc, cho dù có    c ng  i ta  nh ngha th nào, vào vn
hóa (không th khác    c , tôi có lí l thuyt phc   chng minh) luôn
luôn có ngha rng khoa hc
- có th thay   i mang tính/theo lch s
- mang du n ca các nn vn hóa
- chu nh h ng ca các quan i m và s thích cá nhân
 i  u ó có ngha là, mt khoa hc tt trong mt nn vn hóa khác,  mt
th k khác và d  i nhng i u kin cá nhân khác có th   a ra nhng câu

-   n g thi, h là con   ca các cuc cách mnh tinh thn ánh du s
chm dt ca thi kì Trung c châu Âu, thi gian khong t nm 1450,
thi mà tr  c ht    c gi là “Thi kì Phc hng” (s hi sinh ca các t
t  ng thi c   i), sau ó, t cui th k 17, dn   n Thi kì Khai sáng 
châu Âu. Không có nhng t t  ng ca h (lý trí, s tin b, nhân quyn,
quyn t do, lòng khoan dung) hoàn toàn không th ngh ti nn khoa hc
hin   i.
Sau ây là nhng hiu bit s b ca tôi v khoa hc:
- Khoa hc mang tính duy lí, có ngha là, trong các suy ngh và ánh giá
ca mình tôi  u xut phát t lí trí và chng li các òi hi v mang tính
cht tôn giáo và h t t ng mà tôi xem là không hp lí.  ó cng chính là
nguyên lí c bn ca Thi kì Khai sáng  châu Âu, nh nó    c
Immanuel Kant (1724 – 1804) din   t: “Hãy dám t duy, hãy s dng lí
trí ca chính bn”;
- Khoa hc mang tính bình   ng , có ngha là, tôi tin rng con ng i s
phi tr  ng thành, chu trách nhim cho nhng gì mình làm và s xut, t
do   a ra các quyt  nh ca mình trong chng mc không làm cho ng  i
khác b tn th  ng;
- Cui cùng, khoa hc có  nh h ng tin b , có ngha là, i u áng làm
là phi   t ra các mc tiêu   o   c, bi nhìn chung, có s phát trin tin
b, t t, hay có nhng b  c cn, ca xã hi và ca nhân loi.  ây,
khoa hc hin   i có mt phn óng góp rt ln.
T  ng t, a s ng  i châu Âu và nhng ng  i   n t nhng nn vn hóa
có gc r t châu Âu  u có khuynh h ng t duy và hành   ng theo
nhng qui tc cht ch và duy lí. H mun có th phân bit    c rch ròi
gia cái úng và cái sai, h thích nhng t chc    c xây dng trên c s
lí trí, h tin vào nhng quan i m ca riêng mình và h không tin cy các
nhân vt có uy tín. Tôi công nhn rng ây là mt s khái quát hóa áng
nghi ng, nh tt c các khái quát hóa v mt xã hi, nhng khi các bn
làm vic vi ng  i châu Âu, các bn s bit tôi mun nói gì.

Tr  c ht, chúng ta bit:
a. V s tn ti ca các vt th và các tình hung;
b. V các tính cht ca các vt th/các tình hung, dù chúng là thc hay
o;
c. Chúng có quan h, liên quan vi nhau nh th nào và tác   ng ln nhau
nh th nào?
d. Vì sao các vt th/các tình hung li nh vy và phát trin nh vy,
chúng thc hin quá trình ó bng cách nào?
e. Các vt th/các tình hung phi nh th nào khi nó cn phi tr thành
nh chúng ta mun?
f. Vì th, các vt th/các tình hung nào và trong nhng i u kin nào
không (th) tn ti?
g. Chúng ta bit ôi chút v nhng gì mà chúng ta cha bit.
Chúng ta bit có th nói là rt nhiu, bi vì chúng ta ã luôn to ra nhng
tri thc ngay khi chúng ta bt   u suy ngh. Trong quá trình này, tr  c ht
không quan trng xem tri thc ó là úng hay sai, cho   n chng nào còn
cha làm rõ tiêu chí cho cái úng và cái sai. Không có nhng mi t  ng
quan nh vy thì tt c các tri thc v c bn   u có th là úng mà cng
có th li sai. Trong mi tr  ng hp, kh nng hiu bit là mt công c
  c lc ca ý thc chúng ta, thông qua ó mà phát trin mt quan
nim rt phc hp xem mt th gii thc có th là th nào.
Sau khi mô t các chc nng chính ca tri thc, tôi   cp  n hai câu hi:
2.2 Các   c trng quan trng nht ca kin thc là gì?
Kin thc là mt hin t  ng   c bit, luôn   c lp vi th gii thc. Sau
này chúng ta s thy nó    c to thành trong quá trình tip xúc th  ng
xuyên vi nhng s vic thc. Du sao sao kin thc thun túy cng ch
tn ti trong ý thc ca chúng ta. Chúng ta s thy rõ i u này khi làm rõ
nhng   c trng quan trng nht ca kin thc.
a. Kin thc luôn có tính t ng trng, vì vy nó rt linh hot (linh hot
theo   a i m, thi gian, tình hung và hin thc);

nào khác là th  ng xuyên tích ly thêm nhng kin thc mi. Cùng vi
tui tác, tuy ph  ng thc chúng ta thu l  m kin thc s thay   i, nhng
ngay c nhng ng  i già nht thì ít nht cng vn còn có th khám phá ra
nhng kinh nghim mi, nhng kinh nghim hoàn toàn mi l trong cuc
  i h: thm chí là c vic mình ang tr nên quá già, vi tt c các  c
i m, nhng mt nhc và nhng thi khc   p.
Cho ti ây, chúng ta mi ch bàn tr  c tiên v kin thc trong ý thc cá
nhân ca chúng ta. Gi chúng ta hãy chuyn sang tìm hiu chc nng
giao tip ca kin thc.
2.3 Các thông tin nh dng quan trng nht   trao   i kin
th c
Khi kin thc  nh h ng theo các mc tiêu,    c tiêu chun hóa,    c
tp hp và sp xp trong các h thng phc hp, thì trong Xã hi hc giao
tip ng  i ta nói v các thông tin. Có mt s các  nh ngha khác v
thông tin, nhng  ây chúng ta không   cp ti.
Thông tin là s la chn và sp xp kin thc  nh h ng theo mc ích.
Vi khái nim này, thông tin hu nh luôn luôn là s trao   i kin thc
gia các cá nhân/các nhóm ngui c th. Xét mt cách rt   n gin, mi
thông tin      c thc hin theo s   sau:
Mt ng  i gi truyn cho mt ng  i nhn mt tin tc (thông tin)
Tt nhiên, quá trình giao tip thc cha   ng mt s bin s,   c trng
cho kt qu ca s trao   i thông tin. Có th tóm tt nhng bin s quan
trng nht trong câu hi sau:
Ai (ng  i cung cp thông tin) nói gì (thông tin) vi ý  nh gì, trong nhng
i u kin nào, nói vi ai, ng i ó có thái   tip nhn nh th nào
(ng  i nhn thông tin), và vi nhng tác   ng trc tip và gián tip nào?
Trong phn ln các tr  ng hp, các tác   ng ca thông tin li có tác   ng
ng  c tr li ng  i cung cp thông tin, ng i này li nói mt i u gì ó
mi, li chu mt tác   ng liên quan   n qui tc vòng tròn khá là phc
tp, trong ó có th liên quan   n tt c các tính cht, các ý  nh và các

b v khoa hc, quan tâm   n ông ta mt cách nghiêm túc.
3. Chúng ta tip thu nhng kin thc có tính chính xác và
khái quát nh th nào và chúng    c c u trúc nh th nào?
Chúng ta hãy tìm hiu c hai thành t   u tiên trong  nh ngha lúc   u
ca chúng ta v khoa hc.
Tr  c ht, hiu bit th ng nht nói vi chúng ta rng tt c ch là t  ng
  i. Thc ra tôi mun nói thêm mt chút v s hiu bit th  ng nht: s
hiu bit cho thy (không xut phát t mi liên h thông tin) ranh gii
gia “chính xác” và “có th khái quát hóa    c ”, gia “không chính xác”
và “không th khái quát hóa    c ” là không rõ rt. Ranh gii này th  ng
ch liên quan ti – cng không ít hn - mt mc   cao hn ca tính
chính xác và tính có th khái quát hóa    c . Sau ây các bn s thy rng
s hiu bit là có th bc , tuy    c tôi phân chia nhng không phi là tùy
ý.
Nu nh chúng ta hoàn toàn không có các tiêu chí rõ ràng cho tính “chính
xác” và “kh nng khái quát hóa    c ” thì vic c gng  nh ngha ca
chúng ta, nh ban   u, còn rt khái quát, là không thc hin    c – vì
  nh ngha liên quan   n c hai thành t này.
Các  nh ngha ch có ý ngha khi chúng phân bit    c i u cn  nh
ngha, bng nhng  c i  m tht rõ ràng, vi nhng i u    c  nh ngha
khác.
Liu t bn cht ca kin thc có nhng   c i m chí ít cng nói cho
chúng ta bit có nhng phát biu nht  nh rõ ràng là không th khái quát
hóa    c và không chính xác? Nhng   c i m này là có và chúng phát
trin t cu trúc ca “b máy t duy” bm sinh ca chúng ta và b máy
này có giá tr   i vi tt c mi ng  i.
3.1 Ki n thc và lôgic, các chin l   c nhn thc theo ph  ng
pháp suy din
Kh nng t duy lôgic là ph  ng thc t duy bm sinh hoc xut hin
trong quá trình phát trin tui u th ca tng ng  i.  ây là cách t duy

không th ly chúng làm c s cho t duy.
Các bn hãy t th xem sao: th t suy ngh, ví d nh mt s vic, trong
cùng nhng i u kin nh nhau, có th   ng thi va tn ti li va
không tn ti. Các bn có th tip tc tin mt cách t  ng t, nu các bn
th suy ngh trái ng  c li nhng nguyên tc lôgic    c nêu ra  ây. Các
bn s không tin xa thêm    c vi cách t duy nh vy.
Trong các nguyên lí trên có s hp dn   c bit v mt chính xác, phm
vi giá tr, và kh nng có th thm tra li    c . Nu ng  i ta thành công
trong vic miêu t hin thc trong h thng nghiêm ngt ca các qui tc
t duy thì hn ó s là s kt thúc ca nhiu s nghi ng, mà có th là ca
tt c mi s nghi ng. Và trong thc t, lch s khoa hc cn  i bit  n
nhiu s c gng ca con ng  i vi mc ích xây dng tt c mi kin
thc có th có da trên các nguyên tc này.
Nói chung, ng  i ta nêu lên chin l  c suy din nh sau:
Suy din là s suy ra nhng li phát biu t nhng li phát biu khác theo
nhng qui lut ca lôgic.
Mt ví d rt chung cho mt kt lun có giá tr suy din là:
Ban êm tt c các con mèo  u màu xám.
Con mèo ca tôi tên là Tôm.
Ban êm con mèo ca tôi màu xám.
Hai câu  u là i  u kin và câu th ba là kt lun.
 i  u gì mà  ây còn rt   n gin thì trong các h thng toán hc, vi
tính kt lun suy din rt sâu, tt nhiên còn phc tp hn nhiu. Các khoa
hc mà có s dng nhiu   n toán hc, nh các khoa hc t nhiên, ng  i
ta làm vic rt nhiu vi các chin l c suy din. Nhng ví d nh c âm
nhc cng da trên các suy din trong nhng h thng các âm thanh khác
nhau. Cui cùng thì nhng kt lun suy din   u luôn dn  n các phát
biu sai hoc úng.  ây cng chính là lí do vì sao nhng môn khoa hc
k thut và khoa hc t nhiên chu tác   ng mnh bi toán hc li    c
coi là các khoa hc “cng”.

tìm hiu nó cng có th gây hng thú cho các sinh viên.
Tôi không i   n nhn thc này thông qua s suy din. Nh vy, chúng ta
ã   n vi thành t cu trúc th hai, ó là kin thc ca chúng ta    c sp
xp t tr  c: nhn thc theo kinh nghim cn    c  nh ngha nh sau:
Nhn thc theo kinh nghim là s nhn thc thông qua 5 giác quan: th
giác, thính giác, xúc giác, v giác, khu giác cho chúng ta kin thc.
Tt nhiên, bên cnh ó còn có nhng nhn thc không theo kinh nghim,
hoàn toàn không    c ánh giá thp nó, là nhng nhn thc không    c
hình thành thông qua cm nhn ca các giác quan hoc ch    c hình
thành rt xa cm nhn ca các giác quan: trong s ó, tr  c tiên là nhng
nhn thc xut hin ch bi t duy thun túy hay do s t  ng t  ng thun
túy. Nhng chúng ta không bàn   n nhng nhn thc này  ây.
Tt c chúng ta   u th  ng xuyên có nhng nhn thc theo kinh nghim
và có ngay t khi mi ra   i (t khi các giác quan trong thai nhi bt   u
phát trin). S   c bn cng rt   n gin: nm giác quan ca chúng ta
ghi nhn các tín hiu thu    c và trí nh ca chúng ta lu gi tn s xut
hin. T s th  ng xuyên lp li chúng ta suy ra xác sut xy ra s kin.
Bi chúng ta mun gp th  ng xuyên nh có th nhng s kin d chu
và gp ít nh có th các s kin khó chu nên chúng ta không   n gin th
  ng ngi ch nhng gì nm giác quan s báo hiu cho chúng ta, mà hn
th, chúng ta tác   ng vào môi tr ng xung quanh ca mình   thay   i
chúng theo cách chúng ta mong mun.
Bn thân các giác quan ca chúng ta ch có kh nng nhn bit mt cách
hn ch. Các vt quá ln hay quá nh khin chúng ta không th nhìn thy
chúng, các âm thanh phát ra trong phm vi tn s chúng ta không nghe
thy, các   vt, ví d nh có th quá nóng, khin chúng ta không th s
tay,   m rng kh nng nhn thc ca mình, con ng  i ã phát trin
nhng công c và dng c. Nhng công c và dng c ó khin cho ngày
nay chúng ta ch còn có th nhn bit trc tip    c mt phn nh nhng
hin t ng ã quen thuc v mt kinh nghim. Ngay chính cuc sng

   n g nhiên là khó có th chp nhn cái cht ca tôi.  ây chúng ta
ang bàn v s suy xét qui np dng  c bit mà áng tic là có lí do rt
rõ ràng   có th cho rng không ch tt c các quan sát t tr  c   n nay
  u chng minh s không bt t ca con ng  i, mà ó cng là mt phn
ca thuc tính ca toàn b thiên nhiên sng   ng: tt c các sinh vt   u
s phi cht. Nh vy,  ây chúng ta xut phát t mt tình trng luôn xy
ra và có tính bao quát. Tình trng này cho phép chúng ta, vi hn ch
rt nh cho ti nay và nói chung    c quan sát v mt thc nghim, nói
v mt qui lut t nhiên (Sinh hc). T  ng t nh vy   i vi  nh lut
hp dn, các  nh lut nhit   ng,
Các qui lut khoa hc    c phát hin bng ph ng pháp qui np phi
tha mãn ba i u kin:
1. Vic khái quát hóa phi da trên mt s l  ng ln các quan sát;
2. Các quan sát phi    c lp li d  i nhiu i u kin khác nhau;
3. Không có hin t  ng    c quan sát nào    c phép mâu thun vi tình
trng xy ra   u  n ã    c quan sát thy.
Bi ây luôn là các tr  ng hp quan sát – ch khi ng i ta tham gia vào
nó mt cách tích cc- , mà luôn phc hp mt cách tùy ý (các bn hãy
ngh   n các khoa hc tinh thn và khoa hc xã hi, là nhng khoa hc
không xut hin t nhng  nh lut t nhiên), cho nên luôn có nhng qui
tc nghiêm ngt   i vi   giá tr,   tin cy ca các phát biu mang tính
qui np:
- S l  ng các quan sát phi có th    c ánh giá trong mi t  ng quan
vi tng th,
- Các i u kin quan sát phi    c mô t mt cách bao quát,
- Phm vi phân b các quan sát phi    c o,
- Các kt lun rút ra t các quan sát phi tp trung mt cách cht ch vào
s l  ng các quan sát và các i u kin quan sát,
Gn ây, trong mt tp chí tun ca   c, tôi ã   c    c mt ví d v
mt phát biu không nghiêm túc theo tinh thn trên.    y có mt bài báo

vi ng i quan sát thì   i vi ng  i khác chúng nh nhng kin thc kinh
nghim mang tính chính xác nhng li t ng   i vô dng. Da vào ý
ngha ca các nguyên tc do nhà trit hc ng i Pháp René Descartes
(1596 – 1650)   a ra, lát na tôi s còn tr li   cp v lnh vc nghiên
cu khoa hc xã hi.
Các qui lut t duy lôgic và tính lp i lp li th  ng xuyên,   u   n thu
   c t kinh nghim cng to thành kiu mu c bn mà theo ó chúng ta
to ra s nhn thc da trên lí trí và các thông tin chính xác. Bao gi cng
là nh vy chng nào chúng ta tip cn các vn   bng lí trí. Nhng i u
chúng ta thích làm    n g nhiên là „tm ngh t duy theo lí trí“   chi
ùa vi các yu t phi lôgic và khó có th xy ra. Trò chi vi „i u
không th có mà li có cn c“ ngay bên cnh lôgic và xác sut
xy ra theo kinh nghim là mt ngun t liu phong phú cho s hài h  c,
gây s hãi, bc tc và s t v. Tht may mà có i u ó, th nhng nó
không thuc v phm vi kin thc chính xác.
Nh các bn nhn thy, dn dn ã bt   u khó hn. Th nhng,     t
   c kin thc chính xác thông qua thc t phc tp bt kì, òi hi phi
có nhng chin l  c nhn thc phù hp. Nu bây gi tôi hi các bn, ti
sao li khó, thì có l các bn s tr li ngay: “vì i u ó quá mang tính lí
thuyt“.
 i  m ti ây tôi s   cp   n vn   này.
3.3 Không có nh ng tri th c  áng tin cy nào mà li không
có nhng lí thuy t
Chúng ta th  ng hay gp nhng ng  i ch quan tâm nhiu hn   n các s
thc. H xut phát t quan i m là cn phi bit các s vt quan h vi
nhau nh th nào và h tránh nhng suy xét lí lun v chuyn là s vic
h nhìn thy có úng th không hay có l li hoàn toàn khác hn.  ó là
nhng ng  i theo ch ngha thc dng, h tin t  ng chc chn rng h
bit cái gì là tt nht và h luôn sn sàng hành   ng. Tht tt là có ng  i
nh vy và chúng ta không nên trách gì h. Suy cho cùng, ng  i ta không

gii thích các mi quan h. Trong ó s có c nhng lí thuyt kì quc
nht. Tt c chúng ta   u bit tr em hoc c mt s ng  i ln có nhng
cách suy lun mà chúng ta thy bun c  i hoc ng ngn. Nhng nhng
cái mà ta cho là bun c i thì có th nhng ng i khác li thy là rt hp
lí và có th là rt có giá tr   i vi h. Các bn hãy ngh   n các tôn giáo
(ví d nh   o Thiên Chúa giáo tin vào mt Chúa Tri gm ba ngôi mt
th, trong ó mt (Chúa Giê su) ã tr thành ng  i nh s sinh ra ca
  c M   ng trinh (nh nhiu ng i Thiên Chúa giáo tin vy!), lp ra
  o Thiên Chúa và sau khi phc sinh t cái cht li tr v thành Chúa Ba
Ngôi.
Các mi quan h rõ ràng gia lý thuyt và các s kin t lch s khoa hc
là rt d thy. Nhng mi quan h này dy cho chúng ta thy rng:
3.4 Các lý thuyt    c th nghi m qua các s  ki n, không
phi các s  kin dn   n các lý thuy t
Ví d ni ting nht trong lch s khoa hc châu Âu có liên quan  n câu
hi: Mt Tri và các vì sao quay quanh Trái   t hay là Trái   t là mt v
tinh ca Mt Tri. Gn 2000 nm, khoa hc t thi C Hy Lp thy trong
ó không có gì phi bàn cãi: rõ ràng Trái   t là trung tâm ca v tr.
Nhng nghi ng mà ng  i ta nhn thy trong quan sát, mà thnh thong
li hay xut hin,    c loi b i bi các lý thuyt phc tp, k c các
tính toán còn phc tp hn. Vào gia th k 16, khi mà Cô-péc-níc   a ra
lý thuyt là Trái   t t quay xung quanh mình và cùng vi các hành tinh
khác quay xung quanh Mt Tri, ông và nhng ng  i ng h ông ã gp
phi rt nhiu rc ri. Du sao ông cng ã nghi ng v mt nguyên lý
ang là nn tng không ch cho khoa hc thi by gi mà còn cho toàn b
Th gii quan ca tôn giáo. V mt khoa hc - và ây chính là vn   -
ông gp phi khó khn là ông không th ch ra    c nhng quan sát ca
mình cng nh nhng mâu thun trong h thng lý thuyt thi ó,  
t ó chng minh s khng  nh ca mình. Ng  c li: các khng  nh ca
ông ã b nhiu nhà khoa hc phn bác là sai. Lun c chính ca h là ví

nó   t    c thông qua nhng cuc cách mng, trong ó các qui lut và
th gii quan c có th b sp   .
3. Không có lý thuyt nào   a ra nhng kiu mu gii thích   y   v
hin thc, mà bao gi cng tn ti nhng phn còn cha    c gii thích
v mt thc nghim, bi th mi khuyn khích s ra   i ca các lý thuyt.
Tôi   cp   n   c i m cui cùng ca khoa hc mà cn phi   a vào
trong  nh ngha ca chúng ta:
3.5 Khoa h c hc hi t nhng th  nghi m và t s  nhm ln
Vì trên th gii,  các nhà tr  ng ph thông và   i hc, ng i ta hu ht
không quan tâm my   n vic hc hi mt cách h thng t nhng sai
lm, mà ch luôn quan tâm  n gii pháp “úng”, vy nên nguyên tc này
là thc s tm th  ng: mi s hc hi   u   t    c thông qua th nghim
và sai lm.
Th nhng nguyên tc này cha   ng mt thành t cui cùng, quan trng
trong chin l  c khoa hc cu chúng ta. Khi chúng ta tip nhn nó mt
cách s thc nghiêm túc và xây dng nó mt cách h thng thành mt
chin l c khoa hc ca chúng ta, thì i u ó có ngha là:
Khoa hc là s hc hi t nhng sai lm, vi h qu là khoa hc hc hi
ngày càng tt hn khi mà các kh nng mc phi sai lm càng    c công
khai mt cách rõ ràng.
Vy nu  âu ng i ta có quan nim rõ ràng khoa hc s tin xa nht
nh hc hi t sai lm, thì  ó vic hc tp khoa hc là nng   ng nht,
 ó nhng chin l  c thông th ng mà chúng ta áp dng   xây dng
các lý thuyt hay các tòa nhà t t  ng s b   o ng c. Chúng ta phi
khuyn khích nhng ng i khác tìm kim các sai sót trong các lý thuyt,
các quan sát và các kt lun ca chúng ta.   làm vic ó, phi   a ra
   c nhng gi thuyt v lun i m xut phát, nhng lí thuyt    c ng
dng, các   i t  ng    c kho sát, các ph ng pháp nghiên cu và các
i u kin rõ ràng cho các kt lun:
- chúng phi t  ng minh và càng d cm nhn mt cách thu áo càng

3.5 Vy thì khoa hc cn phi là gì?
Vi tt c nhng gì ã trình bày trên ây, chúng ta có tt c các thành t
mà t ó có th kt hp li thành mt khái nim   y   ý ngha v khoa
hc.
1. Các phát biu khoa hc tr c ht và nói chung phi tha mãn   y  
các yêu cu v lôgíc trình bày. Tin   này cng là nn tng c bn cho
nguyên lý c bn v kh nng truyn   t    c gia các ch th cùng tham
gia nhn thc, vì tuy các cá nhân có th suy ngh và hành   ng mt cách
phi lôgíc, nhng suy ngh và hành   ng chung ca mi ng  i òi hi có
mt c s lôgíc chung.
2. V nguyên tc, s tip thu các tri thc khoa hc và kh nng nhn thc
  t    c mt cách h thng thông qua các lý thuyt. Ch thông qua vic
sp xp vào nhng mi liên h mang tính cht h thng, ng  i ta mi có
th nhn bit    c các cu trúc, các trng thái xy ra lp i lp li, các
tính hp qui lut.
3. Các phát biu khoa hc phi t  ng minh  tng b c và có th b phê
phán. Ch có nh vy s úng   n ca các kin thc khoa hc t  ng ng
mi có th    c kim tra trong tng tr  ng hp riêng. Kt lun   o
ng  c li thì i u ó có ngha rng các h thng t t  ng khép kín (khó
hiu) là nhng h thng phi khoa hc. Các mi t ng quan    c   a ra
nhm lí gii cho nhng h thng khép kín hoc là nhng i u khó hiu
(ngay c   i vi các nhà chuyên môn)  n mc không th cm nhn    c
mt cách thu áo, và/hoc là nhng i u mà các cách   t vn hay kho
sát vn      c sp xp sao cho kt qu thu    c luôn luôn phi xác nhn
s khng  nh ban   u.
4. T nhng i  m nêu trên có th suy ra là các ph ng pháp nhn thc
khoa hc bt buc phi có tính cht phn thân.  i  u ó có ngha là các
chin l  c ca nhn thc khoa hc và ca tin b khoa hc luôn phi
   c liên kt phn hi vi các tin   ca chúng. Mt sai lm lôgíc hay
mt s thiu cn trng mang tính h thng có th làm cho ng  i ta nghi

xây dng mc ích nhn thc t thân cho riêng mình. Luôn có nhng tác
  ng tr c và ngoài khoa hc, chúng nh h ng mt cách quyt  nh ti
cách   t vn   khoa hc, tài tr cho nghiên cu khoa hc và s dng các
kt qu nghiên cu ó.   có th   t    c nhng kt qu nh vy, khoa
hc cn   n nhng khong t do riêng   có th hot   ng theo nhng
nguyên tc khoa hc nghiêm ngt ca nó. Nhng mi quan tâm và quyn
li bên ngoài không    c phép làm nh h ng  n quá trình hot   ng
khoa hc, vì các tiêu chun hot   ng ca nó tuân th các nguyên tc
khác.
4. Th c t khoa h c phát trin nh  th nào?
  i vi câu hi thc t khoa hc phát trin tip tc nh th nào, tôi ã
nêu ra mt s nhng nhn xét ngn. Nhng nhn xét ó ã   a   n kt
lun rng lch s khoa hc cho   n nay ch cho chúng ta thy các tin b
khoa hc không din ra theo    n g thng mà theo các b  c nhy. Tr  c
khi tôi   cp ngn gn v vn   này và gii thiu vn tt cho các bn

Trích đoạn Hai thàn ht ca các quá trình nghiên cu nh tính t vn nghiên cu Khoa hc và Chân lí Ví d ca các ngành th uc khoa hc giáo c

---