MỞ ĐẦU
Nhà nước là “một trong những vấn đề phức tạp nhất, khó khăn
nhất”
(1)
, nhưng lại “là một vấn đề rất cơ bản, rất mấu chốt trong toàn bộ
chính trị”
(2)
. Vì thế, ngay từ khi nhà nước ra đời, con người đã không
ngừng đi vào tìm hiểu bản chất của hiện tượng phức tạp này. Tuy nhiên, do
nhiều nguyên nhân khác nhau, các quan điểm này chưa xác định đúng
nguồn gốc, bản chất, chức năng của nhà nước,...
C.Mác và Ph.Ăngghen, đứng trên lập trường duy vật biện chứng và
duy vật lịch sử, là những người đầu tiên đề xướng học thuyết khoa học về
nhà nước. Học thuyết này sau này được V.I.Lênin phát triển ngày càng
hoàn bị hơn. Học thuyết Mác - Lênin đã tìm ra đúng nguồn gốc vật chất
của nhà nước và bản chất giai cấp của nhà nước. Học thuyết về nhà nước
của hai ông đã thể hiện lợi ích của giai cấp vô sản, phục vụ sự nghiệp giải
phóng giai cấp công nhân và nhân dân lao động. Đồng thời đây là cơ sở
khoa học để giai cấp công nhân và nhân dân lao động xây dựng nhà nước
mới của mình - nhà nước xã hội chủ nghĩa.
Sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa ở nước ta dưới sự lãnh đạo
của Đảng luôn lấy chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền
tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động. Do vậy, để xây dựng và ngày
càng hoàn thiện Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đáp ứng
được yêu cầu nhiệm vụ, chúng ta phải quán triệt và vận dụng sáng tạo học
thuyết Mác - Lênin về nhà nước.
Trong giai đoạn cách mạng mới hiện nay, xây dựng nhà nước pháp
quyền xã hội chủ nghĩa là một nhiệm vụ quan trọng nhằm thực hiện thắng lợi
các nhiệm vụ kinh tế, xã hội của đất nước. Do vậy, thấy rõ sự cần thiết, nội
dung và những vấn đề có tính nguyên tắc là những bảo đảm quan trọng để
chúng ta thực sự xây dựng và ngày càng hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã

kiến. Tuy vây, thuyết này vẫn còn những hạn chế căn bản là giải thích nguồn
gốc, bản chất nhà nước trên lập trường duy tâm, coi sự ra đời của nhà nước là
do ý chí của các bên tham gia khế ước, không giải thích được nguồn gốc vật
chất và bản chất xã hội của nhà nước. Tiêu biểu cho Thuyết khế ước xã hội là
3
các nhà tư như: J.Bôđin (1530 - 1596), T.Hốpben (1588 - 1679), J.Lốccơ
(1632 - 1704), Môngtéckiuơ(1689 - 1775),...
Ngoài các quan niệm trên, còn có nhiều học thuyết khác luận giải về
bản chất và nguồn gốc của nhà nước như: Thuyết bạo lực cho rằng nhà nước
ra đời là kết quả của việc sử dụng bạo lực của thị tộc này đối với thị tộc khác,
thị tộc giành chiến thắng tổ chức ra nhà nước để thực hiện việc thống trị của
mình; Thuyết tâm lý lại cho rằng nhà nước ra đời do tâm lý của người nguyên
thuỷ luôn muốn phụ thuộc vào thủ lĩnh của mình...
Tóm lại, do nhiều nguyên nhân khác nhau, lập trường duy tâm, lập
trường giai cấp, điều kiện lịch sử,..., những học thuyết trên chưa giải thích
đúng đắn nguồn gốc, bản chất của nhà nước.
2. Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về nhà nước
* Nguồn gốc, bản chất nhà nước
Với quan niệm duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, chủ nghĩa Mác -
Lênin đã chứng minh một cách khoa học rằng nhà nước là tổ chức chính trị của
giai cấp thống trị về kinh tế nhằm bảo vệ trật tự hiện hành và đàn áp sự phản
kháng của các giai cấp khác. Nhà nước không phải là một hiện tượng xã hội
vĩnh cữu và bất biến. Nhà nước chỉ xuất hiện khi xã hội loài người phát triển
đến một trình độ nhất định. Nhà nước luôn vận động, phát triển và sẽ “tự tiêu
vong” khi những điều kiện khách quan cho sự tồn tại của nó không còn nữa.
Nhà nước không phải là một hiện tượng vĩnh viễn, bất biến, mà là một
phạm trù lịch sử, có quá trình phát sinh, tồn tại, phát triển và tiêu vong. Nhà
nước là lực lượng nảy sinh từ xã hội, là sản phẩm của sự phát triển nội tại của
xã hội. Nhà nước xuất hiện khách quan, nó là sản phẩm của một xã hội đã
phát triển đến một trình độ nhất định. Nhà nước “không phải là một quyền lực

thuẫn giai cấp không thể điều hoà được, thì nhà nước xuất hiện. Và ngược lại: sự
1
(1). C.Mác - Ph.Ăngghen, Tuyển tập, Tập 6, Nxb. Sự thật, H.1984, tr.260.
5
tồn tại của nhà nước chứng tỏ rằng những mâu thuẫn giai cấp là không thể điều
hoà được”.
(1)
Nhà nước chỉ ra đời và tồn tại trong xã hội có giai cấp và luôn mang
bản chất giai cấp sâu sắc. Trước hết, nhà nước là một bộ máy cưỡng chế đặc
biệt nằm trong tay của giai cấp thống trị, là công cụ sắc bén nhất để thực hiện
sự thống trị giai cấp, thiết lập và duy trì xã hội trong vòng trật tự.
Sự thống trị của giai cấp này đối với các giai cấp khác thể hiện dưới ba
loại quyền lực là quyền lực kinh tế, quyền lực chính trị và quyền lực tư tưởng.
Trong ba loại quyền lực này, quyền lực kinh tế đóng vai trò quyết định, là cơ sở
bảo đảm cho sự thống trị giai cấp. Nhưng bản thân quyền lực kinh tế không thể
duy trì được các quan hệ bóc lột mà phải thông qua quyền lực chính trị, với tổ
chức đặc biệt của nó là nhà nước, để củng cố, tăng cường quyền lực của giai
cấp thống trị. Và như vậy, nhà nước là công cụ chủ yếu để thực hiện chuyên
chính giai cấp của giai cấp cầm quyền đối với các giai cấp khác.
Để khái quát hoá bản chất của nhà nước, các nhà kinh điển của chủ
nghĩa Mác - Lênin đã đưa ra nhiều luận điểm. Các luận điểm này đều khẳng
định nhà nước là một bộ máy để thực hiện sự thống trị giai cấp. V.I.Lênin cho
rằng nhà nước là một bộ máy dùng để duy trì sự thống trị của giai cấp này đối
với giai cấp khác. Người giải thích rõ thêm: “Nhà nước theo đúng nghĩa của
nó, là một bộ máy trấn áp đặc biệt của giai cấp này đối với giai cấp khác”.
(2)
Như vậy, quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin đã xác định bản chất và ý
nghĩa xã hội của nhà nước. Nhà nước trước hết là bộ máy đặc biệt tách khỏi
xã hội để thực hiện quyền lực mang tính cưỡng chế. Xét về mặt bản chất, nhà
nước là công cụ để thực hiện sự thống trị giai cấp.

Thứ ba, nhà nước hình thành hệ thống thuế khóa để nuôi dưỡng bộ
máy của mình.
Học thuyết Mác - Lênin về nhà nước cũng chỉ ra những chức năng cơ
bản của nhà nước
Chức năng của nhà nước được xem xét dưới nhiều góc độ khác nhau
như chức năng đối nội, đối ngoại, chính trị, kinh tế, tư tưởng. Khi xem xét
1
() C.Mác - Ph.Ăngghen, Tuyển tập, Tập 6, Nxb. Sự thật, H.1984, tr.261.
7
dưới góc độ tính chất của quyền lực nhà nước, nhà nước có chức năng thống
trị chính trị của giai cấp và chức năng xã hội. Trong hai chức năng này, chức
năng thống trị chính trị của giai cấp đóng vai trò quyết định. Khi xem xét dưới
góc độ phạm vi tác động của quyền lực nhà nước ở tầm vĩ mô, nhà nước có
chức năng đối nội và đối ngoại.
Để thực hiện các chức năng của mình, nhà nước áp dụng nhiều hình
thức và phương pháp hoạt động khác nhau. Có ba hình thức hoạt động chính
là: lập pháp, hành pháp và tư pháp. Nhà nước sử dụng hai phương pháp chủ
yếu để thực hiện chức năng của mình là: giáo dục - thuyết phục và cưỡng chế.
II. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN
1. Khái lược lịch sử tư tưởng về nhà nước pháp quyền
Nhà nước pháp quyền là một hình thức tổ chức nhà nước đặc biệt mà ở
đó có sự ngự trị cao nhất của pháp luật, với nội dung thực hiện quyền lực của
nhân dân.
(1)
Nhà nước pháp quyền có bốn tiêu chí chung như sau:
Phương thức tổ chức, xây dựng và vận hành bộ máy nhà nước phải do
pháp luật quy định;
Nhà nước và công dân phải thừa nhận tính tối cao của pháp luật (đảng
phái, tổ chức, tôn giáo... phải được tổ chức và hoạt động trong khuôn khổ của
pháp luật);

thì cũng không thể có nhà nước và trật tự pháp luật; nếu như các công dân của
nhà nước nào tuân thủ pháp luật thì nhà nước đó sẽ vững mạnh và phồn vinh.
Luận điểm của Platôn : "Ta nhìn thấy sự diệt vong của nhà nước, mà trong
đó pháp luật không có sức mạnh và ở dưới quyền lực của ai đấy"
(2)
đã được
khẳng định một cách đúng đắn trên thực tế của thế kỷ XX bằng sự sụp đổ của
một loạt nhà nước cực quyền kể từ sau chiến tranh thế giới thứ hai đến nay.
1
( ). Doãn Chính - Nguyễn Văn Trịnh, Pháp gia với sự nghiệp xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam, Nxb.
CTQG, Hà Nội. 2007, tr.73.
2() .
Platôn, Toàn tập, Tập 3, Phần 2, Nxb Tư tưởng, Matxcơva. 1972, tr.188.