trên mặt đất theo hướng từ tây sang đông, quét một dải rộng 270km, dài vài ngàn km.
Những vùng nằm trong dải này sẽ tuần tự thấy pha toàn phần vào những thời điểm khác
nhau. Còn những người ở vùng bán dạ (B) ngay ở pha toàn phần cũng không thấy Mặt trời
bị che toàn bộ mà chỉ thấy một phần (Nhật thực một phần). Vì ánh Mặt trời rất sáng nên
chỉ khi Nhật thực toàn phần ta mới c
ảm nhận hết sự kỳ vĩ của hiện tượng này, còn khi xem
nhật thực một phần ta hầu như không nhận thấy có gì khác biệt.
Hình 84. Sự di chuyển của bóng chùy tối
+ Diễn biến:
- Bóng Mặt trăng in lên Mặt trời bắt đầu từ bờ phải Mặt trời, sau đó lớn dần. Đến pha
cực đại (pha toàn phần) nếu người quan sát ở vào vùng trung tâm nhật thực sẽ thấy Mặt
trời bị che khuất hoàn toàn (nếu là nhật thực toàn phần) hoặc còn chừa một vòng bên
ngoài (nếu nhật thực hình khuyên). Pha toàn phần kéo dài 2 đến 3 phút, tối đa 7 phút
(nhật thực toàn phần năm 2186 sẽ kéo dài 7phút29giây
ở pha toàn phần). Sau đó Mặt trăng
ra khỏi Mặt trời bờ phải sáng như lưỡi liềm. Phần sáng lớn dần và khi Mặt trăng ra khỏi
Mặt trời thì nhật thực kết thúc. Toàn bộ quá trình kéo dài cỡ 2 giờ 30 phút (tại một nơi).
Trên toàn Trái đất là 6giờ. Ở vùng bán dạ chỉ thấy được nhật thực một phần, mức độ che
tùy theo ở gần hay ở xa vùng trung tâm.

V
i
e
w
e
r
w
w
w
.
d
o
c
u
-
t
r
a
c
k
.
c
o
m
Click to buy NOW!
P
D
F
-

o
m

Hình 86

Diễn biến: Nguyệt thưc diễn ra lâu hơn nhật thực. Do Trái đất quay và Mặt trăng
chuyển động nên trên Trái đất sẽ thấy bờ trái của măt trăng bị che trước. Bóng Trái đất in
lên Mặt trăng cho thấy Trái đất có dạng hình cầu. Vì bóng tối Trái đất khá lớn nên Mặt
trăng có thể nằm gọn trong phần chùy tối. Nửa Trái đất sẽ thấy nguyệt thực diễn ra cùng
một lúc và như nhau. Khi Mặt trăng ở vùng chùy tối ta thấy nguyệt thực toàn phần. Nó có
thể
kéo dài 2 giờ. Khi đó Mặt trăng bị che hoàn toàn. Nhưng do hiện tượng khúc xạ, tán xạ
của khí quyển Trái đất nên Mặt trăng không hoàn toàn đen kịt mà có màu đỏ sẩm. Khi Mặt
trăng ở vào phần bán dạ của bóng tối Trái đất ta thấy
nguyệt thực bán phần. Toàn bộ quá
trình nguyệt thực có thể kéo
dài 6 tiếng. Khi Mặt trăng không nằm hoàn toàn trong vùng
chùy tối, tức khi Mặt trăng ở xa Trái đất, chùy bóng tối chỉ chạm vào một phần Mặt trăng
ta có nguyệt thực một phần.
4. Dự đoán nhật - nguyệt thực. Sarot.
Bài toán xét chuyển động của Mặt trời - Mặt trăng - Trái đất là bài toán 3 vật. Giải

Việt Nam, từ năm 1960 các nhà khí tượng Việt Nam dựa vào phương pháp của Oppolzer
M
D
V
T
Click to buy NOW!
P
D
F
-
X
C
h
a
n
g
e

V
i
e
w
e
r
w
w
w
.
d
o

r
w
w
w
.
d
o
c
u
-
t
r
a
c
k
.
c
o
m

(người Áo) và Newcomb đã dự đoán được nhật - nguyệt thực ở Việt Nam từ 1960 đến
2000 (và cho nhật thực toàn phần đến 2147) chính xác về thời gian và địa điểm đến hàng
giây. Đây là một thành tựu lớn của thiên văn Việt Nam, góp phần đẩy lùi mê tín, dị đoan
trong nhân dân (xem phụ lục).
5. Ý nghĩa của việc quan sát Nhật - Nguyệt thực.
- Nhật nguyệt thực là những hiện tượng kỳ vĩ của thiên nhiên đáng để cho con người
ngưỡng mộ. Đó chỉ là hiện tượng tự nhiên thông thường, không có gì thần bí. Việc dự đoán
trước nhật - nguyệt thực chứng tỏ sức mạnh của khoa học, góp phần nâng cao dân trí, đập
tan mọi âm mưu dựa vào mê tín dị đoan reo rắc tin thất thiệt.
Về mặt khoa học thuần túy vi

n
g
e

V
i
e
w
e
r
w
w
w
.
d
o
c
u
-
t
r
a
c
k
.
c
o
m
Click to buy NOW!
P

k
.
c
o
mPHẦN B

THIÊN VĂN VẬT LÝ
(Astrophysics)

Chương 5

CƠ SỞ CỦA THIÊN VĂN VẬT LÝ
Thiên văn vật lý là nội dung chính của thiên văn hiện đại. Nó đề cập những vấn đề vật
lý xảy ra trong các thiên thể như sự bức xạ của các thiên thể, cấu trúc của thiên thể và quá
trình hình thành, tiến hóa của thiên thể, của vũ trụ Trong khuôn khổ của giáo trình này, ta
không thể trình bày một cách cặn kẽ, chi tiết và đầy đủ các vấn đề của thiên văn vật lý, mà
chỉ có thể giớ
i thiệu một số nét cơ bản nhất, cần thiết nhất mà thôi.
Các thiên thể dù phức tạp đến đâu cũng được cấu tạo từ những phần tử nhỏ nhất của vật
chất như: Phân tử, nguyên tử, các hạt cơ bản Trong quá trình vận động chúng phát ra các
bức xạ. Ví dụ: Bức xạ nhiệt phản ánh quá trình chuyển động nhiệt của các phân tử khí
trong các sao; bức x
ạ quang phổ vạch phản ánh quá trình thay đổi mức năng lượng của
electron trong các nguyên tử vật chất của thiên thể v.v Nguồn bức xạ điện từ này trên

Ta có hệ thức về năng lượng của sóng điện từ ứng với tần số ν và bước sóng λ :

λ
=ν=ε
hc
h

với h : Hằng số Plank
h = 6,62.10-34J.s (Hệ SI)
Click to buy NOW!
P
D
F
-
X
C
h
a
n
g
e

V
i
e
w
e
r
w
w

i
e
w
e
r
w
w
w
.
d
o
c
u
-
t
r
a
c
k
.
c
o
m

( Tuy nhiên, khơng phải tất cả các bức xạ từ thiên thể đều có thể đến được trái đất. Hầu hết
chúng đều bị cản trở (hấp thụ) bởi lớp khí quyển của trái đất. Chỉ 2 vùng phổ có thể tới
được bề mặt trái đất, được gọi là 2 cửa sổ là vùng ánh sáng nhìn thấy và vùng sóng vơ
tuyến. Vì vậy trong các thiết bị quan sát thiên thể ta thấy có kính thiên văn quang học và
kính thiên văn vơ tuyến.


Nguồn bức xạ
Tia gamma γ
dưới 0,01 trên 108K Khơng có vật thể thiên văn nào nóng như
vậy. Một số tia ( được tạo ra trong phản
ứng hạt nhân
Tia Ronghen
X
0,01 - 20 10
6
- 10
8
K Khí trong các quần sao, tàn dư sao siêu
mới, vành Nhật hoa mặt trời
Tử ngoại 20 - 400 10
4
- 10
6
K Tàn dư sao siêu mới, sao rất nóng
Nhìn thấy 400 - 700 10
3
- 10
4
K Các sao
Hồng ngoại 10
3
- 10
6
10
3
- 10

vật trong giới hạn của tấm cách nhiệt là như nhau thì vật ở trạng thái cân bằng nhiệt. Trong
cửa sổ vô tuyến
sóng vô tuyến
Hồn
g
n
g
oại
Tử n
g
oại
Tia Rơn
g
en
Tia γ
nm
Cửa sổ ánh sáng nhìn thấy
Click to buy NOW!
P
D
F
-
X
C
h
a
n
g
e


C
h
a
n
g
e

V
i
e
w
e
r
w
w
w
.
d
o
c
u
-
t
r
a
c
k
.
c
o