GVHD: Nguyễn Thị Hiền SVTH: Quan Văn ÚT
Bài kiểm tra giữa kỳ môn Lịch sử văn minh Việt Nam
ranh dân gian Việt Nam góp phần không nhỏ vào việc lưu giữ các nét văn hóa
cổ xưa của dân tộc, làm cho đời sống tinh thần của người Việt Nam thêm
phong phú và đa dạng. Nhắc tới tranh dân gian Việt Nam không thể không nói tới
dòng tranh Đông Hồ, hay còn gọi là tranh khắc gỗ Đông Hồ. Đây là một dòng tranh
dân gian Việt Nam với xuất xứ từ làng Đông Hồ (xã Song Hồ, huyện Thuận Thành,
tỉnh Bắc Ninh). Dòng tranh này ra đời từ khoảng thế kỷ 16 và phát triển cho đến
nửa đầu thế kỷ 20 sau đó suy tàn dần. Trong các dòng tranh dân gian Tranh Đông
Hồ khá gần gũi với đại đa số dân chúng Việt Nam, nhắc tới hầu như ai cũng đều
biết. Tranh gần gũi vì nó gắn liền với làng quê, ngõ xóm, với cuộc sống lao động
của người dân bình dị, chất phát và hình ảnh của nó đã đi vào thơ, văn. Tranh Đông
Hồ còn mang trong mình những nét tinh túy riêng với những giá trị văn hóa to lớn.
Trước kia tranh được bán ra chủ yếu phục vụ cho dịp Tết Nguyên Đán, người dân
nông thôn mua tranh về dán trên tường, hết năm lại lột bỏ, dùng tranh mới. Thơ Tú
Xương về tranh Đông Hồ ngày Tết có câu:
T
“Đì đoẹt ngoài sân tràng pháo chuột
Om sòm trên vách bức tranh gà”
Trong bài thơ “Bên kia sông Đuống” của nhà thơ Hoàng Cầm nhắc đến đầy
tự hào và kiêu hãnh về tranh Đông Hồ như một đặc sản nghệ thuật của vùng quê
Kinh Bắc.
“Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong
Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp”
Không phải tự nhiên mà nhà thơ miêu tả như vậy. Cái làm nên nét đặc sắc
độc đáo của tranh Đông Hồ chính là ở chất liệu làm tranh, được chế biến thủ công
từ các nguyên liệu có sẵn trong thiên nhiên: Giấy in tranh Đông Hồ được làm từ cây
dó phủ lên một lớp phấn điệp: người ta nghiền nát vỏ con điệp, một loại sò vỏ mỏng
ở biển, trộn với hồ (hồ được nấu từ bột gạo tẻ, hoặc gạo nếp, có khi nấu bằng bột
sắn – hồ dùng để quét nền tranh thường được nấu loãng từ bột gạo tẻ hoặc bột sắn,
hồ nấu từ bột nếp thường dùng để dán) rồi dùng chổi lá thông để quét lên mặt giấy

tranh: Thánh Gióng, Truyện Kiều, Thạch Sanh…; Tranh chúc tụng: Vinh hoa – Phú
quý, Nghi xuân, Gà đàn…; Tranh sinh hoạt: Đánh Ghen, Chăn Trâu Thổi Sáo, Nhà
Nông, Đám Cưới Chuột…Với các bức tranh có phần chữ Hán đi kèm thì thì ý nghĩa
sáng tỏ hơn bao giờ hết. Ví dụ như tranh Nhân nghĩa vẽ hình em bé ôm con Cóc có
chú thích chữ “nhân nghĩa” ấy chính là lời cầu chúc cho các cháu bé được tặng
tranh có được cái Nhân, cái Nghĩa như con Cóc trong truyện cổ: mình mẩy tuy có
thể xấu xí, bé nhỏ song dám lên kiện cả ông trời để đòi mưa cho dân làng. Chính vì
vậy tranh vẽ hình em bé ôm con Cóc một cách trìu mến. Không có sự giải thích nội

2
GVHD: Nguyễn Thị Hiền SVTH: Quan Văn ÚT
Bài kiểm tra giữa kỳ môn Lịch sử văn minh Việt Nam
dung tranh trở nên khó hiểu vì ai mà bồng bế một con cóc bao giờ. Các tranh khác,
đặt biệt là tranh sinh hoạt thì có nhiều cách giải thích hơn, cho tới nay có những
cách phân thích khác nhau hoàn toàn (ví như tranh Đánh ghen).
Tranh Đông Hồ - Nhân Nghĩa
Nguồn: www. vi.wikipedia.org
Tranh Đông Hồ có đặc điểm thường là những hình ảnh sung túc như Đám
cưới chuột, cảnh trai gái cùng nhau hái dừa, cánh cá chép nhiều màu vẩy đuôi…thể
hiện mong muốn về sự sung túc.
Từ cuối thế kỷ XIX đến 1944 là thời kì cực thịnh của làng tranh. Lúc ấy,
trong làng có 17 dòng họ thì tất cả đều làm tranh. Đến hẹn lại lên, cứ khoảng tháng
7, tháng 8 hàng năm là cả làng đã tất bật để chuẩn bị cho mùa tranh Tết, khắp làng
rực rỡ sắc màu của giấy điệp, không một mảnh đất trống nào không được người dân
làng Hồ tận dụng để phơi giấy: từ sân nhà, sân đình, ven các ngõ xóm, đường làng,
dọc theo triền đê cho đến các nóc nhà, nóc bếp….Không khí trong làng rộn ràng từ
sáng đến tối suốt mấy tháng liền như thế.

3
GVHD: Nguyễn Thị Hiền SVTH: Quan Văn ÚT

Những ai đã yêu thích tranh Đông Hồ hẳn rất quen thuộc với các tranh gà:
Gà mẹ con, gà đại cát, gà dạ xướng, kê cúc. Chẳng hạn bức "Gà thủ hùng".
Theo sử sách xưa kể lại, vào khoảng năm 1915 cụ Chánh Hoàn gả con gái
cho một anh Phán, Cụ Đám Giác ( tên thật là Nguyễn Thể Thức (1882 - 1943) là
một nghệ nhân sáng tác nổi tiếng của Đông Hồ. Ngoài tranh về cuộc sống ở nông
thôn cụ còn vẽ nhiều tranh truyện tranh phong cảnh, tranh tố nữ...) đã mừng đám
cưới bằng một mẫu tranh mới: một gia đình gà gồm gà trống, gà mái và đàn con.
Tranh Đông Hồ - Gia Đình Gà
Nguồn: http.img79.imageshack.us
Bằng ngôn ngữ ước lệ, các con gà được cách điệu hóa, chúng sống động mà
không cần giống thực. Gà mái có bố cục theo đường xoắn ốc - tạo nên sự nũng nịu.
Gà trống được đặt trong một hình thang, đáy lớn nằm trên - tạo nên tư thế chủ gia
đình, che chở cho gà mái và đàn con. Bức tranh gợi không khí hạnh phúc, đầm ấm
trong một gia đình. Trên tranh có dòng chữ nôm "Lắm con nhiều cháu, giống cánh
giống lông" một lời chúc thật sâu sắc! Bức tranh này được xây dựng từ câu phương

5