CẤU TẠO HẠT NHÂN NGUYÊN TỬ
ĐỘ HỤT KHỐI I / MỤC TIÊU :
 Biết cấu tạo hạt nhân nguyên tử, nắm vững ý nghĩa của thuật ngữ : nuclôn,
nguyên tử số, số khối, đồng vị, đơn vị khối lượng nguyên tử; viết được
đúng kí hiệu một hạt nhân.
 Hiểu lực hạt nhân, độ hụt khối, năng lượng liên kết hạt nhân.
II / CHUẨN BỊ :
1 / Giáo viên :
- Vẽ trên giấy khổ lớn mô hình các nguyên tử
1 2 3
1 1 1
, ,
H H H
(3 đồng vị của
hiđrô) và
4
1
He
(Hình 69.1)

Hình 69.1 Mô hình cấu tạo một số nguyên tử
2 / Học sinh :
Xem lại kiến thức hóa học về cấu tạo nguyên tử.
III / GỢI Ý VỀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY – HỌC :

Hoạt động của học sinh Hoạt động của giáo viên
Hoạt động 1 :
HS : Nhân và vỏ

tuần hoàn Menđêlêép ?
GV : Z có tên gọi là gì ?

HS : N = A  Z

HS : X
A
ZHS : Z
A

Hoạt động 2 :
HS : Hình cầu.
HS : R = 1,2.10
 15
.
3
1
A

HS : Cùng Z khác N
HS : Prôtôn hay hydrô thường :
1
1
H ;
Đơtêri
2
1

nguyên tử hình gì ?
GV : Giới thiệu công thức xác định bán
kính hình cầu ?
GV : Đồng vị là gì ?
GV : Cho ví dụ ? GV : Trong hệ thống đo lường quốc tế
SI đơn vị của khối lượng là gì ?
GV : Giới thiệu đơn vị của khối lượng
dùng trong vật lý hạt nhân ?
Hoạt động 4 :
HS : Lực hạt nhân.

HS : Liên kết các nuclôn với nhau.
HS : Lực điện từ, lực hấp dẫn.

HS : R = 10
 15
Hoạt động 5 :
HS : Z . m
p
HS : ( A  Z ). m
n

lực hạt nhân so với các lực trong tự
nhiên ?
GV : Giới thiệu bán kính tác dụng và ý
nghĩa của nó ?
GV : Giả sử ta có Z prôtôn và mỗi
prôtôn có khối lượng m
p
thì tổng khối
lượng của các hạt prôtôn bằng bao nhiêu
?
GV : Giả sử ta có ( A  Z ) nơtrôn và
mỗi nơtrôn có khối lượng m
n
thì tổng
khối lượng của các hạt nơtrôn bằng bao
nhiêu ?
GV : Tổng khối lượng của các hạt
nuclôn bằng bao nhiêu ?
HS : E = M . c
2HS : E < E
0HS : E = E
0
 E = M . c
2

GV : Giáo viên hướng dẫn học sinh tìm
mối quan hệ giữa E
0
và E ?
GV : Do năng lượng toàn phần được
bảo toàn nên đã có một lượng năng
lượng tỏa ra khi các nuclôn tạo nên hạt
nhân. Năng lượng này được xác định
như thế nào ?
GV : Ngược lại, nếu muốn tách hạt
nhân đó thành các nuclôn riêng rẽ, có
tổng khối lượng [ Z . m
p
+ ( A  Z ). m
n

] > M thì ta phải tốn một lượng năng
lượng là bao nhiêu ?
GV : Năng lượng liên kết hạt nhân là gì
?
GV : Năng lượng liên kết cho một hạt
nhân được tính như thế nào ?
GV : Lập luận cho học sinh thấy tính
bền vững của hạt nhân ?
IV / NỘI DUNG :
1. Cấu tạo hạt nhân. Nuclôn.
a) Cấu tạo hạt nhân
 Hạt nhân được cấu tạo từ những hạt nhỏ hơn, gọi là nuclôn. Có hai loại
nuclôn : prôtôn, kí hiệu p, mang một điện tích nguyên tố dương +e, và
nơtron, kí hiệu n, không mang điện.

2
1
D
)
và triti
3
1
H
(hay
3
1
T
).
3. Đơn vị khối lượng nguyên tử
a) Trong vật lí hạt nhân, khối lượng thường được đo bằng đơn vị khối lượng
nguyên tử. Kí hiệu là u. Theo định nghĩa, u có trị số bằng
1
12
khối lượng của đồng
vị cacbon
12
6
C

1u =
23
1 12
.
12 6,022.10
g

] – M
M được gọi là độ hụt khối của hạt nhân.
Theo thuyết tương đối, hệ các nuclôn ban đầu có năng lượng.
E
o
= [Zm
p
+ (A – Z)m
n
]c
2

còn hạt nhân được tạo thành từ chúng thì có năng lượng E = Mc
2
< E
o
. Vì năng
lượng toàn phần được bảo toàn, nên đã có một lượng năng lượng E = E
o
– E =
M.c
2
tỏa ra khi hệ các nuclôn tạo nên hạt nhân.
Ngược lại, nếu muốn tách hạt nhân đó thành các nuclôn riêng rẽ, có tổng
khối lượng Zm
p
+ (A – Z)m
n
> M, thì ta phải tốn năng lượng E = M.c
2