Công ty Cổ phần Đầu tư Công nghệ Giáo dục IDJ www.hoc360.vn

BIỆN HỘ CHO XUÂN TÓC ĐỎ

Trong th
ực tế giao thiệp
, c
ũng như
khi ti
ếp xúc
v
ới các tác phẩm văn chương,

người
ta r
ất dễ quan li
êu, t
ức l
à m
ặc sức cho những ấn tượng ban đầu thao túng
, t
ừ đó
, t
ạo n
ên

của S
ố đỏ
. Tức ngày sinh tháng đẻ của Vũ Trọng Phụng cũng là ngày sinh tháng đẻ của
Xuân. Cho đến ngoại hình của tác giả cũng có những nét của nhân vật. Không cần là người
thạo tử vi, chỉ theo lẽ thường mà suy, người ta đã có thể nghĩ: giữa nhân vật chính của S
ố
đỏ
và tác giả như vậy là có một mối duyên nợ kỳ lạ. Nhân vật không còn là một thứ chúng
sinh bình thường, một thứ công cụ để ông trình bày tấn trò đời. Mà phải nói cái anh chàng
mà ông thác sinh ra đó có một mối quan hệ riêng với ông, nó là một phần con người cuả
ông. Đây là loại nhân vật có lô - gích nội tại, có quy luật phát triển riêng; sau khi đã đẻ ra
nó, nhà văn không thể đứng từ một khoảng cách rất xa để tuỳ tiện điều khiển, mà phải
nhập thân vào nó, coi nó như người có thật, tìm hiểu, lắng nghe, đối thoại với nó. Đến lượt
mình, người đọc cũng phải có cách nghĩ khác về Xuân. Lâu nay khi bàn về một con người,
hoặc nhân vật của một tác phẩm văn học, ở ta có một thói quen là cố tìm cách sắp xếp xem
nhân vật hay con người đó thuộc vào dạng tích cực hay tiêu cực, được tác giả đưa biểu
dương hay phê phán. Với Xuân, người ta có thêm cơ hội để gắng đi tới một hệ thống phân
loại cận nhân tình hơn. Việc tìm ra và xác định rõ cái chất người ở Xuân đòi hỏi một cái nhìn
cởi mở, vượt qua mọi thành kiến mà hàng ngày ta không để ý.
Chưa hẳn đã là lưu manh thứ thiệt
Cái danh hiệu ”quý hoá” mà nhiều người nghĩ tới và không ngần ngại gán cho Xuân
tóc đỏ gói gọn lại trong hai tiếng lưu manh. Theo cách hiểu thông thường, nhân vật lưu
manh thường là loại người sống bên lề xã hội; lưu manh đồng nghĩa với những gì xấu xa:
hư hỏng, lừa bịp, dối trá. Như vậy, Xuân bị gán cho những tội vạ nặng nề nhất. Thậm chí có
thể nói, trong tâm trí của nhiều người, ngay đến Chí Phèo suốt ngày say khướt và mang mọi
người ra chửi, sẵn sàng gây vạ cho cả làng Vũ Đại, xem ra còn có gì đó dễ chấp nhận hơn là
Xuân tóc đỏ. Thành kiến này, cố nhiên, có cái lý riêng của nó. Chính tác giả đã sớm tóm tắt
cho người đọc biết trước mặt họ là một con người hoàn toàn vô giáo dục (câu đầy đủ trong
nguyên văn như sau:”Cảnh ngộ tạo nó nên một đứa hoàn toàn vô giáo dục, tuy nó tinh quái
Công ty Cổ phần Đầu tư Công nghệ Giáo dục IDJ

nhân vật này đã tự giải thích hành động của mình bằng câu”triết lý” xanh rờn: ”Sợ thày
không bằng sợ giặc, yêu chúa không bằng yêu thân”. Sự bất cần ở đây đã lên đến mức
cùng cực, và phải gọi đó là một triết lý lưu manh. So sánh với các nhân vật loại”có học”như
vậy, thì Xuân của chúng ta chưa đến nỗi. Nó không ích kỷ và cá nhân chủ nghĩa tới mức đi
ngược đạo lý thông thường. Đứng trước cuộc đời, nó còn biết sợ. Còn đây, một sự so sánh
khác: trong kho tàng truyện cười dân gian Việt Nam, có hẳn một chùm truyện viết riêng về
hai nhân vật nổi tiếng là Ba Giai Tú Xuất. Vốn họ cũng là người có được học hành đàng
hoàng, thi cử đâu ra đấy, song sống trong một hoàn cảnh ngang trái, cụ thể là hoàn cảnh
một xã hội nhố nhăng hỗn loạn (thuở giao thời khi Việt Nam vừa mới trở thành thuộc địa
của người Pháp), niềm tin của một trí thức ở Ba Giai cũng như Tú Xuất tan nát hoàn toàn.
Họ lao ra đường làm bậy. Gặp ai họ cũng tìm cách trêu chọc thậm chí hạ nhục. Nói như
cách nói của những năm đầu thế kỷ XXI này, phải gọi Ba Giai Tú Xuất làm nên một cặp bài
trùng, chuyên nghề khủng bố lẻ, cười cợt ngay trên nỗi đau khổ của người khác. Nhân vật ở
đây thực đã rơi xuống vũng bùn của thứ chủ nghĩa hư vô ở dạng thấp hèn, trong cơn tuyệt
vọng tự cho phép mình tha hồ phá phách. Xuân tóc đỏ xa lạ với những cách cư xử kiểu ấy.
Nó không bao giờ làm những việc đáng để gọi là bất nhân bất nghĩa. Ngược lại, ở nó chỉ có
một ám ảnh là làm sao ra khỏi tình trạng khốn quẫn và tìm cho mình ”một chỗ đứng dưới
ánh mặt trời”. Nên biết thêm rằng bản chất lưu manh không chỉ thể hiện ở tình trạng bần
cùng hoá về đường vật chất, mà còn bao hàm thái độ khinh miệt đối với trí tuệ và các giá trị
tinh thần, kể cả kiến thức và sự uyên bác. Sự khinh miệt này làm cho các nhân vật lưu
Công ty Cổ phần Đầu tư Công nghệ Giáo dục IDJ www.hoc360.vn

manh trở nên đối lập hoàn toàn, tức một thứ kh
ắc tinh

cảm tình của bạn đọc như Mai trong N
ửa chừng xuân
của Khái Hưng, cô hàng xén hoặc mẹ
Lê trong các truyện ngắn của Thạch Lam, chúng ta cũng thấy những nét tương tự. Dù hiện
ra với nhiều tính tốt, như mau mắn, tử tế, nhân hậu, song thật khó lòng nói rằng đó là
những nhân cách trưởng thành và đạt tới một triết lý sống chắc chắn. Trong khi khâm phục
giá trị đạo đức của họ, đồng thời phải nhận rằng cái tư cách nạn nhân có làm cho họ bé nhỏ
đi ít nhiều.
Một loại nhân vật khác cũng gần với Xuân là những Tám Bính, Bảy Hựu … trong các
tác phẩm của Nguyên Hồng. Ở đây, các vai lưu manh được miêu tả với đủ chuyện kinh thiên
động địa. Chủ ý của Nguyên Hồng là nhấn mạnh rằng ở những con người tưởng như đã tha
hoá ấy, cái phần lương tri tốt đẹp vẫn còn. Nhưng cũng chỉ có thế. Nhân vật của Nguyên
Hồng chưa ra khỏi thế giới nhỏ hẹp chật chội của lớp người bần cùng. Còn Xuân của Vũ
Trọng Phụng thì được ném vào một trường hoạt động mới, để gia nhập vào cái thế giới rộng
lớn mà người ta tưởng như chẳng liên quan gì đến nó. Biết mình xuất thân hèn hạ, Xuân
không mặc cảm, mà vẫn hồn nhiên tham gia vào những việc có vẻ như rất trọng đại. Và
nhất là vẫn giữ được một sự chủ động hiếm có. Đằng sau câu chuyện mê tín (vốn là một
thói xấu dễ tha thứ), việc Xuân đi bói hé ra cho thấy một ám ảnh ghê gớm trong lòng nhân
Công ty Cổ phần Đầu tư Công nghệ Giáo dục IDJ www.hoc360.vn

vật: Nó muốn có một ngày mai khác với hôm nay. Và nó tin rằng nếu biết cố gắng, thì cái
hậu vận tươi sáng đó trước sau sẽ đến. Đây là một nét tâm lý chỉ thấy ở những con người
có lòng tự tin mạnh mẽ. Bàn về Chí Phèo như một siêu mẫu, nhà nghiên cứu Đặng Anh Đào
cho rằng qua anh Chí, Nam Cao đã thâu tóm được một khát vọng nóng bỏng của con người

là một trò đùa rất nghiêm chỉnh. Và cả cuốn S
ố đỏ
được viết theo kiểu ”đùa rất nghiêm
chỉnh” ấy.
2/ Xuân sống tự trọng. Nhiều lần ta bắt gặp ở nó ”cảm giác hổ thẹn”. Hứa với ai
điều gì, là nó lo thực hiện. Ai làm ơn cho nó, nó đều nhớ. Có lỗi với ai (kể cả cái lỗi lớn là
chiều ý bà Phó Đoan khi về ở nhà bà), nó áy náy không yên và tìm đủ cách chuộc lỗi. Vậy là
có một chút gì đó thuộc về lương tâm vẫn còn sống mãi trong lòng Xuân. Chính tác giả cũng
đã mấy lần viết những câu tạt ngang đại loại ”Vốn là người cũng có lương tâm nó nhận thấy
rằng …” hoặc” Nó hiểu ngay ra nghĩa chữ tín ở đời”. Với niềm tự tin sẵn có, Xuân sẵn sàng
Công ty Cổ phần Đầu tư Công nghệ Giáo dục IDJ www.hoc360.vn

đối mặt với sự thật: Thấy có người nói xấu mình, nó đi hỏi bằng được. Tức là nó muốn tìm
tới một sự sòng phẳng, một điều mà người ta hay nghĩ rằng những ai xuất thân hèn hạ và
thiếu tự tin không bao giờ có.
3/ Ở Xuân sớm hình thành một thói quen, đúng hơn một định hướng sống khá
chính xác: Nó không nhẫn nhục cam chịu sống với cái vị trí mà người ta đẩy nó vào hoặc
khép mình theo những chuẩn mực mà xã hội áp đặt cho loại người lưu manh. Những nền
nếp cũ không hề có mặt để trói buộc nó. Một cách chủ động, nó dám sống khác với thói
thường, miễn thấy đó là phải. Nói cho to tát, tức nó muốn sống theo đúng tầm vóc của con
người nói chung. Trong việc này, cái lý lịch ”trên không chằng dưới không rễ” của nhân vật
trở nên một điều kiện thuận lợi. Nó dễ dàng tìm cho mình một sự tự do với đúng nghĩa của
từ này. Trên đường lập nghiệp, nó không sớm cầu an và dừng lại giữa chừng, mà quyết
đoạt được tới hiệu quả cao nhất có thể có. Việc Xuân vươn ra ở trình độ quốc gia (dù là trên

được cho chính xác. Người yêu người ghét, người này thấy Xuân vô tích sự, người khác lại
thấy Xuân được việc. ”Người chê Xuân vô học, người lại quả quyết rằng về học thức của
Công ty Cổ phần Đầu tư Công nghệ Giáo dục IDJ www.hoc360.vn

Xuân thì đã mấy ai bằng” Và tác giả chốt lại bằng một câu buông lửng: ”Sau cùng thì
không còn một ai biết rõ cái giá trị của Xuân là đáng khinh trọng thế nào nữa”. Việc một
nhân vật trở nên một cái gì người ta không kết luận được như thế này không chỉ khiến cho
câu chuyện đọc thêm hấp dẫn, mà suy cho cùng, nó càng chứng tỏ nhân vật có phần vượt
khỏi tầm tay của tác giả như phần trên chúng tôi đã lưu ý. Hơn nữa đây cũng chính là một
đặc điểm người ta thường thấy ở loại nhân vật hiện đại trong văn học. Những ai có dịp tìm
hiểu văn học phương Tây thế kỷ XX hẳn biết nhân vật trong các tiểu thuyết thời nay có sự
phát triển khá lạ lùng. Nói chung, không bao giờ họ nằm yên trong những cái khung xã hội
mà người đọc quen hình dung. Họ vào đời như dấn thân vào những cuộc phiêu lưu. Dường
như mỗi người bị đẩy đi giữa một đám đông hỗn độn và toàn bộ nỗ lực của họ là tìm cách
tự khẳng định mình trong sự hỗn độn đó. Có khi họ thấy đời là một cuộc chơi và quá trình
chơi thú vị hơn kết quả. Lại có khi họ bị ám ảnh bởi ý nghĩ điều gì cũng có thể xảy ra đối với
mình, cả điều xấu nhất lẫn điều tốt nhất. Khi giả thiết rằng thế giới này là điên rồ và mình
cũng chẳng thoát khỏi cơn điên ấy, con người trong tiểu thuyết hiện đại không còn bị ám
ảnh quá đáng bởi lương tâm và các vấn đề đạo đức. Đường đời của nhiều nhân vật lúc này
phần lớn phụ thuộc vào việc họ tự chế ngự những mặc cảm cuối cùng còn sót lại trong
người, để hiện thực hoá cho được những tiềm năng sẵn có. Bảo rằng họ thành công cũng
được, thất bại cũng được.
Không cần khiên cưỡng gì lắm, cũng có thể nói rằng người ta dễ dàng tìm thấy một
số đặc điểm trên đây trong tính cách và số phận Xuân tóc đỏ của Vũ Trọng Phụng, và chắc

bấy giờ thật là kỳ quặc. Quả thật, hai chữ k
ỳ quặc
đã diễn tả chính xác cái ấn tượng mà
nhiều người bình thường có được từ cuộc sống và con người ở Hà thành khoảng những năm
ba mươi của thế kỷ trước. Bởi suy cho cùng cái nhìn của ông Hai nói ở đây có liên quan tới
cái nhìn của những người nông thôn, là nơi mà công cuộc hiện đại hoá chỉ tác động tới một
cách hời hợt. Điều quan trọng hơn là cho đến những năm cuối của thế kỷ XX, đầu XXI, cái
nhìn loại này vẫn được nhiều người vô tình lặp lại. Thành thử, những thành kiến kéo dài với
một nhân vật như Xuân tóc đỏ từ trước đến nay kể ra cũng là tự nhiên, và chỉ có cơ thay
đổi khi tiến trình hiện đại hoá mà Xuân đã sống, đã vùng vẫy để tự khẳng định, được chúng
ta nghĩ lại cũng như đánh giá lại. /.
Vương Trí Nhàn
Chú thích
(1) Một phần bài viết này đã được in trong B
ản sắc
hi
ện đại trong các tác phẩm Vũ
Tr
ọng Phụng
NXB Văn học 2003.
(2) Ngay từ 1990, Hoàng Ngọc Hiến trong bài viết Trào phúng c
ủa Vũ Trọng Phụng
trong S
ố đỏ
đã sớm nhận xét”Xuân tóc đỏ thực sự không chơi đểu với ai cả, chẳng qua
những người chung quanh nhầm hoặc lợi dụng y”. Bài viết in trong V
ũ Trọng Phụng, t