Vấn đề quốc ngữ hoá hệ thống phụ âm đầu trong các địa danh gốc Hán quan
thoại Tây Nam ở Việt Nam
(phần 1)
1. Nhập đề
Trong một số bài viết gần đây, chúng tôi đã đưa ra một thực tế, ở các vùng dân tộc
thiểu số thuộc các tỉnh miền núi phía Bắc nằm dọc theo biên giới Việt - Trung như
Lai Châu, Lào Cai, Hà Giang… có xuất hiện khá phổ biến kiểu địa danh gốc Hán
Quan thoại Tây Nam (người địa phương gọi là tiếng Quan Hoả
(1)
). Về mặt ngữ âm,
và cấu tạo các địa danh ở đây khi so sánh với tiếng Hán phương ngôn Tây Nam
trên phương diện đồng đại thì chúng ta vẫn nhận thấy chúng là những địa danh
thuần Hán. Loại địa danh này được coi là một kiểu loại địa danh trong hệ thống địa
danh Việt Nam.
Ví dụ:
Ti
ế
ng Vi
ệ
t

Ti
ế
ng Hán (QH)

Hán
-
Vi
ệ
t


f

v

(w)

t

t
h

n

ts

ts
h

s

z

Đối với hệ thống phụ âm đầu tiếng Việt theo chuẩn chính tả gồm có các âm vị sau
(trong ngoặc là các con chữ tương ứng):
b (b)

p (p)
(3)

m (m)

f (ph)

v (v)
t (t)

t
h

(th) d (đ)

những cơ sở để xem xét quá trình quốc ngữ hoá các địa danh gốc Hán Quan Thoại
Tây Nam ở Việt Nam.
Trên thực tế phát âm của phương ngôn Bắc bộ Việt Nam mặc dù không có tồn tại
một số âm vị phụ âm tiền ngạc /ʈ, ʂ, ʐ/
(4)
nhưng trên phương diện chính tả vẫn tồn
tại các con chữ tương ứng. Vì vậy hầu như toàn bộ hệ thống chữ cái phụ âm theo
chuẩn chính tả tiếng Việt sẽ được dung để ghi lại những địa danh gốc Hán theo âm
đọc phương ngôn Hán quan thoại Tây Nam.
2. Nội dung
2.1.Vấn đề quốc ngữ hoá dãy phụ âm môi trong tiếng Hán quan thoại Tây
Nam
Dãy phụ âm môi trong tiếng Hán gồm có các âm /p, p
h
, f, v,m, w/. Nếu so sánh với
tiếng Việt thì trong hệ thống phụ âm môi tiếng Việt không có phụ âm /p
h
/, còn lại
các phụ âm khác hầu như tương đồng với nhau về các đặc trưng ngữ âm. Chính vì
vậy khi dùng chữ quốc ngữ để phiên chuyển các địa danh có dãy phụ âm đầu này
hầu hết vẫn giữ lại nguyên vẹn hệ thống phụ âm đầu tương đương trong hai thứ
tiếng.
Tương
ứng
Chữ Hán Chữ Việt
Con chữ thể
hiện
Hán

Vi

h
/ là một âm môi, tắc, bật hơi. Vì
trong tiếng Việt không có âm nào tương ứng hoàn toàn với /p
h
/, nên nó buộc phải
chọn giải pháp dung âm /f/ với tổ hợp "ph" để phiên chuyển. Đây là một giải pháp
xem ra hợp lí hơn cả. Do vậy "ph" /f/ sẽ được dùng phiên chuyển chung cho hai
phụ âm môi /f/ và /p
h
/ trong các địa danh gốc Hán.
Thông thường âm /w/ trong tiếng Hán được xem là một nguyên âm. Nhưng đối với
các địa danh khởi đầu là âm /w/ lại được chuyển thành /v/ khi quốc ngữ hoá. Chính
vì vậy con chữ (v) trong chữ quốc ngữ sẽ thể hiện cho hai âm /w/ và /v/ trong các
địa danh tiếng Hán quan thoại Tây Nam.
Tương
ứ
ng

Chữ Hán Chữ Việt Con chữ thể hiện

Hán

Vi
ệ
t

/p
h
/ /f/
馬草坪 / ma shau phin/

Hán

Ch
ữ

Vi
ệ
t

Con ch
ữ

th
ể

hi
ệ
n

Hán

Vi
ệ
t

/t/ /t/
大坪 /ta phin/
地林河 /ti nin xo/
Tả phìn /ta fin/
Tỉ Lình Hồ /ti liŋ ho/

khi xuôi đến biên giới Việt đã có sự phân biệt các âm này
(7)
.
Tương
ứ
ng

Chữ Hán Chữ Việt Con chữ thể hiện

Hán

Vi
ệ
t

/ts/
/c/
/ʈ/
干寨 /kan tsai/
中寨 /tsoŋ tsai/
Cắn Chải /kăn caj/
Trung Chải /uŋ caj/
ch
tr
/ts
h
/

//
馬草坪 /ma tshau phin/

Việt. Nhưng ở đây chúng tôi vẫn coi đây là một phụ âm trong hệ thống khi xuất
hiện trong các địa danh như: Sa Pa, Ta Pa Cheo…
(4)
Theo "Phương ngữ học tiếng Việt" của GS. Hoàng Thị Châu (tr.135)
(5)
Trong bài viết này chúng tôi chỉ bàn đến phần phụ âm. Chính vì vậy để giản tiện
khi phiên âm theo bảng phiên âm quốc tê (IPA) chúng tôi thống nhất không phiên
âm phần thanh điệu cho cả địa danh Hán và địa danh đã phiên chuyển sang tiếng
Việt
(6)
Dẫn theo tài liệu [3, 135]
(7)
Tư liệu khảo sát của của chúng tôi với tư liệu viên bản ngữ ở một số địa bàn gần
biên giới Việt Nam như (Bình Biên, Hà Khẩu…) không có sự lẫn lộn /l/ và /n/.