Hò giã gạo - Nét sinh hoạt văn hóa dân gian
đậm chất Huế
Thừa Thiên Huế vốn là vùng đất miền Trung nổi tiếng về hò. Ngày
trước, hò khá phổ biến trên mọi miền đất nước, nhưng đặc biệt ở miền
Trung, hò là một đóng góp quan trọng về thể loại dân ca Việt Nam. Hò giã gạo là một hình thức sinh hoạt dân ca phổ rất biến ở nông thôn Thừa
Thiên Huế. Đây là loại hình dân ca được trình bày với bối cảnh công chúng
đông đảo, có tiết tấu sôi nổi, cuốn hút, rất hấp dẫn với người diễn cũng như
người nghe. Trên một sân gạch rộng, quanh vài ba cây cối gạo, những nghệ
nhân (có thể trực tiếp cầm chày giã gạo hoặc không) hò theo nhịp chày.
Phần họ hò gọi là phần “xướng”, như:
Khoan khoan mời khoan lại hò lờ
Hò hô hố hô
Em nghe anh đau đầu chưa khá
Em băng đồng chỉ sá, kiếm ngọn lá nọ về cho anh xông
Công chúng xung quanh hò theo, phần hò theo gọi là hò “xô”.
Hò hô hố hô hò
Hò hô hô hò
Nghệ nhân hò tiếp phần “xướng”:
Ở làm ri đây cho phải đạo vợ chồng
Đổ mồ hôi ra em chặm, ngọn gió lồng em che
Công chúng hò “xô” tiếp:
Hò hô hố hô hò
Hò hô
Sức hút của hò giã gạo, một phần lớn đến từ sự gắn bó, giao lưu giữa người
hò và người nghe, hay nói cho đúng, toàn thể những ai tham gia cuộc hò đều
là người diễn xướng. Mở đầu là một làn điệu dân ca nhằm phục vụ một sinh
hoạt lao động nhất định (giã gạo) điệu hò đã dần thoát ly mục đích ban đầu
của nó để trở thành một hình thức sinh hoạt văn nghệ thuần tuý. Nhiều lúc ở

gạo gần như tách rời khỏi môi trường sinh ra nó và đang trên đà trở thành
một loại hình dân ca sân khấu dân gian trong những dịp lễ hội ở nông thôn
và đô thị.
Hầu hết các làng xã ở Thừa Thiên Huế gọi tắt là Huế, cũng như các tỉnh Bắc
Trung Bộ, hò giã gạo thường đi đôi với công việc giã gạo diễn ra ở các điền
chủ hoặc ở những nhà của người bán hàng xáo. Cũng có những trường hợp
đến khi gạo hết, nhưng cuộc hò còn nhiều hứng thú, người ta cho trú (trấu)
vào cối thay thế gạo để cuộc hò được tiếp diễn đôi khi kéo dài đến thâu đêm.
Do cái sôi nổi, hào hứng của làn điệu và diễn xướng, do tính thẩm mĩ vừa
trữ tình vừa hài hước của lời hò, từ hò giã gạo gắn với lao động trong làng,
xã đã dẫn đến công diễn hò giã gạo ở huyện, tỉnh và đô thị Huế nhiều thập
niên với tư cách là một loại hình văn nghệ có tính chất sân khấu.
Hò giã gạo miền Trung, đặc biệt ở Huế đã hình thành nhiều thế kỉ và có thể
phát triển vào đầu thế kỉ XX cho nên có tính ổn định và phổ biến về làn điệu,
thể thức diễn xướng và kết cấu. Vì vậy, ngoại trừ một số trường hợp trình
diễn sân khấu có tính tổ chức, hầu hết hò giã gạo diễn ra trong lao động và
thực tiễn đời sống xã hội cho nên có tính tuỳ tiện. Trước hết, về thời điểm
tuy thường hò giã gạo lúc về đêm, nhưng không quy định về giờ, ngày,
tháng như các loại hình nghệ thuật sân khấu hoặc như hát quan họ, “đến hẹn
lại lên”, như các hình thức hát trong lễ hội mùa xuân ở miền Bắc, “Nhớ ngày
mồng 7 tháng ba, trở về hội Láng trở ra hội Thầy”. Về địa điểm cũng vậy, có
thể trong nhà, ngoài cươi (sân), nơi sân đình, ở góc chợ
Hò giã gạo là một loại hình văn nghệ không chuyên nên không có ông bầu
hay đạo diễn mà diễn viên là những nông phu, nông phụ, trai gái trong làng
tự nguyện làm thành viên cối hò lúc giã gạo cũng như lúc rảnh rỗi nghỉ ngơi.
Đó là những người có năng khiếu văn nghệ, có giọng hò, câu hát, có tài ứng
đối điêu luyện mà trong mỗi làng, mỗi xã chỉ có chừng năm, ba người. Họ
trở thành danh ca dân gian không thông qua trường lớp mà do trường đời
đào tạo. Khán thính giả là những người cùng lao động, những người trong
xóm, trong làng tụ tập xung quanh cối hò ở dưới mái hiên, nơi bờ dậu, cạnh

ứng bằng những tiếng đệm “hồ hô hô hồ”, nét đặc trưng về âm điệu của hò
giã gạo. Trình tự một buổi hò giã gạo hoàn chỉnh diễn tiến theo ba chặng
liên quan với nhau là hò mời chào, hò vào cuộc, hò từ tạ.
Hò mời chào: Hò mời chào cũng có thể gọi là phần hò mở đầu, lời hò hàm
chứa nội dung mời gọi và chào hỏi khán thính giả. Chặng hò này có tính
chất nghi thức thay cho lời thưa gởi, khai mở buổi hò cho nên lời hò mở đầu
thường dành cho người lớn tuổi hay nghệ nhân đã có danh tiếng trong giới
hò. Lời hò giã gạo trong đó có hò chào hỏi ít hoa mĩ, chải chuốt mà nôm na,
mộc mạc nhưng vẫn hào hứng, tươi mát, trữ tình bởi đó là tiếng lòng của
cộng đồng làng xóm, họ hàng ở nông thôn.
Hò vào cuộc: Sau hò chào hỏi thì kế tục là chặng hò chính thức, trọng tâm
của buổi hò. Mỗi thành viên của cối hò theo chủ đề của mình luân phiên diễn
xướng đối đáp với nhau mà các nghệ nhân đã quy ước, trong đó có: Đôi hò
ân tình và Đôi hò đâm bắt.
Đôi hò ân tình hò đối đáp với nhau trong quan hệ tình cảm tương hợp, trong
nhịp lòng đồng điệu, hoà quyện vào nhau mà không xung khắc, đối chọi. Đó
là những tâm trạng bâng khuâng, vui buồn, những niềm thương nỗi nhớ trao
gởi cho nhau để cùng nhau san sẻ. Nội dung đối đáp như một chuyện tình
lứa đôi trong đời thường được thi vị hoá như một kịch bản ở dạng lời ca
giọng hò.
Cũng trong chủ đề ân tình, nghệ nhân có thể chuyển qua hò tuồng, hò
truyện. Trong trường hợp này, đôi hò ân tình đóng vai các nhân vật trong
truyện để đối đáp tình cảm với nhau.
Đôi hò đâm bắt xen kẽ với đôi hò ân tình, diễn xướng đối đáp nhau trong
quan hệ tương khắc. Nội dung lời hò hàm chứa ý nghĩa khiêu khích, châm
biếm, thách đố lẫn nhau qua các hình thức đối đáp, đố đáp. Đôi hò này như
thể hiện cái hài bên cạnh cái “bi” (tạm gọi) của chuyện tình lứa đôi.
Hò từ tạ: Sự gặp gỡ nào rồi cũng phải chia tay, buổi hò giã gạo cũng vậy,
nhưng lúc chia tay bao giờ cũng dùng dằng, lưu luyến. Hò từ tạ vừa phản
ánh tâm trạng ấy, vừa hi vọng ngày tái ngộ trong những buổi sinh hoạt hò

Một trăm cái cây, cây chi không trái
Một trăm con gái, gái chi không chồng
Trai nam nhi giải đặng, gái má hồng xin dâng.
-Em ơi em một trăm cái hố, cái hố khoan không nước
Một trăm cái thước, thước thợ mã không cây
Một trăm cái cây, cây đờn không trái
Một trăm gái, gái tố nữ không chồng
Trai nam nhi giải được má hồng em đâu?
…….
Phần cuối cùng, và cũng là phần hấp dẫn nhất, cuốn hút nhất của đêm hò giã
gạo là hò nhân ngãi (còn gọi là hò ân tình). Tính chất giao duên của hò giã
gạo đậm nét nhất là ở phần này. Đây cũng là lúc gạo đã lần giã hết, trăng lên
viên mãn giữa đỉnh trời, trai gái bây giờ đã biết tài nhau và đã quen hơi bén
tiếng Lời hò nhân ngãi thường trữ tình và lãng mạn, bộc bạch được mơ
ước tình yêu của thanh niên nam nữ trong xã hội phong kiến ngày xưa.
-Hỏi em có nhớ hay không
Anh thương em từ thuở mẹ bồng trên tay
-Hỏi anh có nhớ hay quên
Thương anh từ thuở vịn phên đi lần.
-Em thương anh vô giá quá chừng
Trèo non quên mệt, ngậm gừng quên cay.
-Anh thương em tự nón đến quai
Thương trong lớp lá, thương ngoài đường may
Hai ta ơn trượng nghĩa dày
Dù xa nhau đi nữa cũng ba vạn sáu ngày mới xa.
Nếu ở phần hò đâm bắt, hai bên nam nữ đùa cợt có lúc suồng sã, tìm cách hạ
nhau, dìm nhau để gây cười, thì đến phần hò ân tình, họ lại dành cho nhau
những lời lẽ trân trọng nhất, thăng hoa nhất. Có lẽ đó mới là những tình cảm
sâu sắc nhất trong lòng họ, những chàng trai, cô gái lãng mạn, đa tài, đã góp
phần không nhỏ vào việc sáng tác hàng trăm ngàn câu ca dao tuyệt vời về