HIỂM HỌA CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TOÀN CẦU ĐỐI
VỚI VIỆT NAM VÀ NHÌN TỪ VIỆT NAM
TRẦN ĐỨC LƯƠNG
Tóm tắt: Hiểm họa biến đổi khí hậu toàn cầu đã được Liên hiệp quốc quan tâm,
thể hiện ở việc đưa ra Nghị định thư Kyoto (1997) nhằm giảm khí thải gây ra hiệu
ứng nhà kính, đẩy nhanh tốc độ nóng lên của khí hậu, mà nguyên thủ 165 nước,
trong đó có Việt Nam, đã phê chuẩn. Hiện tượng lạnh đi và nóng lên của khí hậu
Trái đất dẫn đến sự hình thành các thời kỳ băng hà và gian băng trong lịch sử
Trái đất kỷ Đệ tứ, đã được các nhà khoa học trên thế giới và Việt Nam ghi nhận
với nhiều bằng chứng cụ thể. Nếu con người không hạn chế các tác động xấu đến
môi trường, không quan tâm nghiên cứu nhằm đề ra các biện pháp phòng tránh
hữu hiệu cho dân tộc mình, thì hệ lụy có thể nói là khôn lường.
Trong mấy thập kỷ qua, nhân loại đã và đang trải qua các biến động bất thường
của khí hậu toàn cầu. Trên bề mặt Trái đất, khí quyển và thủy quyển không ngừng
nóng lên làm xáo động môi trường sinh thái, đã và đang gây ra nhiều hệ lụy với
đời sống loài người.
Các công trình nghiên cứu quy mô toàn cầu về hiện tượng này đã được các nhà
khoa học ở những trung tâm nổi tiếng trên thế giới tiến hành từ đầu thập kỷ 90 thế
kỷ XX. Hội nghị quốc tế do Liên hiệp quốc triệu tập tại Rio de Janeiro năm 1992
đã thông qua Hiệp định khung và Chương trình hành động quốc tế nhằm cứu vãn
tình trạng “xấu đi” nhanh chóng của bầu khí quyển Trái đất, vốn được coi là
nguyên nhân chủ yếu của sự gia tăng hiểm họa. Tổ chức nghiên cứu liên chính phủ
về biến đổi khí hậu của Liên hiệp quốc (IPCC) đã được thành lập, thu hút sự tham
gia của hàng ngàn nhà khoa học quốc tế. Tại Hội nghị Kyoto năm 1997, Nghị định
thư Kyoto đã được thông qua và đầu tháng 2/2005 đã được nguyên thủ 165 quốc
gia phê chuẩn. Nghị định thư này bắt đầu có hiệu lực từ 10/2/2005. Việt Nam đã
phê chuẩn Nghị định thư Kyoto ngày 25/9/2005. Mới đây, hội nghị lần thứ 12 của
159 nước tham gia hiệp định khung về khí hậu, phiên họp thứ 2 của các bên tham
gia Nghị định thư Kyoto đã được Liên hiệp quốc tổ chức tại Nairobi, thủ đô Kenya.
Trong khung cảnh chung của thế giới và Việt Nam, tác giả bài viết này muốn đề
cập đến một số vấn đề trọng yếu dưới đây:

2

cần thiết
trong bầu khí quyển vốn là tấm áo giáp ngăn chặn bức xạ nhiệt (bức xạ hồng
ngoại) từ Trái đất thoát vào vũ trụ mênh mông lạnh lẽo. Thiếu nó thì mặt đất sẽ
không có được một nhiệt độ điều hòa cho sự sinh sôi phát triển sự sống. Các công
trình nghiên cứu áp dụng công nghệ hiện đại cho chúng ta biết suốt thiên niên kỷ
trước khi có cuộc cách mạng công nghiệp, hàm lượng khí CO
2

trong khí quyển
dao động ở mức 280 phần triệu (ppm). Tuy nhiên, tính từ đầu thế kỷ XIX đến nay
hàm lượng đó đã tăng liên tục đến 360 ppm. Số liệu quan trắc trong 4 thập kỷ gần
đây cho thấy, cứ mỗi thập kỷ hàm lượng CO
2

trong khí quyển lại tăng 4%. Nói
cách khác, hiệu ứng nhà kính do khí CO
2

gây ra là quá mức cần thiết, gây tăng
nhanh nhiệt độ bề mặt địa cầu kéo theo nhiều hệ lụy như đã nêu trên. Tôi cho rằng
những cứ liệu và luận giải đã được nêu ra là đầy sức thuyết phục. Điều đáng tiếc là
cho đến nay, Hoa Kỳ là nước xả khí thải gây hiệu ứng nhà kính

nhiều nhất vào khí
quyển (trên 30% tổng khí thải công nghiệp) vẫn chưa phê chuẩn Nghị định thư
Kyoto.
Loại ý kiến thứ hai tuy thừa nhận vấn đề gia tăng nhiệt độ do hiệu ứng nhà kính,
song cho rằng cần nhấn mạnh hơn đến chu kỳ nóng lên của Trái đất do hoạt động

tan đã lên tới 655.000 m
2
. Hơn 110 sông băng và những cánh đồng băng vĩnh cửu
ở bang Montana đã biến mất trong vòng 100 năm qua. Các sông băng sẽ hầu như
biến mất khỏi dãy Alpes vào năm 2050 (nếu độ tan chảy duy trì như hiện nay).
Mùa hè 2002, các nhà khoa học ghi nhận một khối băng 3,5 triệu tấn tách ra, gây
ra lũ băng từ dãy núi Mali trên đỉnh Kavkaz thuộc Nga. Trong vòng 13 năm gần
đây, số băng tan ở châu Âu tăng gấp đôi so với lượng băng tan của 30 năm trước
(1961-1990).
Băng tan và nhiệt độ tăng làm nở thể tích trung bình của nước được coi như hai
nguyên nhân chính dẫn đến mực nước đại dương cao dần lên, làm tràn ngập các
đồng bằng thấp ven biển. Các số liệu quan trắc mực nước biển thế giới cho thấy
mức tăng trung bình trong vòng 50-100 năm qua là 1,8 mm/năm. Nhưng chỉ trong
12 năm gần đây, các số liệu đo đạc của vệ tinh NASA cho thấy xu thế biển dâng
đang gia tăng rất nhanh, với tốc độ trung bình là 3 mm/năm. Báo cáo của IPCC, do
hàng chục nhà khoa học soạn thảo và hơn 2000 nhà khoa học từ 130 quốc gia
tham gia đóng góp ý kiến, đưa ra dự báo: đến cuối thế kỷ XXI, nhiệt độ bề mặt
Trái đất sẽ tăng thêm từ 1,4 đến 4°C, mực nước biển sẽ dâng thêm khoảng 28-43
cm. Nhiều nhà khoa học còn đưa ra những dự báo mực nước biển đang dâng
nhanh hơn nhiều, nhất là do hiện tượng tan băng đang xảy ra với tốc độ đáng kinh
ngạc trong thời gian gần đây. Nhà địa lý học Richard Alley ở Đại học
Pennsylvania, Hoa Kỳ nói: Chỉ cần 15% lớp băng ở Greenland bị tan cũng tạo ra
một khối nước mới trong các đại dương đủ để làm ngập tiểu bang Florida của Hoa
Kỳ và nhiều vùng duyên hải khác trên thế giới.
III. NHỮNG HIỂM HỌA ĐÃ, ĐANG VÀ SẼ XẢY RA Ở VIỆT NAM
Thời kỳ băng hà cuối cùng của địa cầu trong kỷ Đệ tứ (băng hà Wurm 2) lạnh nhất
cách đây khoảng 18.000 năm. Thời đó, biển lùi xa về phía đông. Các tài liệu
khoan thăm dò dầu khí đã ghi nhận dấu vết đường bờ biển thời đó nằm trên thềm
lục địa ở độ sâu 100-120 m so với mực nước biển hiện tại. Thời đó, toàn bộ vùng
Vịnh Bắc Bộ và thềm Sunda (nối liền Nam Bộ Việt Nam với Indonesia), vịnh Thái

Như vậy, mực nước biển dâng đang xảy ra nằm trong chu trình chung của biến
động, cộng thêm tác động nhanh do hiệu ứng nhà kính gây ra, làm cho chúng ta
phải nhìn nhận vấn đề một cách cảnh giác hơn, chứ không phải ngược lại. Dù
nguyên nhân nào thì việc nhận thức được để có kế hoạch ứng phó, vì sự tồn tại và
phát triển bền vững cho mỗi quốc gia dân tộc cũng như toàn nhân loại là điều con
người có thể và cần phải làm.
Trong tình hình biển tiến hiện nay, bà Susmita Dagupta, chuyên gia kinh tế, đồng
tác giả của báo cáo “Ảnh hưởng khi mực nước biển tăng lên ở các nước phát triển:
Phân tích so sánh” do Ngân hàng Thế giới công bố hồi đầu năm nay cho biết: mực
nước biển chỉ cần dâng thêm 1 m thì sẽ gây nên hiểm họa lớn đối với các nước có
vùng dân cư và đời sống kinh tế tập trung ở các vùng đồng bằng thấp dọc ven biển.
Việt Nam là một trong những nước sẽ bị tác động lớn; khi đó sẽ có đến 10,8% dân
số Việt Nam bị tác động nặng nề, do có 2 đồng bằng thấp chủ yếu là đồng bằng
Sông Hồng và đồng bằng Cửu Long.
Về phía Việt Nam, chúng ta thấy gì và nghĩ gì về những hiểm họa này trước thực
tế và thực tiễn Việt Nam ? Tôi cho rằng những biến động thời tiết bất thường gây
thiệt hại lớn cho đời sống dân cư và đất nước mà chúng ta gọi là thiên tai cần được
nghiên cứu, xem xét theo chiều hướng có sự báo động toàn cầu về gia tăng nhiệt
độ bề mặt Trái đất và mực nước biển ngày càng dâng cao: nhiệt độ khí quyển và
thủy quyển tăng lên kéo theo những biến động khác thường (hiện tượng El Nino)
làm cho chế độ thời tiết gió mùa bị xáo động bất thường; bão có xu hướng gia tăng
về cường độ, bất thường về thời gian và hướng dịch chuyển; thời tiết mùa đông
nói chung ấm lên, mùa hè nóng thêm; xuất hiện bão lũ và khô hạn bất thường.
Hiện tượng ngập úng vùng đồng bằng châu thổ mở rộng vào mùa mưa lũ, các
dòng sông tăng cường xâm thực ngang gây sạt lở lớn các vùng dân cư tập trung ở
2 bờ trên nhiều khu vực từ Bắc chí Nam. Hiện tượng này cũng đồng thời tạo cồn,
bãi bồi, lấp dòng chảy các sông, nhánh sông ở vùng hạ du; ở những sông đã xây
dựng hệ thống đê kiên cố thì có hiện tượng bồi lấp ngay chính dòng sông cũng
như tuyến khống chế giữa hai bờ đê, tạo nên thế địa hình ngược; những dòng sông
nổi cao hơn cả đồng bằng hai bên sông. Vào mùa khô, hiện tượng phổ biến là

và huy động tham gia một chương trình nghiên cứu cấp quốc gia. Nhà nước cần
đầu tư thích đáng cho chương trình này. Chương trình cần được kết nối với các
chương trình quốc tế và khu vực để có thể tiếp nhận thành quả nghiên cứu của các
tổ chức nghiên cứu có uy tín trên thế giới, tiếp nhận sự viện trợ, giúp đỡ quốc tế.
Mặt khác, thông qua việc nghiên cứu thực tế và thực tiễn, Việt Nam có thể đóng
góp vào vấn đề đang được các tổ chức quốc tế bàn luận. Các vị lãnh đạo cao cấp
nước ta cần dành thời gian, chủ động tham gia các hội nghị quốc tế do Liên hiệp
quốc chủ trì về vấn đề này. Việc tham gia của chúng ta trong thời gian qua rõ ràng
là còn thụ động. Tôi cho rằng các nhà khoa học Việt Nam có thể và cần được tổ
chức tham gia nghiên cứu vấn đề hệ trọng này.
Việt Nam, một nước đang phát triển trong thời kỳ công nghiệp hóa, nằm trong
nhóm nước dễ bị tổn thương bởi các vấn đề môi trường do biến đổi khí hậu gây ra,
như lũ lụt, hạn hán, bão Bên cạnh đó, với đường bờ biển dài, vấn đề mực nước
biển dâng cao có thể làm mất 12,2% diện tích của lãnh thổ và đe dọa tới chỗ sinh
sống của 17 triệu người.
Chương trình quốc gia về biến động khí hậu toàn cầu tác động vào Việt Nam cần
được tổ chức nghiên cứu, rà soát, kiểm định lại những kết quả nghiên cứu đã có từ
trước tới nay, thực hiện một số đề tài nghiên cứu có mục tiêu hướng tới những kết
luận khoa học tin cậy, dự báo được chiều hướng biến động cả trước mắt cũng như
ở tầm trung hạn, dài hạn (được hiểu theo nghĩa tính bằng thập kỷ và thế kỷ). Các
kết luận khoa học phải trở thành cơ sở cho việc hoạch định các quy hoạch, chiến
lược và chính sách vì sự nghiệp phát triển bền vững cho tương lai đất nước, đặc
biệt là quy hoạch xây dựng hệ thống hạ tầng kỹ thuật quốc gia, xây dựng các đô
thị và vùng tập trung dân cư, các khu, cụm công nghiệp Trọng tâm của chương
trình cần: tăng cường đầu tư, tổ chức các công tác điều tra cơ bản và mạng quan
trắc sự biến đổi nhiệt độ, những biến động về quy luật vận động của khí quyển và
thủy quyển và về vận động kiến tạo hiện tại ở Việt Nam, áp dụng những thiết bị và
công nghệ tiên tiến hiện nay. Dự án VinaSat sắp tới cũng phải tính đến yêu cầu
này. Tích cực tham gia Nghị định thư Montreal về giảm khí thải CFCs, Nghị định
thư Kyoto về giảm khí thải CO

việc biển dâng tiệm tiến. Vấn đề của báo động toàn cầu hiện nay là có nhiều khả
năng biển sẽ dâng nhanh hơn và không loại trừ đột biến lớn, đưa đến hiểm họa hay
thảm họa lớn cho nhân loại. Quả thật, nhận thức và suy nghĩ của chúng ta về vấn
đề này còn quá ít. Để kết thúc, tôi thấy cũng cần nhắc đến những kinh nghiệm lịch
sử của nhân loại đã được các nhà nghiên cứu thế giới đề cập từ lâu. Vì sao những
nền văn minh rực rỡ của nhân loại, như các nền văn minh Lưỡng Hà, Ai Cập ở
Trung Cận Đông - Bắc Phi, các nền văn minh Maya và Inca ở Trung và Nam Mỹ
bị suy tàn, thậm chí biến mất một cách khó hiểu ? Nguyên nhân gốc rễ của các
hiện tượng trên chắc chắn là hệ quả của sự biến đổi khí hậu lớn có tính toàn cầu,
biểu hiện cụ thể ở từng khu vực, lãnh thổ. Cũng không phải không có lý khi gần
đây xuất hiện các thông tin về việc Bộ Môi trường Nhật Bản cho biết sẽ cần hơn
64,5 tỷ USD để đối phó với mực nước biển dâng cao do băng tan ở hai cực. Phía
Nhật Bản ước tính nếu mực nước biển tăng thêm 1 mét, 90% số bãi biển của nước
này sẽ bị “nuốt chửng”, sản lượng lúa sẽ giảm 50% Các nguồn tin cũng cho biết
Trung Quốc đang xem xét việc xây dựng hệ thống đê kiên cố dọc suốt bờ biển,
một kế hoạch được coi là xây dựng một “Vạn lý trường thành mới”.
Việt Nam là nước tham gia ký kết và tích cực thực hiện “Tuyên bố Thiên niên kỷ”
của Liên hiệp quốc năm 2000, trong đó vấn đề bảo vệ môi trường sống của hành
tinh được nhấn mạnh. Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc Đảng Cộng sản Việt
Nam lần thứ X (tháng 4/2006) đặc biệt coi trọng yêu cầu phát triển nhanh, song
phải bền vững, trong đó có yếu tố bảo vệ môi trường sinh thái; Nghị quyết Ban
Chấp hành Trung ương Đảng khóa X mới đây về chiến lược biển dài hạn cũng
nhấn mạnh vấn đề bảo vệ môi trường gắn liền với khai thác nguồn lợi của biển.
Rõ ràng vấn đề đặt ra vừa có yêu cầu bức xúc trước mắt, vừa có tầm quan trọng
chiến lược lâu dài, cần có sự báo động và hành động trước khi quá muộn.