Thiên ba mươi chín: CỬ THỐNG LUẬN
Hoàng Đế hỏi:
Tôi nghe người khéo nóùi đạo trời, tất có nghiệm ở người, khéo nóùi việc cổ,
tất có hợp với kim, khéo nóùi việc người, tất có đầy đủ ở mình Có như thế
mới khỏi nhầm lẫn và có thể gọi là minh. Giờ tôi xin hỏi phu tử, làm sao nóùi
mà có thể biết, trông mà có thể thấy, sờ mó mà có thể được khiến cho có thể
nghiệm ở mình, để khỏi có sự nhầm lẫn, có thể được chăng? [1]
Kỳ Bá thưa rằng:
Xin cho biết rõ muốn biết gì? [2]
Hoàng Đế nóùi:
Xin cho biết. Năm Tàng bị “thốt thống” (vụt đau), do khí gì gây nên? [3]
Kỳ Bá thưa rằng:
Kinh mạch lúc nào cũng lưu hành không ngừng, vòng quanh không nghỉ [4].
Nếu hàm khí vào kinh mà ngừng trệ, dịt lại không dẫn đi được, ký túc ở ngoài
mạch thời huyết ít, ký túc ở trong mạch thời khí không thông, nên “thốt nhiên”
mà đau [5].
Hoàng Đế hỏi:
Chứng đau, có khi thốt nhiên khỏi, có khi đau quá không lúc nào dứt, có khi
đau quá không thể đấm bóp, có khi đấm bóp mà đỡ đau, có khi dù đấm bóp vô
ích, có khi suyễn quá, mạch bựt lên tay, có khi Tâm với bối cùng rút mà đau,
có khi hiệp lặc với Thiếu phúc cùng rút mà đau, có khi phúc thống đau xuốngn
âm cổ, có khi đau mãi mà thành tích, có khi đau mà nóùân, có khi trước phúc
thống mà sau tiết tả, có khi đau mà vít không thông đại và tiểu Đều không
giống nhau, phân biệt thế nào cho được rành mạch? [6]
Kỳ Bá thưa rằng:
Hàn khí ký túc ở ngoài mạch thời mạch hàn, mạch hàn thời co quắp, co quắp
thời cân cấp, do đó bên ngoài dẫn tới các tiểu lạc, cho nên thốt nhiên đau.
Được hơi nóùng thời đau khỏi ngay. Nếu lại phạm thêm khí hàn, thời chứng
đau sẽ phải lâu [7].
Hàn khí ký túc ở trong kinh mạch, cùng khí nóùng xung đột lẫn nhau, khiến
cho mạch đầy ràn. Vì đầy ràn nên đau không thể đấm bóp [8].

Hoàng Đế hỏi:
“Nóùi mà có thể biết, trong mà có thể thấy” là thế nào? [20]
Kỳ Bá thưa rằng:
Năm Tàng, sáu Phủ đều có bộ vị ở mặt. Trước hãy xem ở sắc Hoàng, Xích là
nhiệt, bạch là hàn, thanh và hắc là thống Đó là trong mà có thể thấy [21].
Sờ mó mà biết được, là thế nào? [22]
Trông cái mạch của chủ bệnh “kiên” mà đầy huyết, với lúc ấn tay lõm
xuống… Đó đều là do sờ mó mà biết [23].
Hoàng Đế hỏi: [24]
Tôi biết trăm bệnh, phần nhiều sinh ra bởi khí. Nóùä thời khí thượng (ngược
lên), hỷ thời khí hoãn, bi thời khí tiêu, khủng thời khí hạ (dẫn xuống), hàn thời
khí thâu, thử thời khí tiết, kinh thời khí loạn, lao thời khí háo (hao mòn), tư
(nghĩ ngợi), thời khí kết Chín thứ khí không giống nhau, vậy chứng hậu như
thế nào? [25]
Kỳ Bá thưa rằng:
Nóùä thời khí nghịch, quá lắm thời nóùân ra máu, hoặc thành chứng xôn, tiết
[26].
Hỷ thời khí hòa, chí đạt, vinh vệ thông lợi, nên khí hoãn [27].
Bi thời Tâm hệ co rút. Phế xèo rộng ra, khiến cho Thượng tiêu không thông
vinh, vệ không bố tán. nhiệt khí lưu lại bên trong, nên khí tiêu [28].
Khủng thời tinh bị sụt xuống, khiến cho Thượng tiêu bị vít, vít thời khí lại
phải quay trở xuống, khiến cho Hạ tiêu phát trướng. Cho nên khí không lưu
hành [29].
Hàn thời tấu lý bị vít, khí không dẫn hành được, nên phải thâu liễm lại [30].
Thử thời tấu lý dãn ra, vinh vệ thông, hãn ra nhiều, nên khí tiết [31].
Kinh thời Tâm không tựa vào đầu, thần không nhờ vào đâu, cho nên khí loạn
[32].
Lao thời suyễn và hãn đều tiết ra, trong ngoài đều háo tán, nên khí háo [33].
Tư thời Tâm buộc vào một nơi, thần chú vào một việc, khiến cho chính khí
lưu trệ không lưu thông, nên mới thánh khí kết [34].