83
TẠP CHÍ KHOA HỌC, ðại học Huế, Số 66, 2011

KỸ NĂNG LÀM VĂN NGHỊ LUẬN PHÂN TÍCH TÁC PHẨM VĂN HỌC
Nguyễn Minh Hoạt
Trường ðại học Tây Nguyên
TÓM TẮT
Lý thuyết làm văn nghị luận nói chung, kiểu bài phân tích tác phẩm văn học (PTTPVH)
nói riêng còn có nhiều vấn ñề chưa thống nhất. Trên cơ sở những quan ñiểm của các nhà
nghiên cứu về dạng bài làm văn này và thực tế dạy học ở trường phổ thông, bài viết khái quát
nội dung khái niệm, ñặc ñiểm kiểu bài PTTPVH, ñồng thời ñưa ra các thao tác cơ bản và một
số kỹ năng khi làm bài văn nghị luận PTTPVH. Nội dung của bài viết nhằm trao ñổi, thảo luận
với ñồng nghiệp, bên cạnh ñó giúp sinh viên ngành Ngữ văn và học sinh THPT có thêm tư liệu
tham khảo, vận dụng vào thực tế học tập và công tác này.

1. ðặt vấn ñề
Phân môn Làm văn thuộc bộ môn Ngữ văn có vị trí ñặc biệt quan trọng trong
trường THPT. Phân môn này ñược xem là tổng hợp tri thức văn học và ñời sống, kết
tinh sự sáng tạo, cảm thụ văn chương của học sinh qua bài viết làm văn.
Nghị luận PTTPVH (tròn vẹn hay trích ñoạn) là loại bài phổ biến của học sinh
trong quá trình học và thi cử. Loại bài này nhằm kiểm tra năng lực hiểu và cảm thụ văn
học của người viết. Thực chất ở ñây là người viết chỉ ra cái hay, cái ñẹp về nội dung,
nghệ thuật của một tác phẩm văn học nào ñó. Tuy vậy, do tính chất, ñặc trưng riêng biệt
ñộc ñáo của văn học nên việc phân tích nói riêng và cách thức tiếp nhận tác phẩm văn
học nói chung không ñơn giản. Một mặt, ñối với những kiệt tác văn học có sức sống lâu
bền bao giờ cũng là sự khái quát sâu sắc của nhà văn về cuộc sống và con người. Những
khái quát nghệ thuật ấy tiềm ẩn những ý nghĩa, nhiều phương diện từ cái biểu hiện ñể
suy ra cái ñược biểu hiện. Vì thế, bất cứ ai, ở ñâu, và khi nào cũng có thể tìm thấy hình
bóng của mình trong ñó. Cho nên, cùng một hình tượng văn học nhưng mỗi cá nhân,

ñịnh lý luận văn học.
Khi làm bài phân tích cần thực hiện hai yêu cầu sau ñây:
+ Chia ñối tượng phân tích ra từng phần, từng khía cạnh theo một logic nhất
ñịnh.
+ Phát hiện nội dung từng phần, từng khía cạnh ấy qua các biểu hiện cụ thể
(phân tích chi tiết).
- Tài liệu [8, trang 53] có ñưa ra khái niệm: Phân tích văn học là kiểu bài nghị
luận ñem một hiện tượng văn học (tác phẩm, vấn ñề) chia nhỏ ra ñể xem xét từng phần
rồi ñem kết quả tổng hợp lại trong một kết luận chung.
- Tài liệu [5, trang 746] có viết: Phân tích là phân chia sự thật hay bằng tưởng
tượng một ñối tượng nhận thức ra các yếu tố trái với tổng hợp.
- Tài liệu [6, trang 10] ñã nêu khái niệm phân tích và tổng hợp: Phân tích là
phép lập luận trình bày từng bộ phận, phương diện của một vấn ñề nhằm chỉ ra nội
dung của sự vật, hiện tượng. ðể phân tích nội dung của sự vật, hiện tượng người ta có
thể vận dụng các biện pháp nêu giả thiết, so sánh, ñối chiếu…và cả phép lập luận giải
thích, chứng minh.
Tổng hợp là phép lập luận rút ra cái chung từ những ñiều ñã phân tích. Không 85
có phân tích thì không có tổng hợp. Lập luận tổng hợp thường ñặt ở cuối ñoạn hay cuối
bài, ở phần kết luận của một phần hoặc toàn bộ văn bản.
- Tài liệu [2, trang 25] có trình bày: Trong quá trình nhận thức, việc chia nhỏ ñối
tượng thành nhiều yếu tố ñể ñi sâu xem xét một cách kĩ càng nội dung và mối quan hệ
bên trong cũng như bên ngoài của chúng gọi là phân tích.
- Tài liệu [9, trang 70] ñã ñưa ra khái niệm: Chia tách sự vật hiện tượng thành
nhiều yếu tố nhỏ ñể ñi sâu vào xem xét một cách kĩ lưỡng nội dung và mối quan hệ bên
trong của hiện tượng và sự vật ñó gọi là phân tích.
- Tài liệu [3, trang 86] khi giới thiệu nghị luận về một bài thơ, ñoạn thơ phần ghi
nhớ có trình bày: Bài viết (Nghị luận về một bài thơ, ñoạn thơ) thường có các nội dung

* ðối với tác phẩm trữ tình:
- Thơ tứ tuyệt: Chia theo kết cấu các câu thơ trong bài thơ: khai – thừa – chuyển
– hợp, hoặc chia thành hai phần ñể phân tích: hai câu ñầu và hai câu cuối.
- Thơ thất ngôn bát cú ðường luật: có thể chia theo cấu trúc: ñề – thực – luận –
kết, hoặc chia theo kết cấu hình tượng. Chẳng hạn: có thể chia bài thơ Thu ñiếu của
Nguyễn Khuyến thành hai vấn ñề cảnh thu và tình thu ñể phân tích.
- Thơ tự do, thơ mới: có thể chia theo câu thơ, khổ thơ, ñoạn thơ hay chia theo
từng ý.
* ðối với tác phẩm tự sự:
- Chia theo từng khía cạnh của vấn ñề ñược phân tích. Chẳng hạn:
+ Phân tích nhân vật: chia theo các khía cạnh như: ngoại hình – tính cách – nội
tâm – hành ñộng…hoặc theo kết cấu tính cách của nhân vật.
+ Phân tích giá trị của tác phẩm về nội dung hay nghệ thuật: dựa vào giá trị các
nội dung của tác phẩm ñể chia thành các khía cạnh, những phần ñược chia này cũng là
các luận ñiểm triển khai trong bài viết.
3.2. Xác ñịnh luận ñiểm
Luận ñiểm là nội dung khái quát của từng phần ñược chia. Nó là các khía cạnh
của nội dung trọng tâm. Các luận ñiểm chủ yếu nằm ở phần thân bài góp phần làm sáng
tỏ nội dung trọng tâm.
Luận ñiểm có thể ñược diễn tả thành một câu văn (câu chủ ñề) nằm trong ñoạn
văn. Nó có thể ñứng ñầu hay ñứng giữa, ñứng cuối ñoạn văn. Có luận ñiểm lớn, luận
ñiểm nhỏ hay luận ñiểm nhỏ hơn (tuỳ vào dung lượng của bài viết dài hay ngắn ñể triển
khai luận ñiểm nhiều bậc hay ít bậc).
Ví dụ: Phân tích vẻ ñẹp hình tượng nhân vật Huấn Cao trong tác phẩm Chử
người tử tù của Nguyễn Tuân. Chúng ta có thể xác ñịnh các luận ñiểm chính: vẻ ñẹp tài
hoa – vẻ ñẹp khí phách – vẻ ñẹp thiên lương.
Các luận ñiểm chính có thể triển khai thành một ñoạn văn, trong thân bài có
nhiều ñoạn văn tạo thành. Mỗi ñoạn văn có: mở ñoạn – thân ñoạn – kết ñoạn. (nếu có
ñoạn tiếp theo thực hiện thao tác chuyển ñoạn ñể gắn kết ý trong bài văn).


thể hiện, người viết cần liên tưởng mở rộng các hình tượng nghệ thuật với ñời sống thực
tiễn ñể tạo tầm nhìn sâu sắc hơn, thấy ñược mối liên hệ giữa nghệ thuật và cuộc sống.
Từ một hình tượng khái quát trong tác phẩm, chúng ta có thể liên tưởng ñến
những vấn ñề cụ thể trong ñời sống. Từ một nhân vật trong tác phẩm với những ñặc
ñiểm về ngoại hình, tính cách, số phận… chúng ta có thể liên tưởng ñến một tầng lớp
người trong xã hội. Từ những yếu tố riêng của một con người ñược miêu tả trong tác
phẩm có tính ñiển hình quy luật, chúng ta có thể liên tưởng ñến những cái chung của
cộng ñồng, xã hội. 88
Liên tưởng mở rộng hình tượng trong tác phẩm văn học ra ngoài ñời sống một
cách phù hợp, thể hiện trình ñộ nhận thức khái quát vấn ñề nghệ thuật của người viết.
3.5. Tổng kết, nhận ñịnh, ñánh giá
Mục ñích phân tích văn học là ñể nhận ñịnh, ñánh giá xác ñáng một hiện tượng
văn học. Vì vậy, sau khi tiến hành phân tích theo hướng ñề ra, bài viết phải ñề xuất nhận
ñịnh ñánh giá hiện tượng văn học như:
- Tính ñộc ñáo (câu tứ mới lạ, ñổi mới so với truyền thống).
- Giá trị nhận thức (mức ñộ nông, sâu so với vấn ñề nêu ra).
- Giá trị tư tưởng (thái ñộ ñối với nhân dân, ñất nước, con người).
- Giá trị nghệ thuật (mức ñộ tài nghệ, sức thuyết phục, gợi cảm, phong cách).
Những lời tổng kết, nhận ñịnh, ñánh giá nâng cao giá trị của sự phân tích, ñem
lại tính mục ñích cho sự phân tích. Nó phải phù hợp với sự phân tích, tránh khập khiễng,
phân tích một ñằng kết luận một nẻo.
4. Một số kỹ năng làm văn nghị luận phân tích
4.1. Phân tích ñề
4.1.1. Các dạng ñề ra
Nghị luận phân tích thuộc loại ñề hiểu và cảm tác phẩm văn học. Loại ñề này
nhằm kiểm tra trình ñộ tiếp nhận tác phẩm văn học của học sinh với hình thức chính là
phân tích. (trước ñây có khái niệm bình giảng – một kiểu riêng của phân tích). Thường

tích, khám phá, tìm hiểu các giá trị của tác phẩm. Việc xác ñịnh ñúng thể loại bài viết sẽ
có cách làm phù hợp theo yêu cầu của ñề ra.
- Xác ñịnh luận ñề (trọng tâm) của bài làm
Trọng tâm của bài làm là nội dung khái quát, cô ñọng, ñược diễn ñạt bằng một
vài câu văn bao hàm ñược nội dung yêu cầu của ñề ra. Nó có mặt ở mở bài, ñược lý giải
ở thân bài thông qua các luận ñiểm và ñược nhắc lại ở kết bài. Cách xác ñịnh trọng tâm:
+ ðối với tác phẩm trử tình: phân tích một bài thơ, trọng tâm chính là chủ ñề
của bài thơ; phân tích một ñoạn thơ, trọng tâm là khái quát nội dung của toàn bài thơ và
vị trí, chủ ñề của ñoạn trích.
+ ðối với tác phẩm tự sự: phân tích nhân vật: trọng tâm là ñặc ñiểm khái quát
của nhân vật; phân tích một giá trị nào ñó của tác phẩm như: nghệ thuật, nhân ñạo, hiện
thực, sử thi, lãng mạn, cổ ñiển, hiện ñại… trọng tâm là khái niệm của giá trị ñược biểu
hiện trong tác phẩm; phân tích tình huống, ý nghĩa biểu tượng, trọng tâm là nội dung
khái quát của tình huống và nội dung cái ñược biểu hiện của biểu tượng; phân tích tác
phẩm, một vấn ñề của tác phẩm theo ñịnh hướng (có nội dung nhận xét, ý kiến ñánh giá
về tác phẩm ở ñề ra), trọng tâm là nội dung của lời nhận xét ñánh giá ñó.
+ Phân tích so sánh hai tác phẩm, hay hai nhân vật, hoặc hai ñoạn thơ, trọng
tâm là nội dung khái quát ñiểm giống và khác nhau của hai ñối tượng so sánh.
Xác ñịnh ñúng trọng tâm ñể triển khai các ý xoay quanh trọng tâm và cùng làm
sáng tỏ trọng tâm giúp cho bài viết logic, mạch lạc, chặt chẽ.
- ðịnh hướng phạm vi tư liệu
Tư liệu là yếu tố quan trọng trong bài văn nghị luận. ðó là các dẫn chứng, các
chất liệu giúp người viết có cơ sở khách quan ñể phân tích, ñánh giá tổng hợp các giá trị 90
của tác phẩm.
Tư liệu thường là các vấn ñề liên quan ñến trọng tâm của bài làm. Nó có trong
văn học và trong ñời sống. Có tư liệu bắt buộc (các dẫn chứng nằm trong phạm vi tác
phẩm) và tư liệu mở rộng (các dẫn chứng nằm ngoài tác phẩm, có chung ñề tài, chủ ñề,

nhiên gần gũi với văn hoá ñời sống và tâm lý tiếp nhận, tránh sự vụng về, gượng ép gây 91
cho người ñọc có cảm giác giả tạo.
4.2.2. Kết bài
- Nguyên tắc: Thể hiện ñúng quan ñiểm ñã trình bày ở thân bài (miêu tả lại trọng
tâm); chỉ nêu những ý khái quát, thiên về tổng kết, ñánh giá vấn ñề; kết cấu thành một
ñoạn văn (khoảng 5 ñến 8 dòng).
- Cách kết bài
+ Khái quát nội dung bài viết.
+ Miêu tả lại trọng tâm.
+ Liên hệ, tổng kết ñánh giá vấn ñề (ở phương diện ñời sống và văn học nghệ
thuật).
- Một số kiểu kết bài tiêu biểu.
+ Tóm lược (tóm tắt quan ñiểm của người viết ở thân bài).
+ Phát triển (mở rộng thêm vấn ñề ñặt ra trong ñề bài).
+ Vận dụng (nêu ra phương hướng áp dụng cái tốt, cái hay hoặc khắc phục cái
xấu, cái dở của hiện tượng hay ý kiến nói trong bài văn vào cuộc sống).
+ Liên tưởng (mượn ý kiến tương tự của dân gian, của một người có uy tín hay
lời bình luận, ñánh giá về tác phẩm, ñối tượng phân tích ở SGK, tài liệu nghiên cứu có
giá trị ñể thay cho lời tóm tắt của người làm bài).
Ngoài ra người viết có thể vận dụng một số kiểu kết bài như:
Kết bài theo lối ñiểm nhãn (dừng lại ở những chi tiết ñắt, có giá trị nghệ thuật
của ñối tượng phân tích từ ñó bình luận mở rộng gợi ra những rung cảm cho người ñọc).
Kết bài theo lối bình luận mở rộng và nâng cao luận ñề của bài viết, từ tổng kết
ñến phát triển nâng lên, từ tóm tắt ñến rút ra bài học theo nhiều lớp, lớp này gối lớp kia
cho tới kết thúc.
Kết bài theo lối ñầu cuối tương ứng – kết bài ứng với mở bài. Kết bài lấy lại mở
bài mà không rơi vào tình trạng lặp lại nguyên văn lời lẽ ở mở bài, vì nó là sự luyến láy

[7]. Nguyễn Khắc Phi, Trần ðình Sử, Ngữ văn 9, tập 2, NXB Giáo dục, 2005, trang 10.
[8]. Trần ðình Sử, Tài liệu chuẩn kiến thức Văn – Tiếng Việt 12, NXB Giáo dục, 1994,
trang 177.
[9]. Trần ðình Sử, Làm văn 12, NXB Giáo dục, 2000, trang 53.
[10]. Trần ðình Sử, Ngữ văn nâng cao 11, tập 1, NXB Giáo dục, 2007, trang 70.
[11]. Trần ðình Sử, Làm văn 12, NXB Giáo dục, 2000, trang 87.

SKILL IN LITERARY CRITICAL ANALYSIS OF LITERATURE WORKS
Nguyen Minh Hoat, Tay Nguyen University
SUMMARY
Critics have different viewpoints on the theory of literary critical analysis in general of
literature works in particular. On the basic of researchs on literary critical analysis made by
many critics and experiences accumulated by teachers of many high schools during the teaching 93
of literature, this article generalises some subject masters, definitions, features and types of
literary work analysis and at the same time suggests some basic steps and approaching skills to
do literary critical analysis. The author of this article also wants to discuss literary criticism
and share the view with counterparts with the hope that this will be helpful reference materials
for phiology learners not only to study in universities or schools now but also to work in the
future.