Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

THÁI NGUYÊN - 2010

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

LỜI CẢM ƠN

Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Nguyễn Trọng
Phúc, người thầy đã tận tình hướng dẫn, động viên, giúp đỡ tác giả trong suốt
thời gian nghiên cứu và hoàn thành luận văn.
Tác giả xin chân thành cảm ơn trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái
Nguyên; Khoa sau đại học và khoa Địa lí trường Đại học Sư phạm - Đại học
Thái Nguyên đã giúp đỡ, tạo điều kiện cho tác giả trong suốt thời gian học tập
và nghiên cứu.
Tác giả xin chân thành cảm ơn Sở Giáo dục và Đào tạo Bắc Giang, Ban
giám hiệu trường THPT Hiệp Hòa số 3-Bắc Giang đã tạo mọi điều kiện thuận
lợi cho tác giả về thời gian và kinh phí học tập.
Tác giả xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu các trường THPT thuộc
các tỉnh Thái Nguyên, Bắc Giang, Vĩnh Phúc, Tuyên Quang đã giúp đỡ tác
giả hoàn thành thực nghiệm đề tài.
Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các thầy, cô thuộc tổ bộ môn
Phương pháp giảng dạy khoa Địa lý các trường Đại học Sư phạm Thái
Nguyên, Đại học Sư phạm Hà Nội đã giúp đỡ, đóng góp ý kiến và thảo luận
kết quả luận văn
Cuối cùng, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn tới gia đình, bạn bè, những
người đã động viên, giúp đỡ tác giả trong thời gian học tập và làm luận văn.

Thái Nguyên, tháng 8 năm 2010

2.
GV
Giáo viên
3.
HS
Học sinh
4.
PMDH
Phần mềm dạy học
5.
PPDH
Phương pháp dạy học
6.
SGK
Sách giáo khoa
7.
THPT
Trung học phổ thông
8.
TN
Thực nghiệm
9.
ĐC
Đối chứng

CHƢƠNG I. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG
THƢ VIỆN ĐIỆN TỬ HỖ TRỢ DẠY HỌC ĐỊA LÍ 10 – THPT
8
I. Cơ sở lý luận
8
1. Yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học
8
1.1. Đổi mới phương pháp dạy học trong giai đoạn hiện nay
8
1. 2. Quan điểm mới về dạy học
12
2. Quan điểm dạy học tích cực
15
2.1. Khái niệm
15
2.2. Bản chất
15
2.3. Các phương pháp dạy học tích cực
17
Đề mục
Trang
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

3. Ứng dụng CNTT trong dạy học Địa lí
18
3.1 Quan điểm ứng dụng CNTT trong dạy học
18
3.2 Vai trò của CNTT trong dạy học
18
3.3 Mức độ ứng dụng CNTT trong dạy học Địa lý

1. Yêu cầu về kiến thức
25
2. Yêu cầu về kĩ năng
25
3. Yêu cầu về thái độ, tình cảm
25
II. Khái quát về phần mềm dạy học
26
1. Khái niệm phần mềm dạy học
26
2. Vai trò của phần mềm dạy học
27
3. Những khó khăn, hạn chế khi sử dụng phần mềm trong dạy học
Địa lí
27
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

4. Các biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng phần mềm trong dạy
học Địa lí

28
III. Những nguyên tắc và yêu cầu cơ bản về việc thiết kế, xây
dựng thƣ viện điện tử hỗ trợ dạy học Địa lí 10- THPT
29
1. Nguyên tắc
29
2. Yêu cầu
32
IV. Thiết kế thƣ viện điện tử hỗ trợ dạy học Địa lí lớp 10 - THPT
33

3.2. Xây dựng thư mục Thư viện bài giảng điện tử
40
3.3. Xây dựng thư mục Thư viện bài tập trắc nghiệm
52
3.4. Xây dựng thư mục Thư viện giải trí
57
3.5. Đóng gói sản phẩm
60
VI. Hƣớng dẫn sử dụng
63
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

1. Hướng dẫn cài đặt
63
2. Hướng dẫn sử dụng
64
2.1. Xem nội dung thư viện
65
2.2. Thêm\ Xoá tư liệu trong thư viện
66
2.3. Xuất tư liệu từ thư viện
67
2.4. Đổi tên tư liệu
68
2.5. Thoát khỏi chương trình
68
3. Hướng dẫn gỡ bỏ
68
VI. Tiểu kết chƣơng II
69

87
2. Đánh giá
90
VI. Tiểu kết chƣơng III
90
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
KẾT LUẬN

I. Kết quả nghiên cứu

48
Hình 2.7: Hộp thoại lưu bài giảng của PowerPoint
49
Hình 2.8: Bố cục các Slide trong Bài 7: Cấu trúc của Trái Đất. Thạch
quyển.Thuyết kiến tạo mảng
52
Hình 2.9: Giao diện thư mục Thư viện bài tập trắc nghiệm
53
Hình 2.10: Giao diện tạo bài tập trắc nghiệm của Lesson Editor
53
Hình 2.11: Giao diện màn hình nhập nội dung trắc nghiệm của Lesson
Edittor
55
Hình 2.12: Hộp thoại đóng gói chương trình dạng HTML của Lesson
Editor
57
Hình 2.13: Giao diện thư mục Thư viện giải trí
57
Hình 2.14: Giao diện màn hình nhập nội dung trò chơi ô chữ của Lesson
Edittor
58
Hình 2.15: Hộp thoại chèn âm thanh vào chương trình trò chơi của Lesson
Editor
59
Hình 2.16: Hộp thoại đóng gói chương trình dạng file chạy (EXE) của
Lesson Editor
60
Hình 2.17: Sắp đặt Controls lên Form
61
Hình 2.18: Tạo nhãn cho Form

89 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1.1: Cấu trúc chương trình Địa lí 10 - THPT ( Ban cơ bản)
21
Bảng 3.1: Đối tượng thực nghiệm 87
Bảng 3.2: Tổng hợp điểm kiểm tra các lớp thực nghiệm

88
Bảng 3.3: Tổng hợp điểm kiểm tra các lớp đối chứng

thiết đƣợc Bộ GD&ĐT, các Sở giáo dục khuyến khích và yêu cầu trong
những năm gần đây. Trong một số văn bản chỉ đạo của Bộ GD&ĐT, trên các
tạp chí cũng nhƣ tại các hội thảo, vấn đề ứng dụng CNTT luôn đƣợc quan tâm
và có sự chỉ đạo định hƣớng ứng dụng [6], [26]. Chỉ thị số 39/2007/CT-
BGDĐT nêu rõ: “Ứng dụng tin học để thực hiện giáo án điện tử, xây dựng
ngân hàng đề kiểm tra tất cả các môn, xây dựng bộ tài liệu hƣớng dẫn GV đổi
mới phƣơng pháp dạy học, phát triển và ứng dụng các phần mềm mô phỏng
phục vụ dạy học, xây dựng học bạ điện tử, xây dựng diễn đàn đổi mới phƣơng
pháp và công cụ dạy học trên trang thông tin điện tử (website) của Bộ Giáo
dục và Đào tạo” [1].
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

2
Ngày 07 tháng 9 năm 2007, Bộ GD&ĐT ra chỉ thị số 9584/BGDĐT-
CNTT về việc hƣớng dẫn thực hiện nhiệm vụ năm học 2007-2008. Chỉ thị
này nhấn mạnh: “Bộ GD&ĐT phát động lấy năm học 2008-2009 sẽ là năm
học CNTT. Vì vậy, trong năm học 2007-2008 phải chuẩn bị thật tốt về cơ sở
pháp lí nhƣ ban hành và phổ biến các văn bản pháp quy về CNTT, hƣớng dẫn
triển khai thực hiện; Nghiên cứu, lựa chọn các công cụ phần mềm phù hợp,
chuẩn bị nguồn tài nguyên và tổ chức thí điểm; Nâng cao nhận thức, trách
nhiệm của lãnh đạo các đơn vị, cơ sở giáo dục về ứng dụng CNTT trong giáo
dục”. Bộ GD&ĐT đã phát động phong trào nghiên cứu ứng dụng CNTT trong
giáo dục, thi bài giảng điện tử, khai thác thiết bị CNTT để đổi mới nội dung
và phƣơng pháp giảng dạy, xây dựng PMDH .
Hiện nay, có một số sản phẩm phần mềm của các tác giả trong và ngoài
nƣớc nhƣ: Sản phẩm của dự án THPT, các sản phẩm giới thiệu trên Internet.
Các sản phẩm này đã đƣợc sử dụng ở một số trƣờng THPT và đem lại hiệu
quả cao trong dạy học. Tuy nhiên, số lƣợng các sản phẩm phục vụ giảng dạy
còn ít, đây là một trong những rào cản trong việc ứng dụng CNTT trong dạy
học.

III. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI
- Xác định nội dung các kiến thức, kĩ năng mà học sinh cần nắm vững khi
học chƣơng trình Địa lí lớp 10 - THPT.
- Tìm hiểu thực tế dạy học Địa lí ở một số trƣờng THPT trong đó có sử dụng
phần mềm dạy học (PMDH). Từ đó, xác định đƣợc phần mềm cần xây dựng.
- Xây dựng phần mềm Thƣ viện điện tử đáp ứng yêu cầu về sƣ phạm và công
nghệ để hỗ trợ dạy - học Địa lí lớp 10 - THPT.
- Hƣớng dẫn giáo viên sử dụng phần mềm đã xây dựng; Đồng thời đƣa ra
một số ý tƣởng về phƣơng pháp giảng dạy một số bài cụ thể.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

4
- Thực nghiệm sƣ phạm: Xin ý kiến GV đánh giá ƣu, nhƣợc điểm và tính khả
thi của phần mềm đã xây dựng để từ đó bổ sung, sửa đổi, hoàn thiện phần
mềm.

IV. GIỚI HẠN ĐỀ TÀI
- Nội dung các kiến thức, kĩ năng mà HS cần nắm vững khi học chƣơng trình
Địa lí lớp 10 - THPT.
- Nghiên cứu, thiết kế và xây dựng một phần mềm Thƣ viện điện tử hỗ trợ
dạy học Địa lí 10 - THPT
- Thực nghiệm quá trình dạy học ở một số trƣờng THPT thuộc khu vực Trung
du miền núi phía Bắc.
V. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU
Đã có một số phần mềm, sản phẩm ứng dụng CNTT trong dạy học Địa
lí đã đƣợc đƣa vào sử dụng :
- Đề tài “ Xây dựng một số Module trong nghiên cứu và giảng dạy Địa lí kinh
tế - xã hội ”. GS.TS Nguyễn Viết Thịnh, ThS. Nguyễn Tƣờng Huy, ĐHSP Hà
Nội, 2000.
- Hội thảo về “ Xây dựng các phần mềm dạy học ” của các nƣớc trong khu

Tác giả tập trung nghiên cứu về lí luận dạy học hiện đại, cơ sở lí luận
cho việc xây dựng phần mềm dạy học Địa lí phù hợp với yêu cầu giáo dục và
điều kiện thực tế của Việt Nam
Nghiên cứu nội dung, chƣơng trình sách giáo khoa (SGK), sách giáo
viên Địa lí 10- THPT và các sách tham khảo để thiết kế nội dung phần mềm
cho phù hợp.
Đồng thời, tác giả cũng tiến hành nghiên cứu các công trình, đề tài, sản
phẩm phần mềm có liên quan nhằm phục vụ cho việc xây dựng Thƣ viện điện
tử Địa lí 10
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

6
3. Phƣơng pháp điều tra, khảo sát thực tế
Tác giả sử dụng phƣơng pháp này trong quá trình tìm hiểu thực tế việc
dạy học ở một số trƣờng THPT có sử dụng PMDH. Mục đích nhằm đánh giá
chính xác về: cơ sở vật chất của nhà trƣờng; trình độ tin học, nhận thức và
nhu cầu về việc sử dụng CNTT trong dạy - học của GV và HS.
4. Phƣơng pháp thực nghiệm
Phƣơng pháp này nhằm thu thập các ý kiến nhận xét và đánh giá về
tính khoa học, tính sƣ phạm, tính khả thi…của sản phẩm từ GV và HS -
những đối tƣợng trực tiếp sử dụng phần mềm. Phƣơng pháp này đƣợc thực
hiện thông qua công tác: trao đổi trực tiếp, dạy thực nghiệm, dùng phiếu điều
tra, câu hỏi khảo sát nhanh…Kết quả của công tác này là cơ sở đáng tin cậy
để chứng minh tính đúng đắn của đề tài.
5. Phƣơng pháp thống kê toán học, phân tích tổng hợp
Phƣơng pháp này dùng trong việc tập hợp, phân tích kết quả đánh giá
về sản phẩm Thƣ viện điện tử hỗ trợ dạy học Địa lí 10 sau khi tiến hành thực
nghiệm đề tài.
Xử lí các tài liệu đƣợc thu thập từ nhiều nguồn khác nhau trong quá
trình thiết kế nội dung của sản phẩm.


Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

8 NỘI DUNG

CHƢƠNG I. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY
DỰNG THƢ VIỆN ĐIỆN TỬ HỖ TRỢ DẠY HỌC ĐỊA LÍ 10 - THPT

I. CƠ SỞ LÝ LUẬN
1. Yêu cầu đổi mới phƣơng pháp dạy học
1.1. Đổi mới phƣơng pháp dạy học trong giai đoạn hiện nay
Trƣớc những thành tựu to lớn của nền tri thức nhân loại, chúng ta luôn
phải học tập, tiếp thu tri thức mới để hòa nhập với xã hội. Để có thể tiếp thu
nhanh chóng và hiệu quả nguồn tri thức này thì một công cụ hữu hiệu đó là
công nghệ thông tin và truyền thông (Information Communication
Technology - viết tắt là ICT). Tại hội nghị thƣợng đỉnh về xã hội thông tin tại
Geneva 2003, ngài Koichiro Matsura, tổng giám đốc UNESCO, đã nói về vai
trò của ICT:

- Phù hợp với nội dung dạy học cụ thể
- Phù hợp với đặc điểm lứa tuổi học sinh
- Phù hợp với cơ sở vật chất, các điều kiện dạy học của nhà trƣờng
- Phù hợp với việc đổi mới kiểm tra, đánh giá kết quả dạy - học
- Kết hợp với việc tiếp thu và sử dụng có chọn lọc, có hiệu quả các
PPDH tiên tiến, hiện đại với việc khai thác những yếu tố tích cực
của các PPDH truyền thống.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

10
- Tăng cƣờng sử dụng các phƣơng tiện dạy học, thiết bị dạy học và
đặc biệt lƣu ý đến những ứng dụng của CNTT [13].
Phƣơng hƣớng đổi mới phƣơng pháp dạy học đƣợc quan tâm hiện nay
bao gồm:
- Tích cực hoá quá trình dạy học: Phƣơng pháp này yêu cầu tinh giảm
phần trình bày của GV, tăng cƣờng công tác độc lập của HS, chuẩn bị cho HS
dần dần làm chủ quá trình đào tạo mình ở bậc Đại học và trong giáo dục
thƣờng xuyên.
- Cá thể hoá việc dạy học: Bản chất của cá thể hoá việc dạy học là chiến
lƣợc, phƣơng pháp, thủ pháp dạy của GV phải phù hợp với chiến lƣợc,
phƣơng pháp, thủ pháp học của từng HS.
- Công nghệ đào tạo: Công nghệ đào tạo tổ chức một cách khoa học quá
trình đào tạo con ngƣời bằng cách xác định một cách chính xác và sử dụng
một cách tối ƣu đầu vào (mục tiêu giáo dục), đầu ra (HS), nội dung dạy học,
các điều kiện và phƣơng tiện kỹ thuật dạy học, các tiêu chuẩn đánh giá, hệ
thống phƣơng pháp tích cực hoá, chƣơng trình hoá, quy trình hoá và cá thể
hoá quá trình dạy học, nhằm đạt đƣợc các mục tiêu giáo dục với chi phí tối ƣu
thời gian, sức lực, tiền của của GV và HS nhằm đáp ứng kịp thời những yêu
cầu của thời đại.
- Dạy học lấy HS làm trung tâm: Chúng ta có thể bắt gặp các thuật ngữ

cải tiến quá trình giảng dạy. Đồng thời, vai trò của CNTT còn đƣợc thể hiện
trong việc đƣa ra các kết quả đánh giá dự kiến.
- Khi sử dụng các phƣơng tiện dạy học hiện đại sẽ mang lại những ƣu
điểm sau:
* GV chuẩn bị một bài, sử dụng đƣợc nhiều lần
* Các PMDH có thể thực hiện đƣợc các thí nghiệm ảo, mô tả các hiện
tƣợng khó nhận biết bằng mắt thƣờng.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

12
* Giúp cho GV trình bày bài giảng sinh động hơn, dễ dàng cập nhật và
thích nghi với sự thay đổi nhanh chóng của khoa học hiện đại.
* Các phƣơng tiện sẽ hỗ trợ, chuẩn hóa các bài giảng mẫu, đặc biệt với
những phần khó giảng, những khái niệm phức tạp [10].
Sử dụng PMDH một cách hợp lý sẽ đem lại hiệu quả cao trong giảng
dạy. Bởi vì, bài giảng sẽ sinh động hơn, sự tƣơng tác hai chiều đƣợc thiết lập,
HS đƣợc giải phóng khỏi những công việc không cần thiết, tránh nhàm chán,
đỡ tốn thời gian nên có nhiều thời gian hơn cho việc đào sâu suy nghĩ.
Nhƣ vậy, ứng dụng CNTT đƣợc coi là một nhân tố trong đổi mới
PPDH. Trong giai đoạn hiện nay, vấn đề ứng dụng CNTT trong giáo dục luôn
đƣợc đặt ra và có những kế hoạch thực hiện cụ thể. Những lợi ích của CNTT
đem lại trong giáo dục sẽ góp phần quan trọng vào việc thực hiện các mục
tiêu giáo dục; đào tạo ra thế hệ con ngƣòi đáp ứng đƣợc những yêu cầu của
giai đoạn lịch sử mới.
1. 2. Quan điểm mới về dạy học
a. Mục tiêu
Mục tiêu giáo dục là cái mà HS cần phải đạt đƣợc sau quá trình học tập.
Việc xác định mục tiêu có ý nghĩa to lớn đối với việc nâng cao hiệu quả của
quá trình dạy học. Giúp cho GV xác định đƣợc phải dạy những gì, đến mức
độ nào, dùng phƣơng pháp nào nhằm giúp cho HS biết phải học những gì để