ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH ĐÀO THẾ KHOA
THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP
TĂNG CƢỜNG QUẢN LÝ CHI BẢO HIỂM XÃ HỘI
TẠI TỈNH THÁI NGUYÊN
Chuyên ngành: Quản lý Kinh tế
Mã số: 60 - 34 - 01
LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ KINH TẾ
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS. Trần Chí Thiện
Tôi xin trân thành cảm ơn Trường Đại học Kinh tế & QTKD - ĐHTN
đã tạo điều kiện tốt nhất cho tôi theo học và hoàn thiện khóa học này.
Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn đồng nghiệp, bạn bè, cùng toàn
thể gia đình, người thân đã động viên tôi trong thời gian học tập và nghiên
cứu đề tài.
Thái Nguyên, ngày 23 tháng 7 năm 2012
Tác giả luận văn Đào Thế Khoa
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
iii
MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN i
LỜI CẢM ƠN ii
MỤC LỤC iii
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT vi
DANH MỤC CÁC BẢNG vii
MỞ ĐẦU 1
1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu 1
2. Mục đích nghiên cứu của đề tài 2
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài 2
4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 3
5. Kết cấu của đề tài 3
Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ BHXH VÀ CÁC CHẾ
ĐỘ BHXH 4
1.1. Lý luận chung về BHXH 4
1.1.1. Sự ra đời và phát triển của BHXH là một tất yếu khách quan 4
1.1.2. Khái niệm BHXH 5
2.3.4. Đánh giá quản lý công tác chi trả các chế độ BHXH 65
Chƣơng 3: NHỮNG GIẢI PHÁP TĂNG CƢỜNG QUẢN LÝ
CÔNG TÁC CHI TRẢ CHẾ ĐỘ BẢO HIỂM XÃ HỘI Ở TỈNH
THÁI NGUYÊN 73
3.1. Chiến lược phát triển ngành BHXH 73
3.2. Quan điểm và định hướng hoàn thiện công tác chi trả các chế độ
BHXH 74
3.2.1. Quan điểm 74
3.2.2. Định hướng hoàn thiện 76
3.3. Những giải pháp tăng cường quản lý công tác chi trả chế độ BHXH 78
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
v
3.3.1. Hoàn thiện hệ thống văn bản pháp quy 78
3.3.2. Hoàn thiện quy trình chi trả 83
3.3.3. Tăng cường kiểm tra, kiểm soát công tác chi trả 90
3.3.4. Ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý 92
3.3.5. Cân đối quỹ BHXH ổn định và lâu dài 93
3.3.6. Hoàn thiện công tác tổ chức bộ máy và đào tạo cán bộ 95
3.3.7. Một số giải pháp khác 96
KẾT LUẬN 98
TÀI LIỆU THAM KHẢO 101
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
vi
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
BHXH : Bảo hiểm xã hội
BHYT : Bảo hiểm y tế
quy định các chế độ BHXH đối với công nhân viên chức Nhà nước, những
người làm việc trong các tổ chức đoàn thể, xã hội, các đơn vị sản xuất kinh
doanh của Nhà nước và lực lượng vũ trang. Trong quá trình thực hiện, chế độ
chính sách BHXH không ngừng được sửa đổi, bổ sung cho phù hợp với từng
thời kỳ phát triển kinh tế của đất nước. Ngày 26/01/1995, Chính phủ đã có
Nghị định số 12/CP ban hành Điều lệ BHXH và Nghị định số 45/CP ngày
15/7/1995 ban hành Điều lệ BHXH đối với sỹ quan, quân nhân chuyên
nghiệp, hạ sĩ quan, binh sĩ quân đội nhân dân và công an nhân dân. Thực hiện
nghị quyết Đại hội Đảng IX "từng bước mở rộng vững chắc hệ thống BHXH
và an sinh xã hôi, tiến tới áp dụng chế độ BHXH cho mọi người lao động,
mọi tâng lớp nhân dân" và "tiến tới BHYT toàn dân". Ngày 24/01/2002 Thủ
tương Chính phủ ký Quyết định số 20/2002/QĐ-TTg về việc chuyển Bảo
hiểm y tế Việt Nam sang Bảo hiểm xã hội Việt Nam kèm theo đó là Nghị
định số 01/2003/NĐ-CP ngày 09/01/2003 của Chính phủ về việc sửa đổi, bổ
sung một số điều của Điều lệ Bảo hiểm xã hội ban hành kèm theo.
Chi trả bảo hiểm xã hội là một nhiệm vụ quan trọng của ngành BHXH
góp phần thực thi chính sách bảo hiểm xã hội của Đảng và Nhà nước đối với
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
2
người lao động. Sau 15 năm hoạt động, hệ thống Bảo hiểm xã hội Việt Nam
đã tổ chức chi trả các chế độ BHXH cho hàng triệu đối tượng dài hạn và ngắn
hạn, đảm bảo chi đúng, chi đủ, chi kịp thời và chi tận tay đối tượng. Tuy
nhiên hiện nay chính sách BHXH còn có nhiều bất cập, đối tượng hưởng
chính sách BHXH thường xuyên biến động gây nhiều khó khăn cho công tác
chi trả chế độ BHXH. Để đáp ứng một cách tốt nhất quyền lợi của người lao
động tham gia BHXH, việc hoàn thiện công tác quản lý chi trả chế độ BHXH
để từ đó đưa ra một số kiến nghị, giải pháp góp phần hoàn thiện công tác quản
lý chi trả các chế độ BHXH ở Việt Nam tôi đã chọn đề tài: "Thực trạng và
giải pháp tăng cường quản lý chi bảo hiểm xã hội tại tỉnh Thái Nguyên" để
Chương 1: Cơ sở lý luận chung về BHXH và các chế độ BHXH.
Chương 2: Thực trang công tác quản lý chi trả chế độ BHXH ở tỉnh
Thái Nguyên.
Chương 3: Những giải pháp tăng cường quản lý công tác chi trả các chế
độ ở BHXH tỉnh Thái Nguyên.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
4
Chƣơng 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ BHXH VÀ CÁC CHẾ ĐỘ BHXH
1.1. Lý luận chung về BHXH
1.1.1. Sự ra đời và phát triển của BHXH là một tất yếu khách quan
Nhu cầu của con người rất đa dạng và luôn thay đổi. Nhu cầu đơn giản
nhất, tối thiếu nhất là ăn, mặc, ở, đi lại. Để đáp ứng nhu cầu này con người
phải làm việc để tạo ra của cải vật chất phục vụ mình. Tuy nhiên con người
sống phụ thuộc rất nhiều vào xã hội, vào thiên nhiên và phải tuân theo những
quy luật của tự nhiên và xã hội. Những quy luật này có tác động tích cực hoặc
tiêu cực đến từng cá nhân và cộng đồng. Trong cuộc sống không phải con
người lúc nào cũng khoẻ mạnh, có khả năng lao động, gặp may mắn để tạo ra
thu nhập nuôi sống mình và gia đình. Khi gặp phải những rủi ro, các nhu cầu
thiết yếu phục vụ cuộc sống của con người, không vì thế làm mất đi trái lại có
nhu cầu còn tăng thêm thậm chí phát sinh mới như ốm đau cần được chữa
bệnh, sinh con cần thêm thu nhập để nuôi con. Bởi vậy, con người một mặt
tìm cách khắc phục "tích cốc phòng cơ, tích y phòng hàn" một mặt nhờ sự
tương trợ lẫn nhau trong cộng đồng.
Sự phát triển của phân công lao động và trao đổi hàng hoá làm xuất
hiện nền kinh tế hàng hoá. Nhu cầu mở rộng sản xuất dẫn đến việc thuê mướn
lao động. Lúc đầu người chủ chỉ cam kết trả công lao động nhưng về sau đã
phải cam kết đảm bảo cho người lao động làm thuê một số thu nhập nhất định
để họ trang trải những nhu cầu thiết yếu khi không may bị rủi ro như: ốm đau,
Có rất nhiều quan niệm khác nhau về BHXH, cho đến nay vẫn chưa có
một khái niệm thống nhất về BHXH. Khi đề cập đến vấn đề chung nhất người
ta dùng khái niệm SOCIAL SECURITY và vẫn dịch là BHXH, nhưng khi đi
vào cụ thể từng chế độ thì BHXH lại được hiểu theo nghĩa của từ SOCIAL
INSURANCE. Tuy nhiên sự hoà nhập này không có nghĩa là hai thuật ngữ
này là một. Có thể đưa ra khái niệm về BHXH như sau:
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
6
BHXH là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập đối với
người lao động khi họ gặp phải những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng
lao động hoặc bị mất việc làm, bằng cách hình thành và sử dụng một quỹ tài
chính tập trung do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, nhằm góp phần
đảm bảo an toàn đời sống cho người lao động và gia đình họ, góp phần bảo
đảm an toàn xã hội.
Ngoài ra, BHXH có thể được tiếp cận dưới giác độ là an sinh xã hội,
đảm bảo xã hội. Theo tổ chức lao động quốc tê ILO:
Bảo đảm xã hội là sự bảo vệ của xã hội đối với các thành viên của mình
thông qua một loạt các biện pháp công cộng, nhằm chống lại những khó khăn
về kinh tế, xã hội do bị ngừng hoặc giảm thu nhập gây ra bởi ốm đau, thai
sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thương tật, tuổi già và chết, đồng
thời bảo đảm chăm sóc y tế và trợ cấp cho các gia đình đông con.
Qua khái niệm có thể nêu ra một số đặc trưng cơ bản của BHXH:
BHXH bảo hiểm cho người lao động trong và sau quá trình lao động.
Bởi vì khi đã tham gia vào hệ thống BHXH, người lao động được bảo hiểm
cho đến lúc chết. Khi còn làm việc người lao động được đảm bảo khi ốm đau,
lao động nữ khi sinh con được trợ cấp thai sản; Người lao động bị tai nạn lao
động được trợ cấp, khi hết tuổi lao động thì được hưởng lương hưu và khi
chết đi thì được hưởng tiền chôn cất và người thân được trợ cấp tuất.
Các sự kiện bảo hiểm và các rủi ro xã hội của người lao động trong
của chính bản thân người lao động theo thời gian (nghĩa là sự phân phối lại
thu nhập của quá trình khoẻ mạnh và quá trình ốm, giữa quá trình lao động và
quá trình không làm việc). Phân phối theo chiều dọc là sự phân phối giữa
những người khoẻ mạnh và người ốm, bệnh tật; giữa những người có thu
nhập cao với những người có thu nhập thấp.
* BHXH vừa mang bản chất kinh tế, vừa mang bản chất xã hội.
BHXH góp phần thực hiện mục tiêu đảm bảo kinh tế cho người lao
động. BHXH là quá trình sử dụng thu nhập cá nhân và GDP để thoả mãn nhu
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
8
cầu an toàn kinh tế của người lao động và toàn xã hội. Xét về mặt kinh tế, nhờ
có sự phân phối lại thu nhập mà đời sống của người lao động và gia đình họ
luôn được đảm bảo khi họ gặp phải những rủi ro như giảm hoặc mất khả năng
lao động, mất việc làm vì BHXH đa tạo ra một khoản thu nhập thay thế. Xét
về mặt xã hội, do có sự "san sẻ rủi ro" giữa những người tham gia BHXH nên
mặc dù chỉ đóng một phần nhỏ trong thu nhập của mình cho quỹ BHXH
nhưng có thể được bồi hoàn một khoản thu nhập đủ lớn để giúp họ trang trải
rủi ro. ở đây BHXH đã thực hiện nguyên tắc "lấy của số đông bù cho số ít" và
BHXH được hiểu như một chính sách xã hội nhằm đảm bảo đời sống cho
người lao động khi thu nhập của họ bị giảm hay mất đi. Thông qua đó bảo vệ
và phát triển lực lượng sản xuất xã hội, tăng năng suất lao động, ổn định trật
tự xã hội.
1.1.4. Vai trò của bảo hiểm xã hội
Trong bản tuyên ngôn nhân quyền được Hội đồng Liên hợp quốc thông
qua ngày 10/12/1948 tại điều 22 viết:
Tất cả mọi người với tư cách là thành viên trong xã hội đều có quyền
BHXH. Quyền BHXH được xây trên cơ sở thoả mãn các quyền kinh tế, văn
hoá và xã hội. Tất cả các quyền này là yếu tốt không thể thiếu được đối với
nhân phẩm cũng như đối với sự phát triển tự do của nhân cách mỗi cá nhân,
một bộ phận lớn nhất, cơ bản và ổn định trong hệ thống an sinh xã hội. Có thể
nói không có BHXH thì không thể có một nền an sinh vững mạnh, bởi lẽ
BHXH có đối tượng lao động tham gia rất lớn, những người trực tiếp tạo ra
của cải vật chất và dịch vụ cho xã hội. Mặt khác nguồn tài chính của BHXH
rất dồi dào được hình thành và sử dụng thông qua quỹ BHXH. Đây là một
quỹ tiền tệ tập trung do các bên tham gia BHXH đóng góp và được Nhà nước
bảo hộ để bù đắp khoản thu nhập cho người tham gia BHXH khi họ gặp rủi
ro. Hoạt động BHXH càng ổn định, vững chắc thì quỹ BHXH càng tăng
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
10
trường và góp phần to lớn vào việc ổn định đời sống của người lao động,
đồng thời sẽ tạo ra sự vững mạnh của nền an sinh quốc gia. Cùng với các
chính sách xã hội khác, BHXH tạo ra lưới an toàn xã hội đối với mọi tầng lớp
dân cư trong xã hội.
* BHXH góp phần đảm bảo sự công bằng xã hội
Tham gia BHXH là quyền và nghĩa vụ của người lao động. Điều đó có
nghĩa là người lao động có nghĩa vụ đóng phí BHXH thì mới được hưởng
quyền lợi về BHXH. Mọi người lao động trong xã hội đều có quyền tham gia
BHXH, không phân biệt nam, nữ, nghề nghiệp, tôn giáo, thành phần kinh tế
đã tạo ra sự bình đẳng giữa những người lao động. Việc quy định nghĩa vụ và
quyền lợi của các đối tượng tham gia BHXH trong các thành phần kinh tế góp
phần thực hiện công bằng xã hội. Mặt khác BHXH là quá trình phân phối lại
thu nhập theo chiều dọc và chiều ngang. Quá trình phân phối này đã làm dịch
chuyển tài chính từ những người có thu nhập cao sang những người có thu
nhập thấp nhằm giảm bớt khoảng cách giàu nghèo trong xã hội.
* BHXH tạo mối quan hệ gắn bó giữa người lao động với người sử
dụng lao động và Nhà nước.
Khi khoẻ mạnh tham gia lao động sản xuất, người lao động được người
sd lao động trả lương hoặc tiền công và đóng phí tham gia BHXH nhằm giúp
trường tài chính và trở thành nguồn cung ứng vốn lớn, ổn định đem đầu tư
trong các chương trình, dự án lớn phát triển kinh tế - xã hội.
1.1.5. Cơ sở tạo lập và sử dụng quỹ BHXH
Quỹ BHXH là quỹ tiền tệ tập trung được tạo lập từ những đóng góp
bằng tiền của những người tham gia BHXH dùng để chi trả cho người lao
động khi gặp rủi ro như giảm, mất khả năng lao động hoặc chết giúp họ và gia
đình họ ổn định cuộc sống.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
12
Quỹ BHXH có những đặc điểm chủ yếu:
- Quỹ BHXH là quỹ tiền tệ tập trung nằm ngoài ngân sách Nhà nước
(NSNN) và được Nhà nước bảo hộ. Quỹ BHXH có thể bao gồm nhiều quỹ
thành phần như quỹ hưu trí và trợ cấp, quỹ bảo hiểm thất nghiệp, quỹ bảo
hiểm ốm đau.
- Quỹ BHXH được hình từ sự đóng góp theo cơ chế ba bên người sử
dụng lao động, người lao động và sự hỗ trợ của Nhà nước.
- Mục đích hoạt động của Quỹ BHXH không vì lợi nhuận mà vì mục
đích đảm bảo cuộc sống cho người lao động và gia đình họ khi gặp các biến
cố rủi ro làm giảm hoặc mất thu nhập từ người lao động. Vì vậy quản lý quỹ
BHXH được thực hiện theo nguyên tắc cân bằng thu chi.
- Sử dụng quỹ BHXH vừa mang tính chất bồi hoàn, vừa mang tính chất
không bồi hoàn. Tính chất bồi hoàn thể hiện ở chỗ khi người lao động tham
gia và đóng BHXH thì họ sẽ được nhận trợ cấp do quỹ BHXH chi trả. Cùng
một rủi ro gặp phải nhưng thời gian hưởng trợ cấp và mức trợ cấp của mỗi
người sẽ khác nhau vì còn phải căn cứ vào mức đóng góp và thời gian tham
gia BHXH của họ, ví dụ chế độ hưu trí. Tính không bồi hoàn thể hiện ở chỗ,
cùng tham gia và đóng BHXH có người lao động được hưởng trợ cấp nhiều
lần theo nhiều chế độ khác nhau, nhưng có người được hưởng ít lần hơn, thậm
chí không được hưởng ví dục chế độ ốm đau, thai sản, bệnh nghề nghiệp.
- Người lao động đóng góp
- Hỗ trợ của Nhà nước
Quỹ BHXH được hỗ trợ từ NSNN là trách nhiệm của Nhà nước. Bởi vì,
trước hết các luật lệ về BHXH của Nhà nước sẽ là những chuẩn mực về pháp
lý mà cả giới chủ và giới thợ đều phải tuân theo, những tranh chấp chủ- thợ
trong lĩnh vực BHXH có cơ sở vững chắc để giải quyết. BHXH là một công
cụ quan trọng trong tay Nhà nước nhằm thực hiện chính sách phân phối lại
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
14
thu nhập trong xã hội góp phần ổn định xã hội, đảm bảo quyền lợi cho người
lao động. Mặt khác, Nhà nước hỗ trợ cho quỹ khi BHXH mất cân đối không
đáp ứng được khả năng chi trả và làm chỗ dựa để đảm bảo cho hoạt động
BHXH chắc chắn và ổn định.
Người chủ sử dụng lao động đóng góp vào quỹ BHXH vừa là trách
nhiệm, vừa là quyền lợi. Chủ sử dụng lao động phải chịu trách nhiệm về
những rủi ro xảy ra đối với người lao động mà họ thuê mướn. Mặt khác khi
người lao động ốm đau, giảm hoặc mất khả năng lao động họ không phải trả
lương. Những khoản chi trả từ quỹ BHXH sẽ làm giảm một phần gánh nặng
tài chính cho họ, do đó họ không phải chi ra một khoản tiền lớn cùng một lúc.
Đồng thời góp phần giảm bớt tình trạng tranh chấp, tạo ra sự bình đẳng trong
quan hệ chủ - thợ.
Người lao động phải có trách nhiệm đóng góp một phần thu nhập vào
quỹ BHXH như một khoản tiết kiệm để giải quyết những khó khăn về tài
chính của mình khi gặp rủi ro. Mặt khác theo lẽ công bằng là có đóng, có
hưởng người lao động muốn được hưởng quyền lợi về BHXH thì phải tham
gia đóng phí BHXH.
Phần lớn các nước trên thế giới, quỹ BHXH đều được hình thành từ các
nguồn nêu trên. Ngoài ra quỹ còn được hình thành từ:
- Tiền sinh lời từ các hoạt động đầu tư do sử dụng quỹ BHXH tạm thời
BHXH từ đó là cơ sở xác định mức đóng BHXH.
- Quy định mức phí BHXH trước rồi từ đó xác định mức hưởng sau.
- Dựa vào nhu cầu khách quan của người lao động để xác định mức
hưởng, rồi từ mức hưởng BHXH này có thể xác định được mức phí BHXH.
Mặc dù chỉ thuần tuý mang tính kỹ thuật nhưng xác định phí BHXH lại
khá phức tạp vì nó liên quan đến đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội, liên
quan đến khả năng cân đối thu nhập của người lao động và điều kiện phát
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
16
triển kinh tế xã hội của đất nước. Khi xác định phí BHXH vẫn phải đảm bảo
các nguyên tắc cân bằng thu- chi, lấy số đông bù số ít và có dự phòng. Mức
phí xác định phải được cân đối với mức hưởng, với nhu cầu BHXH và điều
chỉnh sao cho tối ưu nhất.
* Quá trình sử dụng quỹ BHXH:
Quỹ BHXH được sử dụng chủ yếu cho các mục đích sau đây:
- Chi trợ cấp cho các chế độ BHXH.
- Chi phí cho sự nghiệp quản lý BHXH.
Trong hai nội dung nêu trên thì chi trả trợ cấp cho các chế độ BHXH là
lớn nhất và quan trọng nhất. Khoản chi này được thực hiện theo luật định và
phụ thuộc vào phạm vi trợ cấp của từng hệ thống BHXH. Về nguyên tắc, có
thu mới chi, thu trước chi sau. Vì vậy quỹ BHXH chỉ chi cho các chế độ trong
phạm vi có nguồn thu, thu của chế độ nào thì chi ở chế độ đó.
Tuy nhiên, trong quá trình sử dụng quỹ BHXH mà phần sử dụng nhiều
nhất để chi trả cho các chế độ còn phụ thuộc vào việc thành lập quỹ BHXH
theo phương thức nào?
Nếu chỉ thành lập một quỹ BHXH tập trung thống nhất thì việc chi trả
cũng phải đảm bảo thống nhất theo các nội dung chi. Điều đó có nghĩa là tất
cả các nguồn thu BHXH đều được tập trung vào quỹ BHXH và sử dụng quỹ
để chi trả cho các chế độ BHXH, chi quản lý và đầu tư. Phương thức quản lý
dựng các chế độ BHXH. Thông qua hệ thống BHXH có thể đánh giá được
trình độ quản lý, sức mạnh kinh tế và tính ưu việt của một thể chế. Trong hệ
thống BHXH, các chế độ BHXH giữ vai trò trung tâm. Mọi hoạt động của hệ
thống BHXH phải xoay quanh các hệ thống BHXH.
Hệ thống các chế độ BHXH có những đặc điểm chủ yếu sau đây:
- Các chế độ được xây dựng theo pháp luật mỗi nước, định kỳ các chế
độ BHXH cần phải được hoàn thiện cho phù hợp với điều kiện kinh tế- xã hội
của đất nước.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
Copyright: Tài liệu đại học ©