BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC
NGUYỄN THỊ TÂM
THÀNH PHẦN LOÀI VÀ ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ CỦA ỐC
(GASTROPODA) Ở CẠN KHU VỰC XÃ CHIỀNG NGẦN,
THÀNH PHỐ SƠN LA

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Sơn La, năm 2014

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC
NGUYỄN THỊ TÂM

Cuối cùng, em xin gửi lời tri ân tới tất cả những người thân trong gia
đình cùng toàn thể bạn bè đã động viên, giúp đỡ em trong quá trình thực hiện
khóa luận.

Sơn La, tháng 5 năm 2014
Sinh viên

Nguyễn Thị Tâm

MỤC LỤC

PHN 1. M U 1
1. Lý do ch tài 1
2. Mc tiêu nghiên cu 2
3. Ni dung và nhim v nghiên cu 2
3.1. Ni dung nghiên cu 2
3.2. Nhim v nghiên cu 3
4. m và thi gian nghiên cu 3
u kin t nhiên và xã hi khu vc nghiên cu 3
u kin t nhiên 3
m xã hi 5

mm [6]p duy nht ca ngành Thân mm có c i din sng  i
c và trên cn. Thân mm Chân bng  cn gm có các loài c cn và sên
trn   c cn thuc 2 phân lp là phân lp   c
(Prosobranchia) và c Có phi (Pulmonata), ng vt có s ng ln,
phân b  các sinh cnh trên cn. c cn gp  ng bng, trên mt
ng và có c  trên thc vt. các cht mùn
bã hng thi, chính bn thân chúng là tha nhing vt
t xích trong các chui i th.
Nhóm c cn st còn góp phn ci to lt trng.
i vi si, c cn ng. Nhiu c
s dng làm th cho i, mt s loài  trang
trí và dùng trong sn xut m ph
Tuy vy, bên cnh mt có li thì nhiu loài c cg k cho
i si. Nhiu loài phá hoi cây trc sên. Mt s loài là
vt ch kí sinh cc khi chúng chuyn sang kí sinh trên con
i và vt nuôi.
Trong nh, tình hình phát trin kinh t xã hth
ng ti t i sng ca các loài sinh v
có nhóm c cn vi s i v thành phn loài theo ching gim v s
ng và thành phn loài, v m phân b,
Bên cnghiên cu v nhóm c cn  c ta còn khá hn ch, c
bit  mt tu kin còn nhivà có din tích khá ln 
La. t trong nhng tnh min núi thuc khu vc Tây Bc ca Vit
Nam, là mt tnh có din tích rng th 3 c c. V  hành chính

2
m 1 thành ph và 10 huya bàn tnh có nhiu dân tc
sinh s
Khu vc Tây Bc nói chung và thành ph a chia ct
phc tp, nhiu phân hóa thành hai mùa rõ rt là mùa

- Thu thp tài liu và thông tin có liên quan, l  tài.
- Thu mu thuc nhóm c cn  khu vc nghiên cu (KVNC).
- u tra, phng vn, ghi chép nhng thông tin có liên quan.
- X lý và phân tích mu trong phòng thí nghim.
- So sánh thành phn loài c  KVNC vi mt s khu vc khác.
4. Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu
 tài tin hành nghiên cu v nhóm c ca bàn xã Ching Ngn,
thành ph 
Thi gian nghiên cu t n tháng 5 , thi
m cuu mùa khô, c th công vic 

5. Khái quát điều kiện tự nhiên và xã hội khu vực nghiên cứu
5.1. Điều kiện tự nhiên
a. Vị trí địa lý và địa hình
Vị trí địa lý
Din tích t nhiên ca xã là 4.584 ha, có 15 bn và mt tiu khu, trung tâm
xã cách trung tâm thành ph 15 km. Ti
TT
Thi gian
Công vic thc hin

1.

10/2013
- Thu thp tài liu v u kin t nhiên  xã hi khu vc nghiên
cu, tài linh loi, mô t.
- Xây d 
- Tin hành kho sát tha và thu mu t 1.
2.
11/2013

bin khong 700 - 800 m [20].
b. Thủy văn
Ching Ngn không có các sông ln mà ch yu là các sông sui nh, 
là ngun cung cc chính cho hong sn xut trong xã. c cn thuc
ng vt có nhu cu v  m khá cao nên nhn sông sui thì c
cn phân b i phong phú ng 
c. Khí hậu
Khí hu ca xã có s ng vi khí hu ca tnh, chu ng ca
khí hu nhic chia làm 2 mùa rõ rng bu
t cun ht tháng 10, m là nóng u. Mùa khô
bu t n khong cu m không khí thp,
nhi bing  các tiu vùng phc ti xut hin
khong tháng chng xut hin vào khong tháng 3
và tháng 4 [20].
S phân chia thành ng ti s phân b ca c cn trong khu
vc nghiên cu theo mùa. Mùa khô, c xut hi
mc v cc lu kin thun li
v  m và ngun thng và phát trin mi dân
ng thu bt c vào thm này. 5
d. Tài nguyên sinh vật
Thực vật
Din tích rng khá ln tp trung  phía tây ca bàn ca hu ht
các bn và tiu khu. Bên cnh nhân tác do hong sn
xut ci thành phn h thc vt
. hiu loài thc vt là th ca mt s loài c cn
 ng vt khác [20].
Động vật


Hình 1.  m thu mu trong khu vc nghiên cu
(Vẽ theo bản đồ hành chính xã Chiềng Ngần, 2013) 7
7. Khái quát tình hình nghiên cứu
7.1. Ở Việt Nam
a. Giai đoạn trước năm 2000
 Vit Nam tình hình nghiên cu thân mm chân bng nói chung và thân
mm chân bng  cc tin hành rt sm, ch yu do các tác gi
c ngoài thc hin:
T - 1842, các dn liu tiên v c cn  Vi có
trong các công trình kh

 trai c  ca Souleyet,
 ghi nhn mt s loài c cn  min Trung Vi
Streptaxis aberratus, S. deflexus, Eulota touranenis, [16]
- 1877, công trình nghiên cu ca  cho nhng dn liu
v c cn  vùng Nam B  Streptaxis ebuneus, Nanina cambojiensis, N.
distincta, Nesta cochinchinensis, Trochomorpha saigonensis, [16]
n t nu th k XIX ti nh mt s công
trình nghiên cu v c cn  vùng Nam B và Trung B ng công trình
kho sát và công b v c cn ca các tác gi: Crosse et Fischer (1863, 1864,
1869); Mabille et Le Mesle (1866); Crosse (1867, 1868) [16].
n này, nhng dn liu v c cn  khu vc phía bc Vit
Nam còn rt ít, c : Camaena illustris 


 ng v mt lot nhng
loài mi trong khu v

 [8].
Thu th k XX do chin tranh mà vic nghiên cu v c c
ác nhóm c khác  Vit Nam và vùng nói chung h

8
ngng li, ngoi tr mt s rt ít công trình kho sát kt hp vi a cht  các
 (Paracell) và Bt s
m khác  Bc B (S. Jaeckel, 1950; Varga, 1963). 








 82 
103 







 [4].

 . 










 120  , 
 

 [7].
Bên cnh các tác gi ngoi quc thì n này ch yu là các nghiên
cu ca nhiu tác gi c:
u h sinh thái rng ngp mn,
 ng, Hoàng Ngc Khng kng v Giao
Thy có 26 loài chân bng thuc 8 h,  ) có 28 loài
thuc 10 h [7].
   Vit Nam, các tác gi Nguy  ng, Nguyn Quý
Tun, Hoàng t m cn hai loài c núi: Cyclophorus anamiticus
H. Cross, 1867 và Cyclophorus martensianus Mollendor   c
dùng làm thc phm  nh Tây Ninh

[2].

9
2006, 









, . 
 29 








 [1, 4].

  ng và cng s u cung cp dn
liu c cn ti khu vc xóm Dù thun Qu (44
   c Oai, Hà Ni (23 loài); núi Voi, An Lão, Hi
Phòng (36 loài) [8,10,11].
 nghiên cu v c cn  khu vc Tây Trangn Biên c
 c 50 loài c c 35 loài mi ch gp 
Tây Trang [7].
ng Ngc Thanh (2008),  Vit Nam các
tác gi c 776 loài c cn. theo công b mi nht (5/2011), b
Stylommatophora trong phân lp Pulmonata gm 477 loài và phân loài (96

thành phm sinh hc và phân b ca chúng.
8. Phương tiện và phương pháp nghiên cứu
8.1. Phương tiện nghiên cứu
Các dng c, thit b khi nghiên cu ngoài tha: ba lô, túi nilon, túi zip,
ng nghim, máy nh c dây, b
khu vc nghiên cu (nu có), s 
Các dng c, thit b trong phòng thí nghi c palmer, dung dch
etanol 70
0
, giy can, ng nghim, túi zip, kính lúp, khay nha, panh,
8.2. Phương pháp nghiên cứu
8.2.1. Phương pháp thu thập tài liệu
Các thông tin v u, tài liu b tr cho tng v
trong quá trình nghiên cu (tài liu phân loi v c  cnh loi, các
 tài, công trình nghiên cu v c cn, các hình nh, s li các u
kin t nhiên - xã hi ca khu vc nghiên cu c thu thp thông qua: Sách
báo, tài liu trên n, ti y ban nhân dân, S tài
nguyên và môi trng, tài liu trong mc tài liu tham kho c tài, khóa
lun nghiên cu v c cn, trên các trang web v c sinh h
vc có liên quan.
11
8.2.2. Phương pháp xác định và phân chia sinh cảnh
 Lp (1999), xã Ching Ngn, thành ph c
a tnh . Là mt trong nhng tnh thuc vùng núi phía
Tây Bc Vit Nam, v cao 700 - 800m so vi mc bin, a hình chia
ct vi 3/4 dii núi và cao nguyên; th i
màu m; sông sui vc ln do có hai con sông ln là 

n cà phê) và r
a bàn xã Ching Ngn, rà sinh cnh ch yu và
 ng cho nhóm c cn do ít chu s ng ca
i. Chính vì vy,  tt c các tuyn thu mu tin hành thu  sinh
cnh rnh còn li là các sinh cn
hình bt gp trên tng tuyn thu mu.
 u
- Thu mnh tính: mnh tính là mc thu mt cách ngu nhiên 
tt c các sinh cnh khác trong khu vc nghiên cu. Mc thu trên nt,
 , hang. Các mm t tha và
 trong phòng thí nghim hay trong b p phi có nhãn ghi chép li
thông tin ca mu.
Khi thu mu ct c các loi mu vi mc, t con
ng thành (k c mt ch còn li vi vi mu có
c ln nht bng tay hoc dùng các dng c  i vi các
mu nh phi dùng sàng. Tt c các v trí, sinh cnh thu mc
ghi chép trong s tha.
- Thu mng: Mm trong m
din tích mt có mu, dic s dng là 1m
2
. Sau khi xác
c v trí có nh ô vuông 1m
2
, thu tt c các mu
u có ln thm mc thì phi dùng sàng, sàng lên trên mt
mc gi loi b nhng vn lá.
 p nh
Quan sát bng m ca c  cn, tp tính ki
chuyn, sinh s
Quan sát s ng ci ti s phân b ca c cn trong khu

(1899, 1908, 1909) [21, 22, 23]. Ngoài ra, mc so sánh vi nh ca b 
tp doVermeulen (2003) thu  Vit Nam, hii Vin Sinh thái và
Tài nguyên sinh vt.
Sp x theo h thng phân loi ca Schileyko (2011) [27].

14

Hnh 2.  



c cn
(Theo Đỗ Văn Nhượng, 2010)
Ghi chú:
cao: h 







: L
o



: l 



Nhóm c cc phát hin  khu vc xã Ching Ngn thuc 2 phân lp,
3 b, 16 h, 39 ging và 73 loài, u tra
u, th hin trong bng sau:
Bảng 1: Thành phn loài c cn trong khu vc nghiên cu

TT
Taxon

Sinh cnh (%)
Ngun
u



KDC

PROSOBRANCHIA Edwards, 1848

26,80
2,36
1,10
ARCHITAENIOGLOSSA Haller, 1890

21,75
2,32
1,10

TL
4.
Cyclophorus pyrostoma Mörllendorff, 1865 TL
5.
Cyclotus sp.
1,2,3,4
2,61
0,29
0,29

M
6.
Japonia diploloma (Mörllendorff, 1901)
1,2,3,4
2,93
0,81 M
7.
Japonia jucunda E. A. Smith, 1909


Pterocyclos marioni Ancey, 1898
1,2,3,4
3,53

0,12

M
12.
Ptychopoma expoliatum Heude, 1885 TL
13.
Ptychopoma messageri Bavay et Dau., 1900 TL

Diplommatinidae Pfeiffer, 1857

0,53

16.
Eupupina anceyi TL
17.
Eupupina mansuyi Bavay et Dau., 1900 TL
18.
Eupupina sp. TL
19.
Pupina anceyi Bavay et Dau., 1899
1,2,3,4

M

PULMONATA Cuvier, 1814

61,03
4,72
0,85
3,14 STYLOMMATOPHORA Schmidt, 1856

61,03
4,72
0,85
3,14 Achatinidae Swainson, 1840

0,08
0,12

0,90

23.
Achatina fulica (Bowdich, 1882)
1,2,3,4
0,08
0,12

3,71
M
27.
Microcystina bilineata TL
28.
Microcystina sp. TL
29.
Microcystina tonkingensis Möllendorff, 1901
1,2,3,4
10,35
M
30.


32.
Camaena duporti (Bav. et Dau., 1908)
4
0,33
M
33.
Trachia marimberti (Bav. et Dau., 1900)
1,2,3,4
4,07
M

Clausiliidae Morch, 1864

0,77
0,08
34.
Clausilia porphyrostoma

0,04
M
39.
Pseudopomatias fulius TL

Euconulidae Baker, 1928

0,16

40.
Lierdetia haiphongensis (Dautzenberg, 1893)
4
0,16
M


TL

Helicidae
43.
Helix gabriellae TL
44.
Helix gitaena Bavay et Dau., 1900 TL
45.
Helix nasuta

Helix vayssierei TL
50.
Helix xydaea TL
51.
Helix sp1. TL
52.
Helix sp2. TL
56.
Sicradiscus cutiscultus Mörllendorff, 1882
1,2,4
9,00
0,97 M

Streptaxidae Gray, 1860

3,46

57.
Haploptychius diespiter Mabille, 1887
1,2,3,4
3,38
M
58.
Haploptychius fischeri Morlet, 1886
4

Lamellaxis clavulinus (Pot. et Mic., 1838)
1,2
0,73
M
62.
Lamellaxis gracilis (Hutton, 1834)
1,3,4
0,69
0,57
0,12

M
63.
Paropeas sp.
1
0,16
M
64.
Prosopeas douveillei TL
69.
Prosopeas sp 2. TL
70.
Prosopeas sp 3. TL
71.
Tortaxis sp.
2,3,4
0,33
M

Trochomorphidae Möllendorff, 1890


t tr
t trng cây ngn ngày 
M: Loài có mu u

18
i vi mi loài c cc ghi nhn  khu vc nghiên cu tài trình
bày các nm chn loi, phân b và nhn xét.
HỌ CYCLOPHORIDAE
1. Chamalycaeus sp.
Đặc điểm chẩn loại: c c nh (h = 1,8 - 2 mm, l = 3,4 - 5 mm), v cng,
b mt có các g hình cung. Có 3,5 vòng xon, phng, rãnh xon rõ. Tháp c
  (V = 2 - 3 mm), có c, l ming tròn, vành ming cun và ch 
(l
o
= 3 - 3,5 mm). L rn hp và sâu.
Phân bố: R bn Dn và bn Km.
Nhận xét: Loài Chamalycaeus sp. c nh so vi các loài khác
trong h. Trong khu vc nghiên cu ch gp  sinh cnh t nhiên là rng trên

2. Cyclophorus diplochius Mollendorff, 1901
Đặc điểm chẩn loại: c c ln (h = 33,5 - 35 mm, l = 38 - 40 mm), v dày,
b mt có các vân hình cung, gia vòng xon cui có di vân màu nâu. Có 5
vòng xon, phng, rãnh xon sâu và rõ, vòng xon cui chim 2/3 din tích v.
Tháp c nhn (V = 11,2 - 11,7 mm), l ming rng, tròn, vành ming cun
(l
o
= 21,2 - 22,5 mm). L rn rng và sâu. Có th chai dày.
Phân bố: Rt trt trng cây ngn
ngày; gp  tt c m thu mu .
Nhận xét: c ln nht trong h, phân b rng, gp ph bin

vòng xon cui chim 2/3 din tích v. Tháp  - 3,1 mm), l
ming tròn, vành min và ch 
o
= 3 - 3,5 mm). L rn rng và sâu.
Phân bố: Rt trp  tt c m
thu mu.
Nhận xét: Dáng  Chamalycaeus sp. c ln
.
6. Pterocyclos marioni Ancey, 1898
Đặc điểm chẩn loại: c c ln (h = 12,5 - 14 mm, l = 25,5 - 28,5 mm), v
dày, b mt có các vân hình cung, gia vòng xon cui có di vân màu nâu. Có
5 vòng xon, phng, rãnh xon sâu và rõ, vòng xon cu
khong 2 mm. Tháp 3,5 - 5 mm), l ming tròn, vành mi
cun (l
o
= 9 - 11 mm). L rn rng và sâu.
Phân bố: Rt trng cây ngn ngày, gp  tt c m
thu mu.

20
Nhận xét: Dáng     Chamalycaeus sp. và Platyraphe sp.
i chic ngà dài cnh ming.
HỌ DIPLOMMATINIDAE
7. Diplommatinia rotundata Saurin, 1853
Đặc điểm chẩn loại: c c nh (h = 3,5 - 3,8 mm, l = 1,8 - 2 mm), v cng,
b mt  vòng xon, phng, rãnh xon rõ. Tháp
c nhn(V = 2,1 - 2,5 mm), l ming tròn, vành ming cun 2 lp
(l
o
= 1 - 1,1 mm). Không có l rn.



10. Pupina illustris Mabille, 1887
Đặc điểm chẩn loại: c c trung bình (h = 10 mm, l = 5,5 mm), v mng, b
mn, phng, rãnh xon cui sâu, vòng xon cui chim
1/2 din tích v. Tháp c nhn (V = 7 mm), l ming gn tròn, có l tròn nh  bên
phi ming, vành ming s
o
= 3,2 mm). Không có l rn.
Phân bố: R c  bn Dn.
Nhận xét: m khác bit ca loài Pupina illustris là ch có l tròn nh  bên
phi ming. S mc ch là 1 mu duy nht.
11. Punina sp.
Đặc điểm chẩn loại: c c trung bình (h = 7 - 8 mm , l = 2,5 - 3,2 mm), v
mng, b mn, phng, rãnh xon cui sâu, vòng xon
cui chim 1/2 din tích v. Tháp c nhn (V = 3,5 - 4,5 mm), l ming gn
tròn, có ha  hai bên ming, vành ming s
o
= 2 - 2,5
mm). Không có l rn.
Phân bố: R bn Khoang, bn Híp, bn Km.
Nhận xét: c, loài này 2 bên ming là 2 chic
.
HỌ ACHATINIDAE
12. Achatina fulica (Bowdich, 1882)
Đặc điểm chẩn loại: c c ln (h = 75 - 95,8 mm, l = 47 - 58 mm), v dày,
b mt có các vân hình cung; có 7 vòng xon, phng, rãnh xon sâu, vòng xon
cui chim 2/3 din tích v. Tháp c nhn (V = 25 - 31 mm), l ming rng,
hình bán nguyt, vành ming sc (l
o