B
Ộ
Y T
Ế
KÝ SINH TRÙNG
(DÙNG CHO ðÀO TẠO CỬ NHÂN ðIỀU DƯỠNG)
MÃ SỐ: ð.34.Y.06 NHÀ XUẤT BẢN GIÁO DỤC
HÀ NỘI – 2007

Chỉ ñạo biên soạn:

VỤ KHOA HỌC VÀ ðÀO TẠO – BỘ Y TẾ

Chủ biên:
PGS.TS. PHẠM VĂN THÂN
Những người biên soạn:
PGS.TS. PHẠM VĂN THÂN
PGS. PHẠM HOÀNG THẾ
PGS.TS. HOÀNG TÂN DÂN
Lời giới thiệu

Thực hiện một số ñiều của Luật Giáo dục, Bộ Giáo dục & ðào tạo và Bộ Y tế ñã ban hành chươ
ng
trình khung ñào tạo Cử nhân ñiều dưỡng. Bộ Y tế tổ chức biên soạn tài liệu dạy – học các môn cơ s
ở
và chuyên môn theo chương trình trên nhằm từng bước xây dựng bộ sách ñạt chuẩ
n chuyên môn trong
công tác ñào tạo nhân lực y tế.
Sách KÝ SINH TRÙNG ñược biên soạn dựa trên chương trình giáo dục của trường Trường ðại họ
c
Y Hà Nội trên cơ sở chương trình khung ñã ñược phê duyệt. Sách ñược PGS.TS. Phạm Văn Thân (Ch
ủ
biên), PGS. Phạm Hoàng Thế, PGS.TS. Hoàng Tân Dân, ThS. Trương Thị Kim Phượng, ThS. Phan Th
ị
Hương Liên, ThS. Phạm Ngọc Minh biên soạn theo phương châm: Kiến thức cơ bản, hệ thống; nộ
i dung
chính xác, khoa h
ọ
c; c
ậ
p nh
ậ
t các ti
ế

of
267
Bo Y te
-
Ky sinh trung
30/09/2009
file://C:\Windows\Temp\rilbwimylr\ky_sinh_trung.htm
Sách
KÝ SINH TRÙNG

ñ
ã
ñượ
c H
ộ
i
ñồ
ng chuyên môn th
ẩ
m
ñị
nh sách và tài li
ệ
u d
ạ
y
–

h
ọ

vụ, mục tiêu và nội dung học tập của sinh viên ñiều dưỡng. Ngoài các phần chung về khoa họ
c ký sinh
trùng, các tác giả nhấn mạnh về lấy bệnh phẩm ñể làm chẩn ñoán xét nghiệm, chăm sóc ñiều dưỡ
ng
bệnh nhân ký sinh trùng, truyền thông – giáo dục sức khoẻ phòng chống bệnh ký sinh trùng. Nhữ
ng
phần bệnh học, thuốc ñiều trị ñược tinh giản.
Do quỹ thời gian cho môn học không nhiều, vả lại ñể tiện cho in ấn và sử dụ
ng nên chúng tôi không
xuất bản giáo trình lý thuyết và giáo trình thực hành riêng biệt, mà gộp chung trong một cuốn. Cuố
n
sách gồm hai phần: Phần I – Lý thuyết, Phần II – Thực hành.
Mặc dù các tác giả ñã rất cố gắng và biên soạn với trách nhiệm cao nhưng không tránh khỏi thiế
u
sót. Rất mong quý ñồng nghiệp và ñộc giả góp ý xây dựng.

CÁC TÁC GIẢ

Page
3
of
267
Bo Y te
-
Ky sinh trung
30/09/2009
file://C:\Windows\Temp\rilbwimylr\ky_sinh_trung.htm

Bài 1
ðẠI CƯƠNG VỀ KÝ SINH TRÙNG Y HỌC

1. Trình bày các khái niệm cơ bản về ký sinh trùng.
2. Mô tả ñặc ñiểm chung về hình thái, cấu tạo và ñặc ñiểm ký sinh của ký sinh trùng.
3. Trình bày phân loại khái quát ký sinh trùng.
4. Nêu các kiểu chu kỳ chung của các loại ký sinh trùng.
5. Trình bày ñặc ñiểm ký sinh trùng và bệnh ký sinh trùng ở Việt Nam.
6. Trình bày ñặc ñiểm chung về dịch tễ học ký sinh trùng ở Việt Nam.
7. Phân tích nguyên tắc và các biện pháp phòng chống bệnh do ký sinh trùng.
Page
4
of
267
Bo Y te
-
Ky sinh trung
30/09/2009
file://C:\Windows\Temp\rilbwimylr\ky_sinh_trung.htm
–

Ký sinh trùng ký sinh t
ạ
m th
ờ
i:
khi c
ầ
n th
ứ
c
ă
n/sinh ch


V
ậ
t ch
ủ
chính:
V
ậ
t ch
ủ
mang ký sinh trùng
ở
giai
ñ
o
ạ
n tr
ưở
ng thành ho
ặ
c có kh
ả
n
ă
ng sinh s
ả
n
Xét v
ề
tính ch

– Ký sinh trùng chờ thời cơ: Ký sinh trùng vào cơ thể
sinh
vật khác nhưng không phát triển. Thí dụ: cá lớn nuốt / ă
n cá
nhỏ có ấu trùng của Diphyllobothrium latum nhưng ấ
u trùng
vẫn không thể phát triển ở cá ñược mà phải chờ vào vật ch
ủ
khác.
ðể
tránh nh
ầ
m l
ẫ
n trong ch
ẩ
n
ñ
oán c
ầ
n phân bi
ệ
t:Chu kỳ của ký sinh trùng sốt rét
P.falciparum

Page
5

chính
trong chu kỳ sống của ký sinh trùng sốt rét.
– Vật chủ phụ: Vật chủ mang ký sinh trùng ở giai ñoạn ấu trùng hoặc chưa trưởng thành. Thí dụ:
Cá
mang ấu trùng của sán lá gan.
Về mặt vật chủ còn có khái niệm khác như:
– Vật chủ trung gian: Vật chủ mà qua ñó, ký sinh trùng phát triển một thời gian tới một mức nào ñ
ó
thì mới có khả năng phát triển ở người và gây bệnh cho người. Thí dụ: Muỗi là vật chủ
trung gian trong
chu kỳ của ký sinh trùng sốt rét.
Vật chủ trung gian có thể là vật chủ chính như muỗi trong chu kỳ sống của ký sinh trùng số
t rét, có
thể là vật chủ phụ như muỗi trong chu kỳ sống của giun chỉ bạch huyết.
– Vật chủ ngõ cụt: Một số ấu trùng xâm nhập, di chuyển (Lavra migrans) tới vị trí nào ñó ở cơ thể
,
dừng tại ñó, không phát triển ñược, sau một thời gian thì bị huỷ. Thí dụ, hội chứng ấu trùng di chuyể
n
của giun ñũa, giun móc chó trên người. Nhưng một số loại khác, ấu trùng di chuyển rồi dừng lại ở vị
trí
nào ñó ở cơ thể không phát triển song có thể tồn tại lâu dài, nếu bị ñộng vật khác tấn công ăn thị
t thì vào
vật chủ mới này chu kỳ sẽ hoàn thành. Thí dụ: Ấu trùng giun xoắn
Trichinella spiralis, Echinococcus
granulosus.

1.4. Chu kỳ sống
Là toàn bộ quá trình phát triển của ký sinh trùng từ giai ñoạn non như trứng hoặc ấu trùng ñế
n khi
trưởng thành hoặc có khả năng sinh sản hữu tính. Thí dụ: Chu kỳ sống của giun ñũa (

30/09/2009
file://C:\Windows\Temp\rilbwimylr\ky_sinh_trung.htm
3. ðẶC ðIỂM KÝ SINH VÀ SINH SẢN CỦA KÝ SINH TRÙNG
3.1. ðặc ñiểm ký sinh
ðời sống và phát triển của ký sinh trùng cũng như mọi sinh vật khác liên quan mật thiết tớ
i môi
trường tự nhiên, môi trường xã hội, các quần thể sinh vật khác.
Tuổi thọ của ký sinh trùng rất khác nhau, có loại chỉ sống một vài tháng như giun kim, có loại số
ng
hằng năm như giun tóc, giun móc, sán.
Các yếu tố chủ yếu ảnh hưởng tới sự sống, phát triển và phân bố của ký sinh trùng:
– Sinh ñịa cảnh, thổ nhưỡng: Rừng núi thì có thể nhiều ký sinh trùng sốt rét hơn, ñồng bằ
ng thì có
thể nhiều giun hơn, vùng ñất màu pha cát thì có nhiều giun móc hơn, vùng có nhiều ao hồ thì dễ mắ
c sán
lá gan, vùng nước lợ (ngọt mặn) thì có nhiều muỗi An. subpictus hơn – là nguy cơ sốt rét ven biển Bắ
c
bộ, vùng nhiều ao bèo dễ có giun chỉ bạch huyết
– Thời tiết khí hậu: Nói chung, nắng và mưa nhiều thì ký sinh trùng sốt rét phát triển. Hầu hế
t, các
mầm bệnh giun sán ở ngoại cảnh phát triển thuận lợi ở ñiều kiện nhiệt ñộ 25 – 30
o
C. Mưa, lụt, khô hạ
n
ñều làm ảnh hưởng rất lớn ñến sự tồn tại và phát triển của ký sinh trùng ở ngoại cảnh.
– Quần thể và lối sống của con người: Cách cấu trúc khu dân cư, mật ñộ dân cư trên ñịa bàn hẹp, tậ
p
quán canh tác, hành vi và thói quen sinh hoạt/vệ sinh, các ñiều kiện kinh tế – văn hoá – xã hội, giáo dụ
c
và dân trí, tôn giáo – tín ngưỡng và mê tín dị ñoan, chiến tranh và bất ổn ñịnh xã hội ñều ảnh hưở

Bo Y te
-
Ky sinh trung
30/09/2009
file://C:\Windows\Temp\rilbwimylr\ky_sinh_trung.htm
–

Sinh s
ả
n vô tính:
T
ừ
m
ộ
t ký sinh trùng nhân và nguyên sinh ch
ấ
t phân chia, s
ố
l
ượ
ng phân chia
nhiều ít tuỳ từng loại ký sinh trùng ñể tạo ra những ký sinh trùng mới. Thí dụ, sinh sản củ
a amip, trùng
roi, ký sinh trùng sốt rét.
– Sinh sản hữu tính: ñược phân thành
+ Sinh sản lưỡng tính: thí dụ sán lá gan, sán dây
+ Sinh sản hữu tính giữa cá thể ñực và cá thể cái: Như giun ñũa, giun tóc, giun móc.
– Giai ñoạn có khả năng sinh sản: tuỳ loại.
+ Giai ñoạn trưởng thành: như giun ñũa, giun kim
+ Giai ñoạn ấu trùng: như giun lươn (Strongyloides stercoralis).

kỳ sống của giun ñũa, giun tóc, giun móc
Một cách tổng thể, ta có thể phân chia hầu hết các chu kỳ sống thành 5 loại sau:
– Kiểu chu kỳ sống 1: thí dụ chu kỳ sống của giun ñũa (Ascaris lumbricoides).
– Kiểu chu kỳ sống 2: thí dụ chu kỳ sống của sán lá gan nhỏ (Clonorchis sinensis).
– Kiểu chu kỳ sống 3: thí dụ chu kỳ sống của sán máng (Schitosoma).
– Kiểu chu kỳ sống 4: thí dụ chu kỳ sống của trùng roi ñường máu (Trypanosoma cruzi).
– Kiểu chu kỳ sống 5: thí dụ chu kỳ của ký sinh trùng sốt rét.
Ngoài ra còn một kiểu chu kỳ sống ñặc biệt, ñơn giản nhất là ký sinh trùng chỉ ở vật chủ và do tiế
p
xúc sẽ sang một vật chủ mới. Thí dụ: Ký sinh trùng ghẻ lây do tiếp xúc, trùng roi âm ñạ
o lây qua giao
h
ợ
p.

Page
9
of
267
Bo Y te
-
Ky sinh trung
30/09/2009
file://C:\Windows\Temp\rilbwimylr\ky_sinh_trung.htm
5. PHÂN LO
Ạ
I S
Ơ
B
Ộ

+ Sán dây (Cestoda): sán dây lợn, sán dây bò, các loại khác (Diphyllobothrium latum ).
– Chân ñốt/ chân khớp (Arthropoda):
+ L
ớ
p Côn trùng (
Insecta)

Page
10
of
267
Bo Y te
-
Ky sinh trung
30/09/2009
file://C:\Windows\Temp\rilbwimylr\ky_sinh_trung.htm
+ L
ớ
p Nh
ệ
n (
Archnida)

+ Lớp Giáp xác (Cyclop)
+ Lớp Cận chân ñốt (Para–arthropode): Linguatula, Procephala
+ Lớp Thân mềm (Mollusque)
5.1.2. Ký sinh trùng thuộc giới thực vật
Những ký sinh trùng này bao gồm các loại nấm ký sinh có thể là ñơn bào hoặc ña bào.
– Nấm tảo (Phycomycetes )
– Nấm ñảm (Basidiomycetes )

– Dựa vào vật chủ ñể ñặt tên khoa học cho ký sinh trùng như giun ñũa lợn còn có tên Ascaris suum
(sius là l
ợ
n).

Page
11
of
267
Bo Y te
-
Ky sinh trung
30/09/2009
file://C:\Windows\Temp\rilbwimylr\ky_sinh_trung.htm
–

D
ự
a vào v
ị
trí ký sinh nh
ư
amip
ở
ru
ộ
t nên có tên là
Entamoeba
(Ent là ru
ộ

– Hội chứng thiếu, suy giảm dinh dưỡng do ký sinh trùng.
– Hội chứng viêm do ký sinh trùng.
– Hội chứng nhiễm ñộc do ký sinh trùng.
– Hội chứng não – thần kinh do ký sinh trùng.
– Hội chứng thiếu máu do ký sinh trùng.
– Hội chứng tăng bạch cầu ưa acid do ký sinh trùng.
Một hội chứng có thể do một hoặc vài loại ký sinh trùng gây nên như hội chứng tăng bạch cầu ư
a
acid, hội chứng thiếu hoặc suy dinh dưỡng có thể do nhiều loại giun gây nên. Ngược lại, một loạ
i ký
sinh trùng cũng có thể gây ra vài hội chứng như ký sinh trùng sốt rét có thể gây hội chứng thiế
u máu và
hội chứng gan mật.
6.1.2. ðặc ñiểm chung của bệnh ký sinh trùng
Ngoài nh
ữ
ng quy lu
ậ
t chung c
ủ
a b
ệ
nh h
ọ
c nh
ư
có th
ờ
i k
ỳ ủ

nh ký sinh trùng còn có m
ộ
t s
ố
tính ch
ấ
t riêng. Di
ễ
n bi
ế
n d
ầ
n d
ầ
n, tuy nhiên
có thể có cấp tính và ác tính.
– Gây bệnh lâu dài.
– Bệnh thường mang tính chất vùng (vùng lớn hoặc nhỏ) liên quan mật thiết với các yếu tố ñị
a lý,
thổ nhưỡng
– Bệnh ký sinh trùng thường gắn chặt với ñiều kiện kinh tế – xã hội.
– Bệnh có ảnh hưởng rõ rệt của văn hoá – tập quán – tín ngưỡng – giáo dục.
– Bệnh có liên quan trực tiếp với y tế và sức khoẻ công cộng.
Các tính chất trên chỉ mang tính chất tương ñối.
6.1.3. Diễn biến của hiện tượng ký sinh và bệnh ký sinh trùng
Khi hiện tượng ký sinh mới xảy ra thường là có phản ứng mạnh của vật chủ chống lạ
i ký sinh trùng
và phản ứng tự vệ của ký sinh trùng ñể tồn tại. Những diễn biến này có thể có những hậu quả sau:
– Một số ký sinh trùng chết.
– Một số ký sinh trùng tồn tại nhưng không phát triển.

n d
ị
ch c
ủ
a v
ậ
t ch
ủ
(
Leishmania, Candida
).

Page
13
of
267
Bo Y te
-
Ky sinh trung
30/09/2009
file://C:\Windows\Temp\rilbwimylr\ky_sinh_trung.htm
–

Thay
ñổ
i kháng nguyên b
ề
m
ặ
t (

– Loại sinh chất, thức ăn mà ký sinh trùng chiếm.
– Phương thức chiếm thức ăn của ký sinh trùng (giun móc gây hao phí sinh chất rất nhiề
u trong khi
hút máu).
– Tuổi thọ của ký sinh trùng.
– Rối loạn tiêu hoá do hiện tượng ký sinh (như trường hợp bị giun kim).
– ðộc tố của ký sinh trùng gây nhiễm ñộc cơ quan tiêu hoá tạo huyết (giun móc).
7.2.2. Tác hại tại chỗ, tại vị trí ký sinh
–

Gây
ñ
au, viêm loét nh
ư
giun tóc, giun móc

Page
14
of
267
Bo Y te
-
Ky sinh trung
30/09/2009
file://C:\Windows\Temp\rilbwimylr\ky_sinh_trung.htm
–

Gây d
ị ứ
ng, ng

Nhiều biến chứng có thể gặp trong các bệnh do ký sinh trùng như thay ñổi các chỉ số hoá sinh, huyế
t
học (trong bệnh sốt rét ). Làm dị dạng cơ thể như bệnh giun chỉ bạch huyết, bệnh do trùng roi ñườ
ng
máu và nội tạng. Gây ñộng kinh như bệnh ấu trùng sán dây lợn, bệnh do Toxoplasma gondii.
7.2.6. Gây nhiều biến chứng nội ngoại khoa khác
Áp xe gan do amip, giun chui ống mật, giun chui vào ổ bụng
8. DỊCH TỄ HỌC BỆNH KÝ SINH TRÙNG
Nghiên cứu dịch tễ liên quan là một trong những nội dung quan trọng nhất của ký sinh trùng họ
c,
nhất là trong phòng chống bệnh ký sinh trùng.
8.1. Nguồn chứa/mang mầm bệnh
Mầm bệnh (ký sinh trùng, trứng, ấu trùng ) có thể có trong vật chủ, sinh vật truyền bệnh, các
ổ
bệnh hoang dại, xác súc vật, phân, chất thải, ñất, nước, rau cỏ, thực phẩm
8.2. ðường ký sinh trùng thải ra môi trường hoặc vào vật khác
Ký sinh trùng ra ngoại cảnh hoặc vào vật chủ khác bằng nhiều cách. Qua phân như nhiều loạ
i giun
sán (giun ñũa, giun tóc, giun móc, sán lá gan ). Qua chất thải như ñờm (sán lá phổi). Qua da như nấ
m
gây bệnh hắc lào hoặc ấu trùng loài ruồi Dracunculus medinensis. Qua máu và từ máu qua sinh vậ
t trung
gian như ký sinh trùng sốt rét hoặc giun chỉ bạch huyết. Qua dịch tiết từ vết lở loét như ấu trùng giun ch
ỉ
Onchocerca volvulus, qua xác vật chủ như sán Echinococcus granulosus. Qua nước tiểu như trứ
ng sán
máng
Schistosoma haematobium
.


.
Qua ñường hô hấp như nấm hoặc trứng giun. Qua ñường nhau thai như bệnh Toxoplasma gondii bẩ
m
sinh hoặc ký sinh trùng sốt rét. Qua ñường sinh dục như trùng roi Trichomonas vaginalis.
8.4. Khối cảm thụ
Khối cảm thụ là một trong các mắt xích có tính quyết ñịnh trong dịch tễ học bệnh ký sinh trùng.
– Tuổi: Nói chung về tuổi thuần tuý, hầu hết các bệnh ký sinh trùng mọi lứa tuổi ñều có cơ hộ
i
nhiễm như nhau. Tuy nhiên, có sự khác biệt về cường ñộ nhiễm và tỷ lệ nhiễm ở một số bệ
nh ký sinh
trùng là do các yếu tố không phải là tuổi.
– Giới: Nhìn chung cũng không có sự khác nhau về nhiễm ký sinh trùng do giới trừ một vài bệ
nh
như trùng roi âm ñạo Trichomonas vaginalis thì nữ nhiễm nhiều hơn nam một cách rõ rệt.
– Nghề nghiệp: Do ñặc ñiểm ký sinh trùng liên quan mật thiết với sinh ñịa cảnh tậ
p quán nên trong
bệnh ký sinh trùng thì tính chất nghề nghiệp rất rõ rệt ở một số bệnh. Như sốt rét ở người làm nghề rừ
ng,
khai thác mỏ ở vùng rừng núi. Giun móc ở nông dân trồng hoa, rau màu. Bệnh sán máng vịt ở
nông dân
vùng trồng lúa nước.
– Nhân chủng: Các nhà khoa học ñã xác ñịnh có một số bệnh ký sinh trùng có tính chất chủng tộ
c
khá rõ như trong các màu da thì người da vàng dễ nhiễm sốt rét hơn, rồi ñến người da trắng. Ngườ
i da
ñen ít nhạy cảm với sốt rét nhất.
– Cơ ñịa: Tình trạng cơ ñịa / thể trạng của mỗi cá thể cũng có ảnh hưởng tới nhiễm ký sinh trùng
nhiều hay ít.
– Khả năng miễn dịch: Trừ vài bệnh còn nhìn chung khả năng tạo miễn dịch của cơ thể chống lại s
ự

ữ
ng sinh v
ậ
t, l
ạ
i có th
ể
có nh
ữ
ng giai
ñ
o
ạ
n s
ố
ng và phát tri
ể
n
ở
ngo
ạ
i c
ả
nh ho
ặ
c s
ố
ng t
ự
do

c
ñây làm chết hàng triệu người mỗi năm. Bệnh lỵ amip cũng khá phổ biến.
Từng vùng có ñặc thù riêng về bệnh ký sinh trùng như bệnh ngủ (do trùng roi ñường máu và nộ
i
tạng) có nhiều ở châu Phi, bệnh Kala – azar, giun chỉ bạch huyết ở một số nước Á – Phi.
Ngày nay, tuy ñã thay ñổi nhiều về kinh tế – xã hội – văn hoá – giáo dục như
ng ký sinh trùng và
bệnh do chúng gây ra vẫn còn rất phổ biến ở nhiều nước trên thế giới và gây rất nhiều tác hại.
9.2. Ở Việt Nam
Việt Nam nằm trong vùng nhiệt ñới với khá ñầy ñủ về ñặc ñiểm ñịa hình, khu hệ ñộng thực vật rấ
t
phong phú, về mặt kinh tế – xã hội cũng chỉ là nước ñang phát triển, kinh tế,
dân trí nói chung còn
thấp ở nhiều bộ phận dân chúng, phong tục tập quán ở nhiều vùng còn lạc hậ
u, nên nhìn chung ký sinh
trùng và nhiều bệnh ký sinh trùng vẫn còn rất phổ biến.
Việt Nam có hầu hết các loại ký sinh trùng ñã ñược mô tả trên thế giới với mức phổ biế
n khác nhau.
Hàng ñầu là các bệnh giun sán: giun ñũa, giun móc, giun tóc, giun kim, sán lá gan, sán dây, sán lá phổ
i,
giun chỉ. Khoảng 70 – 80 % người dân nhiễm ít nhất một loại giun, sán nào ñó. Hai phần ba diện tích ñấ
t
ñai, trên một phần ba dân số nằm trong vùng sốt rét lưu hành làm cho nước ta nằm trong vùng số
t rét
nặng của thế giới, hằng năm vẫn còn rất nhiều người bị bệnh sốt rét. Các bệnh ñơn bào như
amip, trùng
roi ñường tiêu hoá và sinh dục cũng phổ biến tại một số nơi. Bệnh sán lá phổi ngày càng phát hiện
ở
nhiều nơi, nhất là vùng Tây Bắc. Một số ổ bệnh sán lá gan mới ñược phát hiện ở miền Trung. Bệ
nh giun

of
267
Bo Y te
-
Ky sinh trung
30/09/2009
file://C:\Windows\Temp\rilbwimylr\ky_sinh_trung.htm
Các b
ệ
nh ký sinh trùng thú y
ở
gia súc, gia c
ầ
m, thú nuôi, thú hoang khá ph
ổ
bi
ế
n
ở
n
ướ
c ta, trong
ñó có những bệnh có thể lây sang người như sán dây, sán lá gan, giun xoắn
10. CHẨN ðOÁN BỆNH KÝ SINH TRÙNG
10.1. Chẩn ñoán lâm sàng
Cũng như các bệnh khác, ñầu tiên là chẩn ñoán bằng lâm sàng. Hơn nữa ở Việt Nam hiệ
n nay,
khoảng 60 – 80% nhân dân nhiễm ký sinh trùng, không loại này thì loại khác, không thờ
i gian này thì
thời gian khác. Vì vậy, không thể xét nghiệm cho mọi người nhiễm. Mặt khác, ña số những người nhiễ

– Dịch và các chất thải khác:
+ Nước tiểu: trong nước tiểu có thể tìm thấy ấu trùng giun chỉ, sán máng.
+ ðờm: tìm trứng sán lá phổi, nấm.
+ Dịch tá tràng: tìm trứng sán lá gan.
+ Dịch màng phổi: tìm amip (trường hợp ap xe gan do amip vỡ vào màng phổi).
– Các chất sừng: tóc, móng, da, lông ñể tìm nấm. Tất cả các loại bệnh phẩm lấy xong ñượ
c làm
xét nghi
ệ
m càng s
ớ
m càng t
ố
t, nhi
ề
u khi th
ờ
i gian
ñượ
c quy
ñị
nh r
ấ
t ch
ặ
t ch
ẽ
nh
ư
xét nghi

i),
thực phẩm, ñất bụi
10.3. Chẩn ñoán dịch tễ học vùng
Do ñặc ñiểm ký sinh trùng và bệnh ký sinh trùng liên quan mật thiết tới môi trường tự
nhiên và môi
trường xã hội, các yếu tố ñịa lý, kinh tế – xã hội, phong tục tập quán, hành vi nên việ
c phân tích các
ñặc ñiểm trên là rất cần thiết cho việc chẩn ñoán cá thể và nhất là chẩn ñoán cho một cộng ñồng, mộ
t
vùng lãnh thổ hẹp hoặc rộng.
Hiện nay, khoa học nghiên cứu chẩn ñoán cộng ñồng ñể phát hiện các vấn ñề sức khoẻ, lựa chọn vấ
n
ñề sức khoẻ ưu tiên ñể giải quyết ñược ñề cập nhiều. Chúng tôi cho rằng, cần nghiên cứu áp dụ
ng khoa
học này trong lĩnh vực ký sinh trùng học vì rất phù hợp.
Nhìn chung, cần phải kết hợp các phương pháp chẩn ñoán: lâm sàng, xét nghiệm, dịch tễ học, cộ
ng
ñồng chúng bổ sung cho nhau; với ngành ký sinh trùng thì ngoài việc chẩn ñoán cho các cá thể thì việ
c
chẩn ñoán vùng, chẩn ñoán cộng ñồng là rất cần thiết vì hầu hết các bệnh ký sinh trùng là bệnh xã hộ
i
hoặc nhiều người mắc.
10.4. Các kỹ thuật áp dụng trong chẩn ñoán
Có rất nhiều kỹ thuật từ ñơn giản ñến phức tạp, từ trực tiếp ñến gián tiếp tuỳ từng trường hợp c
ụ
thể mà áp dụng cho thích hợp.
10.4.1. Tìm ký sinh trùng (con trưởng thành, trứng hoặc ấu trùng)
– ðãi phân tìm con giun, con sán, ñốt sán. Ép mô ñể tìm ấu trùng sán dây, ấu trùng giun xoắ
n. Làm
tiêu mô/ cơ (tìm ấu trùng giun xoắn, nang sán). Làm tiêu chất sừng (ñể tìm nấm).

of
267
Bo Y te
-
Ky sinh trung
30/09/2009
file://C:\Windows\Temp\rilbwimylr\ky_sinh_trung.htm
Các ph
ả
n
ứ
ng gián ti
ế
p có th
ể
là:

– Thử nghiệm da bì: tiêm hoặc chủng kháng nguyên vào trong da ñể xem hiện tượng dị ứng quá mẫ
n
(như kháng nguyên một số loại nấm men, trùng roi ñường máu ). Ngày nay, thử nghiệm da bì ít ñượ
c
dùng trong chẩn ñoán cá thể, có thể áp dụng trong ñiều tra dịch tễ.
– Phản ứng huyết thanh học: có nhiều loại kháng nguyên ñược sử dụng ñể làm các phản ứng miễ
n
dịch như:
+ Thử nghiệm màu Sabin – Felman (ñể chẩn ñoán bệnh do Toxoplasma gondii).
+ Phản ứng Vogel Minning (ñể chẩn ñoán sán máng).
+ Phản ứng Roth (ñể chẩn ñoán bệnh giun xoắn).
+ Phản ứng miễn dịch huỳnh quang trực tiếp hoặc gián tiếp (chẩn ñoán amip, sốt rét, trùng roi ).
+ Phản ứng ngưng kết hồng cầu trực tiếp hoặc gián tiếp (chẩn ñoán amip, Toxoplasma gondii ).

of
267
Bo Y te
-
Ky sinh trung
30/09/2009
file://C:\Windows\Temp\rilbwimylr\ky_sinh_trung.htm
T
ạ
i gia
ñ
ình, t
ạ
i c
ộ
ng
ñồ
ng, t
ạ
i y t
ế
c
ơ
s
ở
hay t
ạ
i b
ệ
nh vi

sán dây lợn hay sán dây bò.
11.8. ðiều trị triệu chứng, biến chứng
Có những bệnh bắt buộc ngoài ñiều trị ñặc hiệu phải ñiều trị triệu chứng, biến chứng như bệnh số
t
rét, bệnh giun móc, bệnh ấu trùng sán dây Có trường hợp cần ñiều trị biến chứng trước rồi mới ñiều tr
ị
ñặc hiệu sau như bệnh giun móc có thiếu máu nặng. Nhưng nhiều bệnh nói chung chỉ cần ñiều trị ñặ
c
hiệu (diệt ký sinh trùng) như tẩy giun ñũa, chữa giun kim.
11.9. ðiều trị phải kết hợp dự phòng tốt
Bệnh ký sinh trùng tái nhiễm rất nhanh, nếu không chú ý ñiều trị kết hợp với dự phòng thì ít hiệ
u
quả. Có khi dự phòng thật tốt là hết bệnh như bệnh giun kim, chỉ cần giữ 2 tháng không bị tái nhiễ
m là
hết giun.
11.10. ðiều trị ưu tiên, chọn lọc
Có một số bệnh tỷ lệ mắc rất cao, nếu không thể chữa cho mọi người thì cần tập trung vào ñối tượ
ng
có nguy cơ cao, bị tác hại nhiều. Như trong bệnh giun ñũa thì tập trung ñiều trị cho trẻ em.
11.11. ðiều trị dựa vào số lượng ký sinh trùng có trong cơ thể
Có một số ký sinh trùng khi chết giải phóng ra kháng nguyên gây dị ứng rất mạnh, hoặc giả
i phóng
ra nhi
ề
u ch
ấ
t
ñộ
c cùng m
ộ

u trùng giun ch
ỉ
,
ấ
u trùng sán dây l
ợ
n. Trong nh
ữ
ng b
ệ
nh nh
ư
v
ậ
y, n
ế
u bi
ế
t có s
ố
l
ượ
ng ký
sinh trùng nhiều thì phải thận trọng trong quyết ñịnh liều thuốc dùng.
11.12. Chọn thuốc
Một người có thể nhiễm một hay một vài loại ký sinh trùng như giun, có loại bệnh dùng thuốc mộ
t
lần khó có thể diệt hoàn toàn ký sinh trùng, có những bệnh rất phổ biến, người nghèo thường lại mắ
c
nhiều Vì vậy, nếu có thể thì nên chọn thuốc có ñặc ñiểm sau:

nh ký sinh trùng thú
y – vật nuôi và chống ký sinh trùng ở môi trường.
12.2. Biện pháp chủ yếu
Page
22
of
267
Bo Y te
-
Ky sinh trung
30/09/2009
file://C:\Windows\Temp\rilbwimylr\ky_sinh_trung.htm
–

Di
ệ
t ký sinh trùng: phát hi
ệ
n và
ñ
i
ề
u tr
ị
tri
ệ
t
ñể
cho nh
ữ

c
bên ngoài ñại thể hoặc chi tiết, nên còn rất nhiều hạn chế. Ngày nay, việc nghiên cứu hình thể hoặ
c phân
loại còn dựa thêm vào nhiều yếu tố khác như siêu cấu trúc, di truyền (nhiễm sắc thể,
gen), sinh lý, sinh
thái, hoá sinh, bệnh học.
– Nghiên cứu về sinh lý – sinh thái – di truyền: Những nghiên cứu về sinh lý, sinh thái, sinh hoá củ
a
ký sinh trùng giúp chúng ta hiểu sâu hơn về ký sinh trùng, về tác hại và bệ
nh do ký sinh trùng gây nên.
Mặt khác, nghiên cứu sâu về sinh lý, sinh thái, hoá sinh, di truyền còn giúp cho ñề ra những giả
i pháp
chữa bệnh và phòng bệnh hiệu quả hơn (như nghiên cứu vaccin phòng bệnh, thuốc chữa bệ
nh, kháng
nguyên chẩn ñoán ).
– Nghiên cứu miễn dịch học: Trong vòng vài thập kỷ qua ñã áp dụng và phát triển nhiều thành tự
u
miễn dịch học vào lĩnh vực ký sinh trùng và thu ñược nhiều kết quả khả quan như nghiên cứu sản xuấ
t
vaccin phòng bệnh trùng roi ñường máu, sản xuất các kháng nguyên, kháng thể ñơn dòng ñể chẩn ñ
oán
miễn dịch bệnh ký sinh trùng, chẩn ñoán dịch tễ học bằng kỹ thuật miễn dịch (như áp dụ
ng trong nghiên
c
ứ
u v
ề
b
ệ
nh s

ủ
a d
ị
ch t
ễ
h
ọ
c
ñượ
c áp d
ụ
ng có hi
ệ
u qu
ả
vào
ngành ký sinh trùng. Nghiên cứu dịch tễ học ký sinh trùng cũng rất phát triển trong nhiều năm qua nh
ư
dịch tễ học mô tả, dịch tễ học bệnh, dịch tễ học can thiệp các bệnh ký sinh trùng.
– Nghiên cứu bệnh học: Cần áp dụng những thành tựu của các ngành như hoá sinh học, sinh họ
c
phân tử, miễn dịch học, di truyền học, giải phẫu bệnh lý học, dược học, chẩn ñoán hình ảnh ñể
nghiên
cứu về bệnh học ký sinh trùng. Nhờ những áp dụng này mà nhiều bệnh ñã ñược phát hiện sớ
m và chính
xác như bệnh ấu trùng sán lợn ở não, bệnh sán lá ở nội tạng, bệnh Toxoplasma
– Nghiên cứu ñiều trị học: Các phương hướng nghiên cứu ñiều trị nhằm tập trung giải quyết chữ
a
bệnh từng cá thể và cộng ñồng, tìm các thuốc ña tác dụng nhưng ít ñộc cho cơ thể, giải quyết vấn ñề
ký

t rét ).
Trong ñiều trị ñã dùng thuốc tẩy ñể tống giun sán ra khỏi cơ thể.
– Thời kỳ từ thế kỷ 17 ñến giữa thế kỷ 18:
Do ñã phát hiện ra nhiều loài ký sinh trùng, các nhà khoa học nghiên cứu mô tả tỉ mỉ, ñịnh loạ
i, phân
loại, xếp loại ký sinh trùng. Linnaeus ñã ñưa ra tiêu chuẩn ñịnh loại, Plater ñã mô tả sán dây, Wepfer ñ
ã
mô tả ấu trùng sán bò, Leeuwenhock ñã mô tả sinh vật ñơn bào tự do, Mogin ñã phân loại giun chỉ
Loa
Loa
, Goeze ñã phân loại sán dây lợn và sán dây bò, giun thận, giun tóc, Owen ñã ñịnh loại giun xoắ
n,
Dubini ñã ñịnh loại giun móc, Busk ñã ñịnh loại sán lá ruột, Zedes ñã nêu cách viết – ñặ
t tên giun sán,
Rudolphi ñã chia nhóm giun sán, Sikkartus ñã xuất bản sách về thuốc ñiều trị bệnh giun sán, Audry ñ
ã
xuất bản sách mô tả giun sán
–

Th
ờ
i k
ỳ
t
ừ
gi
ữ
a th
ế
k

ề
sinh lý, sinh thái, chu k
ỳ
s
ố
ng, c
ấ
u trúc c
ủ
a ký sinh trùng,
nhất là nghiên cứu chu kỳ sống trên vật chủ và trong phòng thí nghiệm như chu kỳ của ký sinh trùng số
t
rét. Cũng trong thời kỳ này phát hiện nhiều loại ñơn bào sống trong máu và nội tạng như
Leishmania
donovani, Trypanosoma gambiense, Trypanosoma cruzi.
– Thời kỳ nửa sau thế kỷ 20:
Thời kỳ ứng dụng những thành tựu của các khoa học khác như hoá sinh học, siêu cấu trúc, sinh họ
c
phân tử, miễn dịch học, bệnh học, dược học, dịch tễ học, y tế công cộng vào chẩn ñoán, bệnh học, ñiề
u
trị, phòng chống các bệnh ký sinh trùng, nhất là tiến tới khống chế và có thể thanh toán một số bệ
nh ký
sinh trùng.

LƯỢNG GIÁ
Chọn một ý trả lời ñúng nhất bằng cách khoanh tròn vào chữ cái ñứng ñầu lựa chọn tương ứng.
1. Vật chủ trung gian có thể là:
A. Vật chủ chính.
B. Vật chủ phụ.
C. Sinh vật trung gian truyền bệnh.