Y Học Hạt Nhân 2005

Chơng I:
mở đầu
Mục tiêu:

1. Nêu đợc định nghĩa, nội dung chủ yếu của chuyên ngành y học hạt nhân.
2. Biết đợc những u điểm chính của 2 kỹ thuật đánh dấu phóng xạ và chiếu xạ mà
một bác sĩ đa khoa cần biết để vận dụng khi cần thiết.

1. Định nghĩa và lịch sử phát triển

1.1. Định nghĩa
Việc ứng dụng bức xạ ion hóa vào y sinh học đ có từ lâu nhng thuật ngữ y học
hạt nhân (Nuclear Medicine) mới đợc Marshall Brucer ở Oak Ridge (Mỹ) lần đầu
tiên dùng đến vào năm 1951 và sau đó chính thức viết trong tạp chí Quang tuyến và
Radium trị liệu của Mỹ (The American Journal of Roentgenology and Radium
Therapy). Ngày nay ngời ta định nghĩa y học hạt nhân (YHHN) là một chuyên ngành
mới của y học bao gồm việc sử dụng các đồng vị phóng xạ (ĐVPX), chủ yếu là các
nguồn phóng xạ hở để chẩn đoán, điều trị bệnh và nghiên cứu y học.
Việc ứng dụng các đồng vị phóng xạ này chủ yếu dựa theo hai kỹ thuật cơ bản: kỹ
thuật đánh dấu phóng xạ hay chỉ điểm phóng xạ (Radioactive Indicator, Radiotracer)
và dùng bức xạ phát ra từ các ĐVPX để tạo ra các hiệu ứng sinh học mong muốn trên
tổ chức sống.
1.2. Lịch sử phát triển
Sự ra đời và phát triển của YHHN gắn liền với thành tựu và tiến bộ khoa học trong
nhiều lĩnh vực, đặc biệt là của vật lý hạt nhân, kỹ thuật điện tử, tin học và hóa dợc
phóng xạ. Điểm qua các mốc lịch sử đó ta thấy:
- Năm 1896, Becquerel đ phát minh ra hiện tợng phóng xạ qua việc phát hiện bức xạ
từ quặng Uran. Tiếp theo là các phát minh trong lĩnh vực vật lý hạt nhân của ông bà
Marie và Pierre Curie và nhiều nhà khoa học khác.

ra đồng vị phóng xạ
99m
Tc từ
99
Mo của Segre và Seaborg (1938). Tuy vậy mi 25 năm
sau, tức là vào năm 1963 ngời ta mới hiểu hết giá trị của phát minh đó.
- Năm 1941 lần đầu tiên Hamilton dùng
131
I để điều trị bệnh của tuyến giáp, mở đầu
việc sử dụng rộng ri các ĐVPX nhân tạo vào điều trị bệnh.
Y Học Hạt Nhân 2005

- Các kỹ thuật ghi đo cũng đ đợc phát triển dựa vào các thành tựu về vật lý, cơ học
và điện tử. Các máy đếm xung, ghi dòng, phân tích biên độ, các loại đầu đếm Geiger
Muller (G.M) đến các đầu đếm nhấp nháy, máy đếm toàn thân ngày càng đợc cải tiến
và hoàn thiện.
Đầu tiên YHHN chỉ có các hợp chất vô cơ để sử dụng. Sự tiến bộ của các kỹ thuật
sinh hóa, hóa dợc làm xuất hiện nhiều khả năng gắn các ĐVPX vào các hợp chất hữu
cơ phức tạp, kể cả các kỹ thuật sinh tổng hợp (Biosynthesis). Ngày nay chúng ta đ có
rất nhiều các hợp chất hữu cơ với các ĐVPX mong muốn để ghi hình và điều trị kể cả
các enzym, các kháng nguyên, các kháng thể phức tạp...
Việc thể hiện bằng hình ảnh (ghi hình phóng xạ) bằng bức xạ phát ra từ các mô,
phủ tạng và tổn thơng trong cơ thể bệnh nhân để đánh giá sự phân bố các dợc chất
phóng xạ (DCPX) cũng ngày càng tốt hơn nhờ vào các tiến bộ cơ học và điện tử, tin
học.
2. Hệ ghi đo phóng xạ và thể hiện kết quả trong y học
Để chẩn đoán và điều trị bệnh cần phải ghi đo bức xạ. Một hệ ghi đo bình thờng
cần có các bộ phận nh sau:

2.1. Đầu dò (Detector)

hoặc lệch hớng (tia thứ cấp) bằng cách hấp thụ chúng. Nhờ vậy hiệu suất đo, độ phân
giải của hình ảnh thu đợc sẽ tốt hơn và xác định rõ trờng nhìn của đầu dò. Do vậy
nó đặc biệt quan trọng trong ghi đo in vivo. Tuỳ thuộc năng lợng bức xạ và độ sâu
đối tợng quan tâm (tổn thơng bệnh lí) mà lựa chọn bao định hớng. Hình dạng có
thể là cửa sổ tròn, sáu cạnh hoặc vuông. Chiều dày của vách ngăn phụ thuộc vào năng
lợng bức xạ cần định hớng để đo. Vách ngăn rất mỏng thích hợp cho đo các bức
xạ có năng lợng thấp của
125
I,
197
Hg,
99m
Tc. Góc nghiêng của vách ngăn với bề mặt
tinh thể của đầu dò đợc làm theo chiều dài của tiêu cự. Bao định hớng đợc cấu tạo
tuỳ thuộc vào từng máy. Hầu hết các phép đo phóng xạ đếu cần đến bao định hớng
nhng đặc biệt quan trọng trong ghi hình phóng xạ. Có 4 loại bao định hớng :
- Loại một lỗ, hình chóp cụt (loe tròn) dùng trong các nghiệm pháp thăm dò chức
năng.
- Loại nhiều lỗ tròn chụm dần ( hội tụ), thờng dùng trong ghi hình vạch thẳng.
- Loại nhiều lỗ tròn thẳng (song song) hoặc loe dùng cho Gamma Camera.
- Loại đặc biệt, có chóp nhọn một lỗ tròn, gọi là "pinhole" .
Việc chọn bao định hớng phụ thuộc vào mức năng lợng của các photon sẽ đo
ghi và tuỳ thuộc vào từng máy. Bao định hớng thờng làm bằng chì vì ngăn tia tốt và
dễ dát mỏng, dễ đúc khuôn. Chúng đợc gọi tên theo số cửa sổ: một cửa hay nhiều
cửa. Độ nhạy chúng khác nhau. Độ phân giải tơng đối của chúng cũng cao thấp khác
nhau. Mức năng lợng thích hợp với chúng đợc quy định là cao, trung bình và thấp.
Khoảng cách tiêu cự thờng là 3 ữ 5 inches. Góc nghiêng của vách ngăn với bề mặt
tinh thể của đầu dò phụ thuộc chiều dài của tiêu cự.
2.4. Bộ phận khuếch đại (Amplifier)
Xung điện đợc tạo ra qua đầu đếm thờng rất bé, khó ghi nhận. Do vậy cần phải

đang tồn tại. Chúng tác động vào các hệ ghi đo và tạo nên một số xung nhất định đợc
gọi là phóng xạ nền (phông). Hoạt độ phóng xạ nền đó cao thấp tuỳ nơi, tuỳ lúc và tuỳ
thuộc loại bức xạ. Cần lựa chọn thời gian đo thích hợp tuỳ theo độ lớn của phông so
với hoạt độ phóng xạ có trong mẫu để đạt độ tin cậy và độ chính xác nhất định của
phép ghi đo.
Vì vậy phải xử lý số liệu đo theo thuật toán thống kê. Những máy móc hiện đại có
thể kèm theo những chơng trình phần mềm chuyên dụng để xử lý tự động. Có thể xác
định thời gian cần đo hoặc dung lợng xung tối đa muốn có rồi máy tự động dừng lại
khi đạt yêu cầu. Máy đếm xung rất cần trong các Labo nghiên cứu và mong muốn độ
chính xác cao với hàng loạt các ĐVPX khác nhau. Kỹ thuật đếm xung có thể áp dụng
cho cả tia beta và tia gamma. Nó thờng đợc dùng trong các kỹ thuật in vitro, nghĩa
là đo các mẫu bệnh phẩm.
2.6.2. Đo dòng trung bình:

Bức xạ tác dụng vào vật chất gây nên các phản ứng tại đó mà trớc hết là kích
thích hoặc ion hoá vật chất. Tuỳ theo cấu trúc của đầu đếm mà tác dụng đó tạo ra xung
điện và đếm xung nh vừa nêu ở trên. Cũng có thể tạo ra thiết bị để ghi tổng cộng hiệu
quả các tác dụng. Nếu tính theo một đơn vị thời gian đó là đo dòng trung bình. Ví dụ
điển hình của kỹ thuật đo này là thiết bị ion hoá các chất khí. Khi có bức xạ tác dụng
vào không khí, các phân tử khí bị ion hoá tạo ra các cặp ion âm và dơng. Dới tác
động của điện trờng trong buồng, các ion đó dịch chuyển về 2 cực. Tại cực chúng
trung hoà bớt điện tích của 2 điện cực và gây nên sự sụt giảm điện thế. Đo độ giảm
điện thế hay đo cờng độ dòng điện của các ion chuyển dịch chính là đo liều lợng
phóng xạ. Vì vậy chúng ta gọi đó là đo tốc độ đếm trung bình hay đo cờng độ dòng
điện trung bình (dòng trung bình).
Để ghi đo dòng trung bình thờng có một bộ phận tích phân (ratemeter). Mỗi
ratemeter có một hằng số thời gian nhất định tùy thuộc giá trị điện dung của tụ điện C
và điện trở R trong đó. Kết quả dòng trung bình đo đợc thể hiện trên một đồng hồ
chia độ với kim chỉ thị. Giá trị đọc đợc là giá trị về liều lợng chùm tia. Nếu nó đợc
tiếp nối với bộ phận vẽ đồ thị trên giấy, trên màn hình thì chúng ta có đồ thị. Nếu

máy phụ thuộc vào tinh thể, độ cao của phông, sự đồng nhất của các tín hiệu từ các
đầu đếm khác nhau. Do đó có nhiều loại máy đo toàn thân với các độ nhạy khác nhau.
2.6.4. Ghi hình:

Ghi hình là một cách thể hiện kết quả ghi đo phóng xạ. Các xung điện thu nhận từ
bức xạ đợc các bộ phận điện tử, quang học, cơ học biến thành các tín hiệu đặc biệt.
Từ các tín hiệu đó ta thu đợc bản đồ phân bố mật độ bức xạ tức là sự phân bố đồng
thời DCPX theo không gian của mô, cơ quan khảo sát hay toàn cơ thể. Vai trò và ứng
dụng kỹ thuật ghi hình trong y học sẽ đợc đề cập kỹ ở các phần sau.
3. Các kỹ thuật cơ bản trong áp dụng đvpx vào yhhn
3.1. Kỹ thuật đánh dấu phóng xạ
Cho đến nay việc ứng dụng ĐVPX vào chẩn đoán và điều trị đ khá phát triển, bao
gồm nhiều kỹ thuật. ứng dụng rộng ri nhất vẫn là kỹ thuật đánh dấu phóng xạ. Kỹ
thuật này dựa vào những đặc điểm sau đây:
- Đồng vị phóng xạ và đồng vị bền chịu mọi quá trình sinh lý và sinh hóa nh nhau
trong tổ chức sống. Nói một cách khác là tổ chức sống từ mức độ phân tử đến toàn cơ
thể hay cả quần thể nhiều vi sinh vật cũng không phân biệt đợc đồng vị bền và ĐVPX
trong hoạt động sinh học của mình.
- Khối lợng các chất đánh dấu thờng rất nhỏ và không gây nên một ảnh hởng nào
đến hoạt động của tổ chức sống.
- Các kỹ thuật áp dụng trong YHHN thờng là không gây thơng tổn (Non-invasive)
bởi vì cao nhất cũng chỉ là thủ thuật tiêm tĩnh mạch. Hình 1.2: Nhân độc tự trị
trớc và sau điều trị.
Xạ hình thu đợc trên
cùng một bệnh nhân bằng
máy quét thẳng tại bệnh
viện Bạch Mai.