Thạch Lam
A. Tiểu sử:
Thạch Lam sinh ngày 7 tháng 7 năm 1910 tại Hải Dương,
nhưng nguyên quán ở làng Cẩm Phô, tỉnh Quảng Nam (nay thuộc thị
xã Hội An, tỉnh Quảng Nam). Cha ông là Nguyễn Tường Nhu (1881-
1918), thông thạo chữ Hán và chữ Pháp, làm Thông phán Tòa sứ
nên thường được gọi là Thông Nhu hay Phán Nhu. Mẹ là bà Lê Thị
Sâm, con gái cả ông Lê Quang Thuật (tục gọi Quản Thuật), người
gốc Huế đã ba đời ra Bắc, làm quan võ ở Cẩm Giàng cùng thời với
Huyện Giám (ông nội Thạch Lam).
Thạch Lam là người con thứ 6 trong gia đình 7 người con (6
trai, 1 gái): Tường Thụy, Tường Cẩm, Tường Tam, Tường Long, Thị
Thế, Tường Vinh và Tường Bách. Trừ người anh cả Nguyễn Tường
Thụy làm công chức, những người còn lại đều đã ít nhiều tham gia
vào sự nghiệp văn chương, nổi bật trong số đó là Tường Tam (Nhất
Linh), Tường Long (Hoàng Đạo) và Tường Vinh (Thạch Lam).
Ông Phán Nhu mất sớm, bà Phán Nhu phải một mình mua
bán tảo tần nuôi một mẹ chồng và bảy người con
Ở Cẩm Giàng, Thạch Lam học tại trường Nam (tiểu học Hải
Dương, nay là trường tiểu học Tô Hiệu). Đến khi người anh cả là
Nguyễn Tường Thụy ra trường dạy học ở Tân Đệ (Thái Bình), mẹ
ông đã đưa cả nhà đi theo người con cả, nên Thạch Lam đến học ở
Tân Đệ.
Nhưng ở đây được một năm, làm vẫn không đủ cho các miệng
ăn, mẹ ông dẫn các con (trừ Nguyễn Tường Thụy) về Hà Nội ở nhà
thuê, rồi cứ thế lúc thì ở Hà Nội, lúc thì ở Cẩm Giàng
Muốn sớm đỡ đần cho mẹ, Thạch Lam đã nhờ mẹ nói khéo
với ông Lý trưởng cho đổi tên và khai tăng tuổi để học ban thành
chung. Tiếp theo, ông thi đỗ vào Cao đẳng Canh Nông ở Hà Nội,
nhưng chỉ học một thời gian, rồi vào trường Trung học Albert Sarraut
để học thi Tú tài.

• Quan điểm và đặc điểm nghệ thuật của Thạch Lam:
“Văn chương không phải đem đến cho người đọc sự thoát
li, sự quên những thứ đen tối trước mặt mà trái lại văn chương
là một thứ vũ khí thanh cao để vừa tố cáo vừa thay đổi thế giới
giả dối và tàn ác và làm cho lòng người được trở nên trong sạch
và phong phú hơn.” Vì thế tuy là một nhà văn lãng mạn nhưng
sáng tác của ông có xu hướng nghiêng về hiện thực với một lối văn
nhuần nhị, tinh tế, gọn và gợi được thật là rành rõ những trạng thái
của sinh hoạt, xúc cảm và tâm hồn.
Có thể coi đoạn văn ngắn nói trên như là "Tuyên ngôn văn học"
của Thạch Lam. Và quả thật, trong toàn bộ gia tài sáng tạo của
Thạch Lam, hầu như không một trang viết nào lại không thắm đượm
tinh thần đó. Là thành viên của nhóm Tự Lực văn đoàn, được coi là
một trong những cây bút chính của nhóm ấy, song trước sau văn
phong Thạch Lam vẫn chẩy riêng biệt một giòng. Đề tài quen thuộc
của nhóm Tự Lực văn đoàn là những cảnh sống được thi vị hóa,
những mơ ước thoát ly mang mầu sắc cải lương, là những phản
kháng yếu ớt trước sự trói buộc của đạo đức phong kiến diễn ra
trong các gia đình quyền quý. Thạch Lam, trái lại, đã hướng ngòi bút
về phía lớp người lao động bần cùng trong xã hội đương thời. Thạch
Lam không đề cao cái tôi hưởng thụ cá nhân, không nghiêng về thể
hiện con người xã hội mà thiên về miêu tả và biểu đạt những cảm
xúc, cảm giác, những tâm tư khuẩn lấp phức tạp, phong phú của cái
tôi lãng mạn.Thạch Lam có khuynh hướng đi gần với hiện thực, và
đáng nói hơn cả là ông có một tình cảm thật sâu đằm, chân thành
nghiêng hẳn về người nghèo. Nhiều truyện ngắn của Thạch Lam gợi
được mối thương cảm, và nhiều khi ông ông mô tả cuộc sống khốn
khổ của những con ngời có số phận hẩm hiu, thua thiệt, như biểu lộ
một nỗi bất bình xã hội. Tất cả những cảnh, những người ấy đều
được mô tả bằng một số đường nét đơn sơ, thưa thoáng nhưng vẫn

phá vừa mới mẻ, sâu sắc và tinh tế, hấp dẫn về cái đẹp nhiều khi
tiềm tang, khuất lấp, mơ hồ ở thế giới bên trong con người. Cách
thức chiếm lĩnh hiện thực này được thể hiện phong phú, sinh động
trên mỗi trang viết của Thạch Lam.
Với ba tập truyện ngắn “Gió đầu mùa” (1937), “Nắng trong
vườn” (1938), “Sợi tóc”(1942) và một số truyện khác in từ 1934-1945,
Thạch Lam đã cho thấy đối tượng phản ánh nghệ thuật của ông là
vẻ đẹp của những giá trị tinh thần, của tình người, của những nỗi
lòng chắc ẩn. Đó là tình bạn của Sơn trong “Gió lạnh đầu mùa”, là
cảm giác của Tân khi được làm cha trong “Đứa con đầu lòng” , là sự
nhẫn nại chịu thương của Tâm trong “Cô hàng xén”… Tất cả nói rằng
cái đẹp mà Thạch Lam chú tâm khám phá nhất là cái đẹp ở thế giới
bên trong con người. Vẻ đẹp ấy như một cứu cánh nghệ thuật để
Thạch Lam hướng tới, nghĩ về.
2. Thạch Lam và thế giới bên trong của trẻ thơ:
Trong các truyện ngắn viết về trẻ thơ, Thạch Lam thường
đặt những “thiên sứ” của mình vào các bi kịch nhân sinh. Nhưng chủ
ý của Thạch Lam không phải là đi sâu mô tả những cảnh đời lụi tàn,
lam lũ. Điểm nhấn của Thạch Lam chính là vẻ đẹp thế giới bên trong
của những đứa trẻ trên cái nền bóng tối tràn lan, đậm đặc của xã hội
đương thời. Nhà văn đã lách vào đáy sâu đời sống tinh thần phong
phú của trẻ thơ để khám phá, miêu tả những cảm xúc tinh tế, vi diệu
nhất trong tâm hồn trẻ nhỏ và tạo ra được cho mình một thế giới trẻ
thơ riêng. Đọc truyện ngắn của Thạch lam, ta luôn bắt gặp những em
thơ giàu cảm xúc, dễ rung động trước biến thái tinh vi của tạo vật và
hồn người.
Đó là cảm xúc bâng khuâng trước cơn gió lạnh đầu mùa, là
sự rung động trước thay đổi bất ngờ của đất trời ở một huyện lị nhỏ
đồng bằng Bắc Bộ (Gió lạnh đầu mùa). Những rung động của chiếc
lá trong cơn gió thổi, cái nắng ấm và hanh, hình ảnh mặt đất khô rắn,

Bằng tấm lòng yêu thương vô hạn, Thạch Lam đã nỗ lực phát giác và
lưu giữ vẻ đẹp thánh thiện trong tâm hồn trẻ thơ trên những trang
văn của mình.
3. Thạch lam và thế giới bên trong của người dân chốn thôn
quê:
Với tâm niệm nhà văn sáng tác về người dân quê thì phải
biết “tự cày bừa lấy trang sách nói về người nhà quê, vạch một luống
thẳng thắn và mạnh bạo trên đất màu và không chịu để cho những ý
tưởng bên ngoài ảnh hưởng Phải biết quan sát bề trong và đi sâu
vào cái bí mật của những tâm hồn ấy”. Thạch Lam đã hướng ngòi
bút vào việc khám phá những trạng thái tâm lý của người bình dân.
Cũng bởi thế, người dân chốn thôn quê trong truyện ngắn Thạch
Lam thường không có tính cách rõ ràng, không phải là những con
người ngoại hiện mà là những con người nội tâm, tâm lý.
Dưới ngòi bút tài hoa của Thạch Lam, thế giới nội tâm của
người dân chốn thôn quê được hiện lên với đủ mọi cung bậc, sắc
thái. Có những cảm giác vui, lại có những cảm giác buồn, có thích
thú lại có chán nản, có hờn giận lại có yêu thương Lấy thế giới bên
trong của người bình dân làm đối tượng phản ánh, Thạch Lam tỏ ra
đặc biệt nhạy bén trong việc khám phá và miêu tả những tâm tư,
cảm xúc của con người. Đó là cảm xúc trong trẻo , hồn nhiên đang
nảy nở ở cô thôn nữ khi ái tình đã bát rễ trong lòng. Đặc tả tâm trạng
người thiếu nữ đang sống với giấy phút vĩnh cửu của tình yêu: “sung
sướng, nàng nhắm mắt, để cho bóng tối đến, mát và rực rỡ, bao bọc
cả tâm hồn ” (Bắt đầu). Từ câu chữ của Thạch Lam, bao nỗi niềm
tâm tư sâu kín trong lòng người cứ bừng nở đột ngột đầy xúc động.
Bên cạnh việc diễn tả những cung bậc cảm xúc đa dạng ở những
tâm hồn rất trẻ trong cái thuở ban đầu lưu luyến, Thạch lam còn đi
sâu vào những cảm nhận, suy ngẫm của nhân vật về thân phận, kiếp
người. Trong truyện ngắn “Một đời người” ta bắt gặp những suy

lớn họ là học sinh và công chức. Đọc những sáng tác trong mảng
truyện này của Thạch Lam, “bi kịch tinh thần đã trở nên khá phổ biến
ở nhân vật tiểu tư sản trong tác phẩm của Thạch Lam” . Tuy nhiên
nét độc đáo của ngòi bút Thạch Lam là thiên hướng “tìm vào nội
tâm,tìm vào cảm giác”. Người trí thức tiểu tư sản trong truyện ngắn
Thạch Lam sống với những cảm xúc cảm giác phong phú, phức tạp
của chính mình.
Trên hành trình tìm kiếm cảm xúc tâm trạng trong những
cảm huống mỗi người từng trải qua hoặc gặp đâu đó ở ngoài đời,cái
nhìn tinhg tườm của Thạch Lam đã thu nhận được những cung bậc
cảm xúc trong cơn đói của người trí thức khi cuộc sống “đủ ăn đủ
mặc” vừa rời xa mình. Khác với Nam Cao miêu tả cái đói qua hành
động hạ thấp danh dự và nhân phẩm đến nỗi không còn biết nhục
nhã, liêm sỉ là gì, Thạch Lam lại chú tâm miêu tả tỉ mỉ cảm giác đói.
Giống như những cơn sóng biển, cảm giác đói khi trào dâng mãnh
liệt, lúc lại lắng xuống nhưng không hề mất đi khi chưa được thỏa
mãn. Viết về cảm giác đói, có lẽ khó có ai tài hoa hơn Thạch Lam:
“cơn đói lại sôi nổi dậy như cào ruột, xé gan, mãnh liệt, át hẳn cả nỗi
buồn. chẳng muốn chống cự lại, muốn quên đi nhưng không được,
cái cảm giác đói đã lấn khắp người như nước triều tràn lên bãi cát.
Mỗi lần cơn gió, mỗi lần chàng ngửi thấy mùi béo ngậy miếng thịt
ướt, mùi thơm của chiếc bánh vàng. Mũi Sinh tự nhiên nở ra, hít
mạnh cái mùi thơm thấu tận ruột gan, như thấm nhần vào xương
tủy”. Trong cái nhìn của nhà văn, cảm giác đói giống như một cái trục
tâm lí mà mọi cảm giác của Sinh đều xoay quanh cái trục ấy.Cảm
giác đói và nỗi xót thương. Cảm giác đói và nỗi sung sướng rung
động. Cảm giác đói và nỗi đau đớn thấm thía sâu xa. Cảm giác đói
và nỗi giận dữ…Là nhà văn tinh tế, trải biết, Thạch Lam dã soi rọi
vào trạng thái đói của con người và biểu đạt chân thực, sâu sắc cảm
giác rất khó nói ra ấy bằng một văn phong điềm đạm.

tâm hồn con người là sự thể hiện đặc trưng phản ánh nghệ thuật của
truyện ngắn Thạch Lam. Bằng cách đó, Thạch Lam đã thể hiện một
khuynh hướng tìm tòi sáng tạo, một lỗ lực lớn lao trong việc khám
phá và phản ánh hiện thực. Chính điều này đã tạo cho ông một vị trí
riêng không dễ lẫn trong văn xuôi Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX.
D. Những thủ pháp của phản ánh nghệ thuật trong
truyện ngắn Thạch Lam.
Qua những sáng tác về người bình dân, Thạch Lam đã
đem đến cho người đọc một tiếng nói riêng, bản sắc riêng trong sự
khám phá và thể hiện thế giới bên trong của con người trên tinh thần
nhân văn cao cả. Từ đó, nhà văn giúp người đọc hiểu chính mình,
hiểu con người và thế giới toàn vẹn sâu sắc hơn. Và để chuyển tải
hiện thực đời sống ấy, nhà văn đã lựa chọn được các thủ pháp nghệ
thuật độc đáo tạo nên sự thống nhất chặt chẽ trong phản ánh nghệ
thuật.
1. Cốt truyện và kết cấu:
a) Cốt truyện:
Truyện ngắn Thạch Lam không hướng tới việc xây dựng cốt
truyện ấn tượng gây tác động mạnh. Ông quan tâm khai thác những
diễn biến rất bình thường, thầm lặng của cuộc sống, những điều khó
có thể kể lại cho li kì hay ướt át. Ông đã lựa chọn kiểu truyện phi cốt
truyện (kiểu truyện lấy trung tâm chú ý của sáng tạo nghệ thuật là
khắc họa những khoảnh khắc của cảm xúc và tâm trạng, phô diễn
cảm giác thành thực hay các động thái tâm lý bên trong tâm hồn
nhân vật).
Truyện ngắn của Thạch Lam thường không có cốt truyện
hoặc cốt truyện rất đơn giản, những sự kiện, biến cố, hành động chỉ
là giá đỡ là cái cớ để nhà văn nắm bắt và làm dấy lên những cảm
xúc, cảm giác, trạng thái tâm lý bên trong. Ông hướng ngòi bút của
mình vào những khoảng sáng tối riêng trong đời sống nội tâm, đi sâu