TẠP CHÍ ĐẠI HỌC SÀI GÒN Số 6 - Tháng 6/2011

146
CÁC VẤN ĐỀ MƠI TRƯỜNG CẦN QUAN TÂM TRONG Q
TRÌNH TRIỂN KHAI VÀ VẬN HÀNH DỰ ÁN QUY HOẠCH THỦY
LỢI CHỐNG NGẬP ÚNG KHU VỰC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
PHẠM HỒNG NHẬT
(*)
LÊ VĂN TÂM, NGUYỄN PHÚ BẢO
(**)

TRẦN THỊ THANH THÙY
(***)

TĨM TẮT
Quy hoạch thuỷ lợi chống ngập úng khu vực thành phố Hồ Chí Minh đã được Thủ
tướng Chính phủ phê duyệt theo Quyết định số 1547/QĐ-TTg kí ngày 28/10/2008 với mục
tiêu đề ra các giải pháp chống ngập úng và góp phần cải tạo mơi trường nước trong khu
vực. Các vấn đề mơi trường của dự án này đang được nghiên cứu trong đề tài cấp Nhà
nước mã số ĐTĐL 2009.G/50 “Nghiên cứu ảnh hưởng của hệ thống cơng trình chống
ngập úng khu vực thành phố Hồ Chí Minh đến mơi trường và đề xuất các giải pháp phát
huy và giảm thiểu”. Qua nghiên cứu, một bức tranh tổng thể về các vấn đề mơi trường của
dự án đã được hình thành, là cơ sở khoa học quan trọng cho các nghiên cứu sâu hơn về
các ảnh hưởng đến mơi trường và đề xuất các giải pháp giảm thiểu các tác động tiêu cực
của dự án.
ABSTRACT
The water conservation project against floods in HCM City was approved by the
Prime Minister under Decision No. 1547/QĐ-TTg signed on October 28, 2008, the
purpose of which is to suggest solutions to prevent floods and improve the water
environment in the area. The environmental problems mentioned in the project have been
studied in the national level research coded ĐTĐL 2009.G/50 “A Study of the Impacts of

Vàm Cỏ Đơng có diện tích 281 ha). Khu 147
vực chống ngập úng được chia làm 3 vùng
kiểm soát nước (Hình 1):
Vùng I: Khu vực giữa sông Sài Gòn
– Nhà Bè và sông Vàm Cỏ Đông với tổng
diện tích tự nhiên vào khoảng 2.180 km
2

sẽ được xây dựng hệ thống cống khép kín
tuyến đê bao được đặt tại các cửa sông,
rạch đổ ra sông Sài Gòn, Nhà Bè, Vàm
Cỏ và Vàm Cỏ Đông với 12 cống chính
có nhiệm vụ kiểm soát mức nước và cải
thiện môi trường nước trong khu vực
nghiên cứu.
Vùng II: bao gồm toàn bộ khu vực ngã
ba sông Đồng Nai - Sài Gòn với tổng diện
tích 22.482 hecta với mục tiêu kiểm soát lũ
thượng lưu, kiểm soát triều nhằm giải
quyết bài toán chống ngập cho thành phố
trong điều kiện có lũ lớn ở thượng lưu và
nước biển dâng trong tương lai; gắn kết
việc vận hành công trình kiểm soát nước
với việc cải thiện môi trường kênh rạch và
cải tạo các vùng đất phèn.
Vùng III: bao gồm toàn bộ bờ tả khu
vực bờ tả sông Nhà Bè - Soài Rạp là vùng

mặt (Chất lượng nước, xâm nhập mặn);
Nước ngầm; Không khí; Đất.
- Hệ sinh thái
- Phát sinh dịch bệnh
 Theo thời gian (theo mùa): Mùa
khô và mùa mưa
 Theo cơ chế vận hành của hệ thống
cống.

Vùng II
Vùng III
Hình 1. Bản đồ phân
vùng nghiên cứu [2]
Vùng I
148
 Theo các kịch bản sự cố:
- Tổ hợp các yếu tố bất lợi: triều,
mưa lớn, lũ
- Ý thức người dân: ví dụ xả rác
xuống kênh rạch, sông.
Ngoài ra, với mỗi một vấn đề sẽ được
đánh giá ở cả 02 mặt tích cực và tiêu cực để
từ đó đề ra biện pháp phát huy và khắc phục,
phù hợp với mục đích của nghiên cứu.
Theo trình tự các giai đoạn triển khai
của dự án, một số vấn đề môi trường nổi
bật của dự án chống ngập úng có thể được

ba cống (Thủ Bộ, Mương Chuối, Kinh Lộ),
mực nước giảm không đáng kể. Khi xây
dựng 5 cống thuộc khu Nam (Thủ Bộ,
Mương Chuối, Kinh Lộ, Sông Kinh, Kinh
Hàng), mực nước giảm đáng kể, từ 26-45
cm. Tuy nhiên, vận tốc tại các kênh Bến
Nghé, Kênh Tẻ, Phú Xuân sẽ tăng lên rất
nhiều so với hiện trạng, dẫn tới xói lở lòng
dẫn các kênh chưa có cống trong mùa triều
cường khi các cống này hoạt động. Vì vậy,
trong trường hợp này, cần phải nghiên cứu
kĩ hơn về vấn đề bồi lắng và xói lở. Trong
trường hợp xây dựng cả 8 cống thuộc khu
Nam, mực nước trong vùng thuộc khu Nam
hạ thấp nhiều. Khi hạ được mực nước, thì
các kênh rạch sẽ biến thành các hồ điều tiết
với khả năng trữ nước lớn, góp phần giảm
ngập úng cho thành phố Hồ Chí Minh [4].
- Xói mòn/Ngập lụt: Về cơ bản, các
công trình trong dự án sẽ được thiết kế theo
hình thức đặt ngay trên dòng chảy, thi công
trong nước, không chặn dòng. Do đó, việc
ngập cục bộ không xảy ra. Xói lở cục bộ
thượng hạ lưu các cống trong quá trình thi
công có thể xảy ra, nhất là khi ngăn dòng
gây co hẹp dòng chảy. Khi nạo vét để thi
công công trình sẽ lấy đi một lượng lớn
bùn đáy và tăng độ sâu của kênh rạch, kết
hợp với các dao động của nước trong quá
trình nạo vét, giao thông thuỷ sẽ gây ra

nhiên, gây sạt lở, làm giảm diện tích một
số thảm thực vật cây cối lâu năm, cây ăn
trái, cây công nghiệp, cây nông nghiệp,
thảm thực vật trên đất thổ cư…
2.2.3. Chất lượng nước mặt
- Chất lượng nước mặt sẽ bị tác động
lớn nhất do nạo vét kênh rạch. Các chất
gây ảnh hưởng đến chất lượng nước mặt do
quá trình nạo vét gồm có chất lơ lửng
không tan, các kim loại, các chất hữu cơ.
- Nguồn nước có thể bị chua hoá cục
bộ hoặc lan ra các vùng lân cận do sự hiện
diện đất phèn tại một số khu vực của dự án
quy hoạch, việc nạo vét đất đổ lên bờ kênh
sẽ xảy ra quá trình oxy hoá các vật liệu
sinh phèn, khi trời mưa sẽ cuốn trôi xuống
sông, kênh rạch gây ảnh hưởng cho các loài
thuỷ sinh.
2.2.4. Chất lượng nước ngầm
- Quá trình thi công móng sâu có thể
làm tăng nguy cơ ô nhiễm nước ngầm do
thông nhiễm, khi đó chất ô nhiễm sẽ di
chuyển theo vị trí đóng cừ vào tầng nước
ngầm bên dưới. Tầng nước ngầm chịu ảnh
hưởng nhiều nhất là tầng nông (tầng
halocen và pleistocen). Các chất ô nhiễm
bên ngoài sẽ theo lỗ khoan giếng vào mạch
nước ngầm làm giảm chất lượng nước. Do
vậy, trong quá trình thi công khoan giếng,
khai thác và kết thúc sử dụng giếng phải có

rạch là rất lớn. Ngoài một phần được thu 150
gom trên các tuyến kênh, một phần sẽ
theo dòng chảy tự nhiên tập trung đến các
cống lớn để thoát ra sông Sài Gòn. Tuy
nhiên, do sự hình thành các cống, rác
không thoát đuợc và ứ đọng ở các khu
vực có cống. Sự ứ đọng này chắc chắn sẽ
gây ra những ảnh hưởng đến môi trường
do đặc tính ô nhiễm của rác.
2.3.1.2. Chất lượng nước mặt
Mùa khô
- Nếu các cống đóng mở tự do 2
chiều: chất lượng nước hầu như không thay
đổi so với trước khi có dự án. Biến động
tăng mức độ ô nhiễm nước khi vận hành hệ
thống cống theo cơ chế đóng mở hai chiều
về hai phía là không quá 3% nhưng biến
động giảm là đáng kể (lên đến 11,5%) theo
chỉ số BOD
5
[9].
- Nếu mở một chiều để lấy nước vào
để làm vệ sinh các kênh rạch trong thành
phố: Các kênh rạch trong thành phố sẽ sạch
hơn. Tuy nhiên, trong một số kênh cụt
không liên thông, ô nhiễm tăng lên, là do
lượng nước sạch pha loãng nước bẩn bị

Chế độ thuỷ văn của khu vực bên ngoài dự
án sẽ bị ảnh hưởng lớn vào mùa mưa và
khoảng thời gian mực nước biển cao (từ
tháng 10, 11, 12 và tháng 1). Các yếu tố
này kết hợp với lũ ở thượng nguồn sẽ làm
cho diện tích ngập úng của các khu vực
bên ngoài dự án tăng sẽ tác động đến đời
sống của người dân. Sau khi hoàn thành
công trình chống ngập thì mực nước ở các
khu vực lân cận nằm ngoài vùng dự án như
quận 2, quận 9, Thủ Đức, Nhơn Trạch,
Biên Hòa, Long Thành, sẽ tăng lên 12 –
22cm, phổ biến từ 9cm – 15cm và khi có
bão cấp 11 thì mực nước dâng lên cao hơn
20 – 25cm khi chưa có công trình [1]. Do
đó, thiệt hại của các vùng này sẽ tăng lên
so với khi chưa có công trình.
- Theo một ý kiến khác [5], mực
nước Hmax sẽ cao hơn so với hiện trạng
50-65cm trong trường hợp toàn vùng hạ
lưu sẽ bao đê dọc sông, tương đương với
mực nước dâng trong trường hợp biến đổi
khí hậu (BĐKH) vào năm 2070. Chúng sẽ
tác động không những trên địa bàn
TP.HCM, mà cả trên các địa bàn lân cận
thuộc Bình Dương và Long An. 151
- Xói mòn: như đã đánh giá ở trên

tông hoá do đó mực nước ngầm bị ảnh
hưởng. Đồng thời hệ thống cừ, cột của hệ
thống sẽ làm tăng nguy cơ thông nhiễm do
đó ảnh hưởng đến chất lượng nước ngầm
nhất là đối với các tầng nước ngầm nông.
2.3.2.3. Chất lượng nước mặt
Mùa khô
- Ô nhiễm giảm hẳn do nước bẩn bị
ngăn lại, không lan truyền trực tiếp ra sông
- Phụ thuộc vào chế độ vận hành, có
thể giảm ô nhiễm trên sông Vàm Cỏ
Đông, nhưng tăng ô nhiễm tại hạ lưu cống
do nước thải đã được tiêu thoát theo
đường Thủ Bộ và các cửa sông khác đổ ra
Đồng Nai và Sài Gòn. Tất nhiên, khi các
dự án vệ sinh môi trường (hiện đang được
thực hiện) hoàn thành thì ô nhiễm sẽ được
giảm hẳn.
Mùa mưa
- Chất lượng nước mặt: hệ thống đi
vào hoạt động sẽ kiểm soát mực nước bên
trong vùng dự án sẽ thúc đẩy phát triển hạ
tầng và kinh tế xã hội. Vì thế tải lượng các
chất ô nhiễm được thải ra cũng lớn hơn do
kinh tế phát triển.
- Vào mùa mưa hệ thống cống hoạt
động bơm nước bên trong dự án ra ngoài
khu vực dự án đồng thời cũng mang chất ô
nhiễm từ hệ thống kênh rạch nội thành ra
ngoài dẫn đến tác động tới môi trường

hoạt động sẽ tạo ra lớp trầm tích mới tạo
điều kiện cho động vật thuỷ sinh đáy phát
triển. Môi trường nước được cải tạo nên
các loài sinh vật nước sẽ phát triển và đa
dạng hơn.
- Một số vùng ven sông Sài Gòn, nếu
vận hành theo phương án ngăn ngừa ô
nhiễm đổ ra sông Sài Gòn thì chất lượng
nước sẽ tốt hơn, do đó các loài thuỷ sinh
phát triển mạnh hơn, nhất là các loài nước
ngọt, nước lợ.
- Ngược lại, một số vùng gần các
cống, hạ lưu phần Long An, một phần Cần
Giờ, chất lượng nước thay đổi có phần xấu
hơn do ô nhiễm hữu cơ và chất bẩn tăng
lên. Nếu vẫn xét với tải lượng ô nhiễm như
hiện nay thì ô nhiễm hữu cơ và tỉ lệ nước
bẩn sẽ tăng lên so với hiện trạng đến vài
lần, do đó sẽ hạn chế đến phát triển của
thuỷ sinh. Một số vùng ven sông sẽ khó
khăn hơn trong việc phát triển thuỷ sản,
nhất là các loại thuỷ sản nhạy cảm với môi
trường như tôm. Tuy nhiên, sau khi các dự
án vệ sinh môi trường được hoàn thành thì
ảnh hưởng này không đáng kể vì các nguồn
nước xả thải đã được thu gom và xử lí.
- Chuỗi thức ăn: khi hệ thống đi vào
vận hành sẽ làm thay đổi hệ sinh thái và sự
phân bố, phát triển của động thực vật sẽ
làm thay đổi chuỗi thức ăn. Hệ sinh thái

nuôi trồng ở các vùng chịu ảnh hưởng
(Long An, Cần Giờ, ).
- Số lượng động vật hoang dã: hệ
sinh thái sẽ chuyển thành sinh thái nhà
vườn nên sẽ thay đổi về số lượng và thành
phần loài động vật hoang dã. Sinh thái nhà
vườn sẽ thúc đẩy du lịch và sẽ tác động lớn
đến các loài hoang dã. Đồng thời, sự thay
đổi cơ cấu sử dụng đất sẽ có tác dụng thu
hẹp môi trường sống của các loài động vật.
Nhìn chung các loài động vật hoang dã sẽ
giảm hơn về số lượng và loài. 153
3. KẾT LUẬN
Quy hoạch chống ngập cho thành phố
Hồ Chí Minh có quy mô rất lớn nên vấn
đề môi trường của dự án là một tổ hợp
của rất nhiều yếu tố có mối quan hệ phức
tạp. Việc hình thành nên bộ khung các
vấn đề môi trường của dự án sẽ là cơ sở
khoa học quan trọng để định hướng cho
những nghiên cứu sâu hơn và đề xuất các
giải pháp phát huy những mặt tích cực và
giảm thiểu các tác động tiêu cực đến môi
trường của dự án. Các vấn đề môi trường
chính của dự án này bao gồm: chất lượng
nước mặt nội đồng, hệ sinh thái sông Sài
Gòn, Vàm Cỏ Đông và vấn đề xâm nhập


TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Viện Khoa học thuỷ lợi miền Nam (2008), Dự án Quy hoạch thuỷ lợi chống ngập úng
khu vực thành phố Hồ Chí Minh.
2. Trịnh Công Vấn (2007), Quy hoạch thuỷ lợi chống ngập úng khu vực thành phố Hồ
Chí Minh.
3. Ban Quản lí đầu tư và xây dựng thuỷ lợi 9 (2010), Báo cáo đánh giá môi trường chiến
lược của dự án “Quy hoạch thuỷ lợi chống ngập úng khu vực thành phố Hồ Chí
Minh”.
4. Lê Thanh Hải (2010), Chuyên đề “Đánh giá ảnh hưởng của quá trình chuẩn bị và xây
dựng hệ thống chống ngập đến môi trường”.
5. Phan Anh Tuấn (2010), Chuyên đề “Phân tích trên khía cạnh kĩ thuật liên quan đến
các yếu tố môi trường tự nhiên, môi trường nhân văn và kinh tế- xã hội khu vực triển
khai dự án”.
6. Nguyễn Phú Bảo (2010), Chuyên đề “Diễn biến điều kiện môi trường tự nhiên khu vực
liên quan đến dự án”. 154
7. Hồ Long Phi (2010), Tham luận “Chiến lược tích hợp quản lí ngập lụt để thích ứng
với biến đổi khí hậu ở TP. Hồ Chí Minh”.
8. Viện Khoa học Thuỷ lợi miền Nam (2008), Đánh giá tác động môi trường Dự án Quy
hoạch thuỷ lợi chống ngập úng khu vực thành phố Hồ Chí Minh.
9. Pham Hong Nhat, Nguyen Phu Bao, Le Van Tam, Tran Nguyen Quynh Trang and
Tran Thi Thanh Thuy (2011). Correlation between surface water quality and the
aquatic system under the impacts of the “Flood control in the Ho Chi Minh City
region” project. Proceeding of the International Conference “The 2nd analytica
Vietnam Conference 2011”, p. 138-143, held in Ho Chi Minh City on April 7-9, 2011.