Bài tập dạng P
2
O
5
tác dụng với NaOH hoặc KOH !"# $%&'()*+, /0
.'1$"2//
3
4
5
6'7.849:4

!"#$%&'()*+,-
A/ 4 &;;<+6/'7 +::
I -Lời mở đầu:
Nghị quyết Quốc hội khóa X kỳ họp thứ 8 về công tác đổi mới giáo dục phổ
thông với mục tiêu là xây dựng nội dung chơng trình và phơng pháp giáo dục toàn diện
cho thế hệ trẻ, đáp ứng yêu cầu phát triển nguồn nhân lực phục vụ cho sự nghiệp công
nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nớc , phù hợp với thực tiễn và truyền thống Việt Nam, tiếp
cận trình độ giáo dục ở các nớc phát triển trong khu vực và trên thế giới.
Để thực hiện tốt mục tiêu giáo dục ngời giáo viên cần có sự hiểu biết và nắm bắt chắc
chắn những sự thay đổi về nội dung và phơng pháp giảng dạy cũng nh những yêu cầu
trong công tác đổi mới phơng pháp - đó chính là lấy học trò làm trung tâm , phát huy
tính tích cực học tập của học sinh . Học sinh tự tìm tòi kiến thức, vận dụng những kiến
thức đã học vào quá trình giải các bài tập vào thực tế đời sống .
Đối với bộ môn hóa học thì đây là một môn khoa học thực nghiệm , học sinh cần
nghiên cứu các kiến thức trên cơ sở các thí nghiệm biểu diễn, thí nghiệm thực hành
Qua đó học sinh phải biết tổng hợp kiến thức đồng thời vận dụng các kiến thức đã học
vào giải các dạng bài tập là một vấn đề hết sức quan trọng . Thông qua việc giải các bài

tránh đợc những sai sót đáng tiếc và giải các dạng bài tập này một cách dễ dàng hơn.
2 :J=KIL@8==>?=>G#
Có một lần khi luyện toán cho một nhóm học sinh khi giải đến dạng bài tập P
2
O
5
tác dụng với dd NaOH ( hoặc KOH ) tôi phát hiện ra sai lầm của học sinh nh sau :
Ví dụ: Cho 14,2 g P
2
O
5
tác dụng với 150 g dd KOH 11,2% . Tính khối lợng muối tạo
thành.
Học sinh thờng giải nh sau :
Nhóm học sinh thứ nhất :
!" P
2
O
5
=
#$%
%&#$
= 0,1 mol
!" KOH =
'(#))
##%#')
= 0,3 mol
P
2
O

*
#
n KOH =
#
*
.0,3 = 0,1 mol
m K
3
PO
4
= 0,1.212 = 21,2 g
Nhóm học sinh thứ hai :
P
2
O
5
+ 4KOH

2 K
2
HPO
4
+H
2
O
Theo PT: n KOH = 4 n P
2
O
5
Bài ra : n KOH = 3n P

O
5
+ 10 KOH

2K
3
PO
4
+2K
2
HPO
4
+4H
2
O
Theo PT : n KOH = 5 n P
2
O
5
Bài ra : n KOH = 3n P
2
O
5


P
2
O
5
d, sản phẩm tính theo KOH

4
= 0,06. 174 = 10,44 (g)
Và một số sai lầm nữa mà học sinh mắc phải
Tóm lại: Khi giải toán hóa học các em thờng mắc phải những sai lầm trên là do các em
quan niệm rằng :
Theo tính chất hóa học của Ôxít axít là Ôxít axít tác dụng với dd bazơ tạo thành muối
và nớc ( trong phần lý thuyết các em đợc học là nh vậy ). Cho nên khi gặp những bài
toán nh vậy các em cứ thế tiến hành viết phơng trình phản ứng để tính toán , cũng có
những em khi viết phơng trình có thể tạo ra những muối này hay muối khác hoặc hỗn
hợp của hai muối nhng cuối cùng các em vẫn cha có cách giải dạng toán này , các em
cha hiểu và cha có kỹ năng vận dụng để viết phơng trình và tính toán chặt chẽ, sử dụng
hết các điều kiện của bài ra.
Trớc thực trạng nh vậy khi đợc nhà trờng phân công dạy bộ môn hóa học lớp 9 và
bồi dỡng học sinh giỏi lớp 9 để các em tham gia kỳ thi học sinh giỏi cấp +,&-
. , bản thân tôi hết sức băn khoăn trăn trở để làm sao khi giảng dạy và truyền thụ cho
các em dể các em tiếp thu một cách tốt nhất và đạt hiệu quả cao nhất.
Đầu năm học 2008 - 2009 tôi đã tiến hành khảo sát chất lợng bộ môn hóa học ở hai
lớp 9 kết quả thu đợc nh sau :
Lớp Số học sinh Giỏi Khá TB Yếu- Kém
9
1
41 0 5 19 17
9
2
40 0 8 20 12
Đặc biệt dạng bài tập P
2
O
5
tác dụng với KOH hoặc NaOH các em đều mắc phải sai

2
O
5
tác dụng với dd NaOH hoặc KOH thực chất là axít H
3
PO
4
(do P
2
O
5
+ H
2
O trong dd NaOH ) tác dụng với NaOH có thể xảy ra các phản ứng sau :
H
3
PO
4
+ NaOH

NaH
2
PO
4
+ H
2
O (1)
H
3
PO

$*
POnH
nNaOH
=
a
b
1- Nếu 0 <
a
b
<1 chỉ xảy ra phản ứng (1) taọ ra NaH
2
PO
4
và H
3
PO
4
còn d
2 - Nếu
a
b
= 1 phản ứng (1) vừa đủ tạo ra NaH
2
PO
4
3- Nếu Nếu 1 <
a
b
<2 xảy ra cả phản ứng(1) và phản ứng (2) taọ ra NaH
2

PO
4
7 - Nếu
a
b
> 3 chỉ xảy ra phản ứng (3) tạo ra Na
3
PO
4
và NaOH còn d.
Với các trờng hợp xảy ra nh trên học sinh có thể áp dụng làm các ví dụ cụ thể từ đó
hình thành ở các em kỹ năng giải các các dạng bài tập này.
Ví dụ 1: Cho học sinh áp dụng làm các bài tập mà các em thờng mắc sai lầm để từ đó
các em đối chứng và rút ra sai lầm ở đâu :
Cho14,8gP
2
O
5
tác dụng với 150 g dd KOH 11,2%.Muối nào đợc tạo thành?Khối lợng
mỗi muối là bao nhiêu ?
Giải : Muốn xác định đợc muối nào tạo thành thì học sinh phải xét tỉ lệ mol của các chất
tham gia.
Bài toán này có thể sẽ xảy ra các phản ứng sau :
P
2
O
5
+ 3H
2
O

+ 2KOH

K
2
HPO
4
+ 2H
2
O (3)
H
3
PO
4
+ 3KOH

K
3
PO
4
+ 3H
2
O (4)
Theo (1) nH
3
PO
4
= 2n P
2
O
5

Cách 1 : Nếu viết phơng trình song song thì lập hệ phơng trình toán học để tính
Cụ thể : H
3
PO
4
+ KOH

KH
2
PO
4
+ H
2
O
x mol x mol x mol

H
3
PO
4
+2KOH

K
2
HPO
4
+ 2H
2
O
y mol 2y mol y mol

Cách 2 : Hoặc nếu viết phơng trình phản ứng nối tiếp nh sau :
H
3
PO
4
+ KOH

KH
2
PO
4
+ H
2
O
n KH
2
PO
4
= nKOH = n H
3
PO
4
= 0,2 (mol) ( tính theo H
3
PO
4
)
KOH d : 0,3 - 0,2 = 0,1 mol
Vì KOH d nên : KOH + KH
2

mKH
2
PO
4
= 0,1. 136 = 13,6g
mK
2
HPO
4
= 0,1.174 = 17,4 g
Từ đó học sinh đối chiếu với bài làm của mình lúc đầu khi các em cha hình thành cách
giải để rút ra sai sót
Ví dụ 2 : Đốt cháy hoàn toàn 6,2 gam Phôt pho thu đợc chất A , cho chất A tác dụng
với 800 ml dd NaOH 0,6 M thì thu đợc muối gì ? Tính khối lợng của muối đó .
Giải : n
p
=
*#
%&(
= 0,2 mol
Có thể xảy ra các phản ứng sau :
4P + 5O
2


2P
2
O
5
(1)

+ H
2
O (3)
H
3
PO
4
+ 2 NaOH

Na
2
HPO
4
+2 H
2
O (4)
H
3
PO
4
+ 3NaOH

Na
3
PO
4
+3 H
2
O (5)
Theo phơng trình (1) nP

a
b
< 3
Xảy ra hai phản ứng (4) và (5) tạo ra hai muối Na
2
HPO
4
và Na
3
PO
4
.Khi xác định đợc
muối tạo thành ở phản ứng (4) và (5) học sinh tiến hành giải theo hai cách nh ví dụ 1 ,
các em có thể viết phơng trình song song hoặc nối tiếp .Các phản ứng xảy ra :
H
3
PO
4
+ 2NaOH

Na
2
HPO
4
+2H
2
O
xmol 2x mol xmol
H
3

)0&)
#%&)
y
x
Vậy khối lợng muối Na
2
HPO
4
= 0,12.142 = 17,04 (g)
1 " Na
3
PO
4
= 0,08.164 = 13,12 (g)
Ví dụ 3: Cho 21,3g P
2
O
5
tác dụng với 200g dung dịch KOH 8,4%. Muối nào đợc tạo
thành? Khối lợng là bao nhiêu?
Giải:
Tơng tự nh ví dụ 1, 2 học sinh viết các phơng trình phản ứng xảy ra - xác định tỉ lệ
mol các chất tham gia phản ứng để xem muối nào tạo thành và tính toán tơng tự nh ví
dụ 1, 2.
Các phản ứng xảy ra : P
2
O
5
+ 3H
2

+ 2H
2
O(3)
H
3
PO
4
+ 3KOH

K
3
PO
4
+ 3H
2
O (4)
Theo phơng trình (1) nH
3
PO
4
= 2nP
2
O
5
= 2
ì
21,3 : 142 = 0,3 mol
nKOH = (200
ì
8,4) : (100

2
PO
4
= 0,3 . 136 = 40,8 (g)
Sáng kiến kinh nghiệm năm 2009-2010
6
Bài tập dạng P
2
O
5
tác dụng với NaOH hoặc KOH
Ví dụ 4 : Cho 28,4 gam P
2
O
5
tác dụng với 400 ml dd NaOH 2M - Muối tạo thành có
khối lợng là bao nhiêu ?
Giải :
nP
2
O
5
= 28,4: 142 = 0,2 mol; nNaOH = 0,4.2 = 0,8mol
nH
3
PO
4
= 2 nP
2
O

= nH
3
PO
4
=
%
#
nNaOH = 0,4 mol


mNa
2
HPO
4
= 0,4. 142 =56,8 (g)
Ví dụ 5 : Cho 14,2 gam P
2
O
5
tác dụng với dd KOH 20 % . Tính nồng độ % của mỗi
muối trong dd thu đợc sau phản ứng.
Giải : Các phản ứng xảy ra nh ví dụ 3
nH
3
PO
4
= 2nP
2
O
5

4
=
*
#
nKOH = 0,2 mol

mK
3
PO
4
= 0,2 . 212 = 42,4 (g)
Khối lợng dd sau phản ứng : 14,2 + 168 = 182,2 (g)
C% (K
3
PO
4
) = (42,4 : 182,2 ).100% = 23,27 %
Nh vậy đối với ví dụ 3, 4 và 5 hai chất tham gia phản ứng vừa đủ , sản phẩm tạo thành
chỉ có một muối duy nhất
Ví dụ 6 :Cho 63,9 gam P
2
O
5
tác dụng với 144 gam dung dịch NaOH 20% . Tính nồng
độ phần trăm các chất trong dung dịch thu đợc sau khi phản ứng kết thúc .
Giải : Các phản ứng xảy ra ( xem ví dụ 2 ) . Phản ứng (2),(3),(4),(5)
nH
3
PO
4

+ NaOH

NaH
2
PO
4
+ H
2
O
nNaH
2
PO
4
= nNaOH = nH
3
PO
4 p
= 0,72 mol(tính theo NaOH )
mNaH
2
PO
4
= 0,72
ì
120 = 86,4 g
mH
3
PO
4 d
= ( 0,8 - 0,72). 98 = 7,84g

nH
3
PO
4
= 2nP
2
O
5
= 10,65
ì
2:142 = 0,15 mol.
nNaOH = 0,3
ì
2 = 0,6 mol
Tỉ lệ nNaOH: nH
3
PO
4
= 0,6 : 0,15 = 4. Vậy chỉ xảy ra phản ứng tạo Na
3
PO
4
và NaOH
còn d.
H
3
PO
4
+ 3NaOH


ì
120 = 18g
mNaOH
d
= ( 0,6 - 0,45)
ì
40 = 6g
Nh vậy đối với ví dụ 6 và 7 chỉ xảy ra phản ứng tạo một muối - trong dung dịch sau phản
ứng còn H
3
PO
4
d hoặc NaOH d.
Trên đây là 7 ví dụ áp dụng cho 7 trờng hợp ( nh đã biện luận phần đầu). Qua các
ví dụ này học sinh có thể hình thành đợc kĩ năng xác định muối tạo thành, căn cứ vào tỉ
lệ mol NaOH hoặc KOH với H
3
PO
4
- khi xác định muối tạo thành ở các trờng hợp nào
thì viết phản ứng xảy ra để tính toán.
Có thể tạo ra 1 phản ứng tạo 1 muối.
Có thể tạo ra 1 phản ứng tạo 1 muối còn H
3
PO
4
d hoặc NaOH d.
Có thể xảy ra 2 phản ứng tạo 2 muối NaH
2
PO

3
PO
4
.
Giải thích quá trình thí nghiệm bằng phơng tình hóa học.
Tính số mol muối tạo thành.
Sáng kiến kinh nghiệm năm 2009-2010
8
Bài tập dạng P
2
O
5
tác dụng với NaOH hoặc KOH
Giải:
*Xét thí nghiệm a
Vì cho từ từ dung dịch H
3
PO
4
vào dd NaOH nên các phản ứng xảy ra theo thứ tự:
H
3
PO
4
+ 3NaOH

Na
3
PO
4

3
PO
4
+ 2Na
3
PO
4


3Na
2
HPO
4
(2)
nH
3
PO
4
=
%
#
nNa
3
PO
4
=
(
%&)
=
*

HPO
4


2NaH
2
PO
4
(3)
nH
3
PO
4
= nNa
2
HPO
4
= 0,02 (mol)
nNaH
2
PO
4
= 2nH
3
PO
4
= 2 . 0,02 = 0,04 (mol)
Vậy dung dịch sau thí nghiệm có chứa 0,04 mol NaH
2
PO

PO
4
= 0,12 (mol) (tính theo H
3
PO
4
)
Sau phản ứng (1) còn d 0,2 - 0,12 =0,08 mol NaOH do đó có phản ứng sau :
NaOH + NaH
2
PO
4


Na
2
HPO
4
+ H
2
O (2)
nNa
2
HPO
4
= nNaH
2
PO
4
= nNaOH

3
PO
4
= 0,18 mol; nNaOH = 0,3 mol
Giải : Khi cho dung dịch H
3
PO
4
tác dụng với dung dịch NaOH xảy ra các phản ứng sau
: H
3
PO
4
+ NaOH

NaH
2
PO
4
+ H
2
O (1)
Sáng kiến kinh nghiệm năm 2009-2010
9
Bài tập dạng P
2
O
5
tác dụng với NaOH hoặc KOH
H

4
+ 6KOH

Na
3
PO
4
+ 2K
3
PO
4
+ 6H
2
O
3Na
2
HPO
4
+ 3KOH

2Na
3
PO
4
+ K
3
PO
4
+ 3 H
2

3 NaH
2
PO
4
H
3
PO
4
+ Na
2
HPO
4


2 NaH
2
PO
4
Thêm P
2
O
5
thì : P
2
O
5
+ 3H
2
O



Na
2
HPO
4
+ 2H
2
O
y mol 2y mol y mol



=+
=+
*&)%
#0&)
yx
yx




=
=
#%&)
)(&)
y
x
Nh vậy dd A có chứa 0,06 mol NaH
2

cho các em dạng toán này để các em hiểu đợc trớc hết P
2
O
5
tác dụng với nớc tạo ra
H
3
PO
4
. Sau đó H
3
PO
4
tác dụng với dung dịch NaOH theo 3 phơng trình hóa học nh đã
trình bày ở trên - và tùy theo vào tỉ lệ số mol NaOH và H
3
PO
4
có thể bài toán sẽ tạo ra
hỗn hợp 2 muối hoặc chỉ tạo ra 1 muối ( phản ứng vừa đủ) hoặc tạo ra 1 muối ( trong đó
H
3
PO
4
d hoặc NaOH d). Làm nh thế sẽ dễ dàng cho các em hơn.
Khi xét ví dụ 1: phản ứng xảy ra tạo hai muối ở phản ứng 2, 3. học sinh lại hỏi,
vậy có thể tạo ra hai muối ở phản ứng 3, 4 không? Giáo viên lại đa ra VD2 phản ứng
tạo ra hai muối ở phản ứng 3, 4 . Học sinh lại thắc mắc vậy có khi nào phản ứng xảy ra
Sáng kiến kinh nghiệm năm 2009-2010
10

Sl % SL % SL % Sl %
15 6 40 5 33 4 27 0 0
Lần 3 : Khi các em đã hình thành kỹ năng vận dụng và làm thành thạo dạng bài tập này
thì kết quả nh sau :
Tổng số Giỏi Khá TB Yếu
Sl % SL % SL % Sl %
15 11 73 4 27 0 0 0 0

Đây là kết quả kiểm tra thực tế của đội tuyển học sinh giỏi trờng THCS do bản
thân tôi trực tiếp bồi dỡng . Ngoài ra các em còn biết vận dụng các kiến thức đã đợc tiếp
thu để giải những bài tập khó hơn và phức tạp hơn nhiều 676!89 7:
Sáng kiến kinh nghiệm năm 2009-2010
11
Bài tập dạng P
2
O
5
tác dụng với NaOH hoặc KOH
Tóm lại tong quá trình giảng dạy đòi hỏi ngời giáo viên cần nắm bắt và tiếp cận với
sự thay đổi của chơng trình và nội dung sách giáo khoa, phơng pháp giảng dạy nhằm
phát huy tính tích cực học tập bộ môn của học sinh. Từ đó hình thành ở các em kỹ năng
lĩnh hội kiến thức do đặc thù bộ môn. Ngoài ra còn rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến
thức để làm các bài tập . Song song với việc trang bị cho các em về những kiến thức cơ
bản của bộ môn thì việc ôn luyện để nâng cao kiến thức là một vấn đề hết sức quan
trọng nhằm nâng cao chất lợng mũi nhọn .
Muốn vậy đòi hỏi ở ngời thầy cần phải có kiến thức, có phơng pháp để dẫn dắt các
em tìm tòi nghiên cứu , đồng thời cũng hình thành ở các em thói quen tự học tự nghiên
cứu và có sự sáng tạo trên cơ sở những hớng dẫn của thầy .
Qua một số năm bồi dỡng học sinh giỏi bản thân tôi đã rút ra đợc một bài học đó là
đòi hỏi ở ngời thầy ngoài việc nắm kiến thức cơ bản cần phải nghiên cứu tổng hợp kiến


D NG B I T P P  
2
O
5
T C D NG 
V I NaOH HO C KOH 
S¸ng kiÕn kinh nghiÖm n¨m 2009-2010
13
Bµi tËp d¹ng P
2
O
5
t¸c dông víi NaOH hoÆc KOH
./01230
4)'()5#!
6
07%899-:89;9
Th"ng 3/ 2010
S¸ng kiÕn kinh nghiÖm n¨m 2009-2010
14