4
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

TT
Tên viết tắt
Tên đầy đủ
1
BĐTD
Bản đồ tƣ duy
2
CNTT
Công nghệ thông tin
3
ĐC
Đối chứng
4
ĐV
Động vật
5
GV
Giáo viên
6
HS
Học sinh
7
PPDH
Phƣơng pháp dạy học
8
SGK
Sách giáo khoa

5
DANH MỤC CÁC BẢNG
TT
TÊN BẢNG
Trang
1
Bảng 1.1 : Nội dung kiến thức chuyên đề “Chuyển hoá vật
chất và năng lƣợng ở động vật ” Sinh học 11 – chƣơng trình
chuyên sinh bậc Trung học phổ thông
19
2
Bảng 1.2: Kết quả điều tra GV về thực trạng dạy học sinh
học ở trƣờng THPT
23
3
Bảng 2.1. Các cấp độ kiến thức trong chủ đề “ Tiêu hóa ở
chim”
32
4
Bảng 2.2. Các cấp độ kiến thức và từ khóa trong chủ đề “Tiêu
hóa ở chim”
36
5
Bảng 3.1. Thống kê đối tƣợng thực nghiệm của đề tài
65
6
Bảng 3.2. Nội dung dạy thực nghiệm

14
Bảng 3. 10. Các tham số đặc trƣng của lớp đối chứng, lần 1.
(
X
= 7.15)
99
15
Bảng 3.11. Phần trăm số học sinh đạt điểm X
i
của bài KT
lần 1.
100
16
Bảng 3.12. Các tham số đặc trƣng của lớp thực nghiệm, lần 2.
(
X
= 8.58)
101
17
Bảng 3. 13. Các tham số đặc trƣng của lớp đối chứng, lần 2.
(
X
= 7.17)
101

6
18
Bảng 3.14. Phần trăm số học sinh đạt điểm X
i
của bài KT

Bảng 3.20. Phân loại trình độ HS qua các bài kiểm tra trong
thực nghiệm
106

7
DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
TT
TÊN BIỂU ĐỒ
Trang
1
Biểu đồ 3.1. Đồ thị tích lũy kết quả kiểm tra lần 1
100
2
Biểu đồ 3.2. Đồ thị tích lũy kết quả kiểm tra lần 2
102
3
Biểu đồ 3.3. Đồ thị tích lũy kết quả kiểm tra lần 3
104
4
Biểu đồ 3.4. Đồ thị tích lũy kết quả kiểm tra ở cả 3 lần
106
5
Biểu đồ 3.5. So sánh trình độ của học sinh qua bài kiểm
tra trong thực nghiệp giữa nhóm thực nghiệp và đối
chứng
107 8
DANH MỤC CÁC HÌNH

10
Hình 2.9. Bản đồ tƣ duy về trao đổi chất và năng lƣợng ở
động vật
46
11
Hình 2.10. Bản đồ tƣ duy về tiến hóa của hệ hô hấp
56
12
Hình 2.11. Bản đồ tƣ duy về hô hấp ở ngƣời
58
13
Hình 2.12. Bản đồ tƣ duy về hệ tuần hoàn
59
14
2.13. Bản đồ tƣ duy về sinh lí tim
60
15
2.14. Bản đồ tƣ duy về sinh lí hệ mạch
61
16
2.15. Bản đồ tƣ duy về tiến hóa của hệ bài tiết
62
17
2.16. Bản đồ tƣ duy về quá trình hình thành nƣớc tiểu
63
18
Hình 3.1. Bản đồ tƣ duy “tiêu hóa”
69
19
Hình 3. 2. Bản đồ tƣ duy về “Tiêu hóa ở các nhóm động vật”

9
MỤC LỤC
Trang
Lời cảm ơn i
Danh mục viết tắt ii
Danh mục các bảng iii
Danh mục các biểu đồ iv
Danh mục các hình v
Mục lục vi
MỞ ĐẦU 11
Chƣơng 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 16
1.1. Cơ sở lí luận 16
1.1.1. Khái niệm Bản đồ Tƣ duy 16
1.1.2. Lợi ích của Bản đồ Tƣ duy 17
1.1.3. Thế mạnh của việc sử dụng Bản đồ Tƣ duy trong dạy học 18
1.1.4. Phƣơng thức và nguyên tắc thành lập Bản đồ Tƣ duy 19
1.1.5. Phƣơng tiện vẽ Bản đồ Tƣ duy 21
1.2. Cơ sở thực tiễn 22
1.2.1. Cơ sở tâm lí của HS THPT hệ chuyên trong việc lĩnh hội tri thức 22
1.2.2. Chƣơng trình Sinh học 11 chuyên sâu - THPT 23
1.2.3.Chuyên đề “Chuyển hóa vật chất và năng lƣợng ở động vật” 27
1.2.4. Thực trạng dạy và học Sinh học ở trƣờng THPT 32
Chƣơng 2: SỬ DỤNG BẢN ĐỒ TƢ DUY DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ
“CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƢỢNG Ở ĐỘNG VẬT” . 37
2.1. Quy trình thiết kế Bản đồ Tƣ duy trong dạy học 37
2.1.1. Quy trình thiết kế Bản đồ Tƣ duy trong dạy học 37
2.1.2. Ví dụ minh họa 40
2.2. Hƣớng dẫn học sinh quy trình lập Bản đồ Tƣ duy 53
2.2.1. Cho học sinh làm quen với phƣơng pháp học bằng Bản đồ Tƣ duy . 53
2.2.2. Quy trình lập Bản đồ Tƣ duy 53

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 118
TÀI LIỆU THAM KHẢO 120
PHỤ LỤC 122

vii

11
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
- Chiến lƣợc phát triển giáo dục 2011 – 2020 (Ban hành kèm theo Quyết
định số 711/ QĐ – TTg ngày 13 tháng 06 năm 2012) đã khẳng định rằng để nâng
cao chất lƣợng giáo dục, đáp ứng nhu cầu nhân lực phục vụ sự nghiệp công nghiệp
hóa, hiện đại hóa đất nƣớc, xây dựng nền kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế thì
phải tiếp tục đổi mới phƣơng pháp dạy học (PPDH) theo hƣớng phát huy tính tích
cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của ngƣời học . Nhƣ vậy, trong
dạy học, ngƣời giáo viên cần dạy cho học sinh phƣơng pháp tự học, tự nhận thông
tin một cách có hệ thống và có tƣ duy phân tích, tổng hợp; bồi dƣỡng cho học sinh
khả năng hợp tác; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến
tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho học sinh. Đây là
cơ sở, nền tảng để chúng ta tiến hành đổi mới phƣơng pháp, hình thức tổ chức dạy
học môn Sinh học ở trƣờng Trung học phổ thông (THPT)
- Trong đổi mới phƣơng pháp dạy học, để chuyển từ việc truyền thụ tri thức
thụ động, thầy giảng, trò ghi sang hƣớng dẫn ngƣời học chủ động tƣ duy trong tiếp
cận tri thức thì việc tích cực hóa hoạt động của ngƣời học là rất cần thiết nhƣng
cũng rất khó khăn. Giải pháp của vấn đề này nằm ở quy luật hoạt động của não bộ
ngƣời học. Ngƣời dạy cần có biện pháp kích thích 2 bán cầu não ở ngƣời học một
cách hợp lí, khi có sự kết hợp hoạt động nhịp nhàng của 2 bán cầu não sẽ đem đến

đƣợc xuất bản tại Việt Nam. Hiện nay, sách về BĐTD đƣợc bày bán ở hầu hết các hiệu
sách, với đủ các thể loại. Đa phần trong các cuốn sách này là nghiên cứu về cách lập
BĐTD trong các công việc từ lớn nhất cho tới nhỏ nhất trong cuộc sống nhƣ đi mua sắm,
chuẩn bị cho một chuyến du lịch, hoạch định một chiến lƣợc kinh doanh.
(1)
(2)

13
Song song với việc sử dụng BĐTD trong công việc thì việc sử dụng vào dạy
học cũng đã trở thành một vấn đề đƣợc thế giới quan tâm. Việc sử dụng BĐTD
trong dạy học đã đƣợc thực hiện khá phổ biến ở nhiều nƣớc trên thế giới đặc biệt là
ở các nƣớc phát triển.
Ở nƣớc ta, TS Trần Đình Châu cùng với TS Đặng Thị Thu Thuỷ - là hai tác
giả đầu tiên phổ biến BĐTD tới hệ thống các trƣờng phổ thông. Hai ngƣời biết đến
BĐTD là nhờ con gái - con thứ hai của gia đình họ. Qua câu chuyện về các giờ học
thú vị bằng BĐTD mà cô con gái kể lại trong dịp về nƣớc nghỉ hè năm 2006, TS
Châu có suy nghĩ rằng: tại sao không tìm cách nghiên cứu áp dụng phƣơng pháp
này vào Việt Nam và áp dụng nhƣ thế nào cho phù hợp?
Năm 2010, ứng dụng BĐTD trong dạy và học đã đƣợc triển khai thí điểm tại
355 trƣờng trên toàn quốc và đƣợc cả giáo viên cũng nhƣ học sinh các trƣờng hồ hởi
tiếp nhận. Nhiều Sở, Phòng Giáo dục và Đào tạo sau khi đƣợc Dự án THCS II tập
huấn cho cốt cán cấp THCS đã chủ động phổ biến đến cả cấp tiểu học và trung học
phổ thông. Kết quả ghi nhận ban đầu cho thấy: việc vận dụng BĐTD trong dạy học
ở nƣớc ta là hoàn toàn có thể, và nó sẽ dần hình thành cho HS tƣ duy mạch lạc, hiểu
biết vấn đề một cách sâu sắc, “định vị trong đầu” đƣợc các kiến thức, sự kiện cơ
bản, có cách nhìn vấn đề một cách hệ thống, khoa học, học tốt không chỉ kiến thức
trong sách vở mà còn cả từ thực tiễn cuộc sống… Hiệu quả của BĐTD trong dạy
học thì không thể phủ nhận nhƣng sử dụng nhƣ thế nào để phát huy hết thế mạnh
của nó lại là chuyện không dễ. Cũng chính vì điều này mà hiện nay việc sử dụng
bản đồ tƣ duy vào giảng dạy còn rất hạn chế, đặc biệt là ở các trƣờng THPT và hầu

- Tổng hợp cơ sở lý luận về BĐTD nói chung và sử dụng BĐTD trong dạy học
môn Sinh học nói riêng.
- Nghiên cứu thực trạng về việc sử dụng BĐTD trong dạy học nói chung và
dạy học môn Sinh học nói riêng.
- Sử dụng nguyên tắc, quy trình xây dựng BĐTD để thiết kế các BĐTD minh
họa các nội dung kiến thức trong chuyên đề “Chuyển hóa vật chất và năng lƣợng ở
động vật”.
- Xây dựng giáo án có sử dụng phƣơng tiện là BĐTD để dạy học chuyên đề
“Chuyển hóa vật chất và năng lƣợng ở động vật”.
- Đề xuất quy trình thiết kế và tổ chức dạy học theo hƣớng sử dụng BĐTD.
- Thực nghiệm sƣ phạm để khẳng định hiệu quả sử dụng BĐTD trong dạy học
chuyên đề “Chuyển hóa vật chất và năng lƣợng ở động vật” – Chƣơng trình chuyên
sinh - Sinh học 11, Trung học phổ thông.

15
7. Phạm vi nghiên cứu
Đề tài tập trung nghiên cứu việc sử dụng BĐTD dạy học chuyên đề “Chuyển
hóa vật chất và năng lƣợng ở động vật” – Sinh học 11 – Chƣơng trình chuyên sinh
bậc Trung học phổ thông.
8. Phƣơng pháp nghiên cứu
8.1. Phương pháp phân tích, tổng hợp
Trong quá trình nghiên cứu đề tài, phƣơng pháp phân tích lí thuyết đƣợc sử
dụng để phân tích các tài liệu về đổi mới phƣơng pháp dạy học (PPDH), sử dụng
BĐTD trong dạy học Qua đó thấy đƣợc đổi mới PPDH theo hƣớng lấy học sinh
làm trung tâm, sử dụng BĐTD vào dạy học là hƣớng đi đúng đắn.
Thông qua phân tích lí thuyết đã đi đến tổng hợp các tài liệu nghiên cứu để rút
ra hệ thống lí thuyết mới phục vụ cho đề tài.
8.2. Phương pháp thống kê toán học
Sử dụng các công thức toán thống kê để xử lí các kết quả thu đƣợc từ thực
nghiệm sƣ phạm nhằm làm tăng tính chính xác, khách quan cho kết quả này, điều

Các nhánh chính lại đƣợc phân thành các nhánh nhỏ nhằm nghiên cứu chủ đề
ở mức độ sâu hơn. Những nhánh nhỏ này lại tiếp tục phân thành nhiều nhánh nhỏ
hơn, nhằm nghiên cứu vấn đề ở mức độ sâu hơn nữa. Nhờ sự kết nối giữa các nhánh,
các ý tƣởng cũng có sự liên kết dựa trên mối quan hệ của bản thân chúng, điều này
khiến BĐTD có thể bao quát đƣợc các ý tƣởng trên một phạm vi sâu, rộng mà một
bản liệt kê các ý tƣởng thông thƣờng không thể làm đƣợc [15, tr. 24].

Hình 1.1: Cấu trúc của bản đồ tƣ duy
BĐTD là một sơ đồ mở, không yêu cầu tỉ lệ, chi tiết chặt chẽ nhƣ bản đồ địa
lí, có thể vẽ thêm hoặc bớt các nhánh, mỗi ngƣời vẽ một kiểu khác nhau, dùng màu
sắc, hình ảnh, các cụm từ diễn đạt khác nhau, cùng một chủ đề nhƣng mỗi ngƣời có

17
thể “thể hiện” nó dƣới dạng BĐTD theo một cách riêng, do đó việc lập BĐTD phát
huy đƣợc tối đa khả năng sáng tạo của mỗi ngƣời.
BĐTD là phƣơng pháp đƣợc đƣa ra để tận dụng khả năng ghi nhận hình ảnh
của bộ não. Đây là cách để ghi nhớ chi tiết, để tổng hợp, hay để phân tích một vấn
đề ra thành một dạng của lƣợc đồ phân nhánh. Khác với máy tính, ngoài khả năng
ghi nhớ tuyến tính (ghi nhớ theo một trình tự nhất định, chẳng hạn nhƣ trình tự biến
cố xuất hiện của một câu truyện) thì não bộ còn có khả năng tạo sự liên kết giữa các
dữ kiện với nhau. BĐTD khai thác cả hai khả năng này của bộ não.
BĐTD là một công cụ tổ chức tƣ duy. Đây là phƣơng pháp dễ nhất để
chuyển tải thông tin vào bộ não rồi đƣa thông tin ra ngoài bộ não. Nó là một
phƣơng tiện ghi chép đầy sáng tạo và rất hiệu quả theo đúng nghĩa của nó - “Sắp
xếp ý nghĩ” [15, tr. 22].
1.1.2. Lợi ích của Bản đồ Tư duy
* Cân bằng não: Vớ i việ c sử dụng BĐTD, chúng ta không chỉ cần sự lô gic,
hệ thố ng mà khả năng tƣở ng tƣợ ng , sáng tạo, làm việc với màu sắc , hình ả nh…
cũng đƣợc huy động . Điề u đó có nghĩa là cả 2 bán cầu não của chú ng ta đều đƣợc
kích hoạt. Vì vậy sẽ tạo đƣợc sự cân bằng , giúp khả năng tƣ duy , sáng tạo, ghi nhớ

* BĐTD giúp HS học đƣợc phƣơng pháp học: Thực tế cho thấy một số
HS học rất chăm chỉ nhƣng vẫn học kém, các em này thƣờng học bài nào biết bài
đấy, học phần sau đã quên phần trƣớc và không biết liên kết các kiến thức với
nhau, không biết vận dụng kiến thức đã học trƣớc đó vào những phần sau. Phần
lớn số HS này khi đọc sách hoặc nghe giảng trên lớp không biết cách tự ghi chép
để lƣu thông tin, lƣu kiến thức trọng tâm vào trí nhớ của mình. Sử dụng thành thạo
BĐTD trong dạy học, HS sẽ học đƣợc phƣơng pháp học, tăng tính độc lập, chủ
động, sáng tạo và phát triển tƣ duy [4, tr. 10].
* BĐTD giúp HS học tập một cách tích cực. Một số kết quả nghiên cứu
cho thấy bộ não của con ngƣời sẽ hiểu sâu, nhớ lâu và in đậm cái mà do chính
mình tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ của mình vì vậy việc sử dụng
BĐTD giúp HS học tập một cách tích cực, huy động tối đa tiềm năng của bộ não.
Việc HS tự vẽ BĐTD có ƣu điểm là phát huy tối đa tính sáng tạo của HS, phát
triển năng khiếu hội họa, sở thích của HS, các em tự do chọn màu sắc, đƣờng nét,
các em tự “sáng tác” nên trên mỗi BĐTD thể hiện rõ cách hiểu, cách trình bày
kiến thức của từng HS và BĐTD do các em tự thiết kế nên các em yêu quí, trân
trọng “tác phẩm” của mình [4, tr. 12].

19
* BĐTD giúp HS ghi chép có hiệu quả. Do đặc điểm của BĐTD nên
ngƣời thiết kế BĐTD phải chọn lọc thông tin, từ ngữ, sắp xếp, bố cục để “ghi”
thông tin cần thiết nhất và lôgic, vì vậy, sử dụng BĐTD sẽ giúp HS dần dần hình
thành cách ghi chép có hiệu quả [4, tr. 14].
* BĐTD giúp khắc phục hiện tƣợng dạy học theo lối đọc – chép và thói
quen “học vẹt” của HS.
* BĐTD giúp phát triển tƣ duy và nhiều kĩ năng cho HS nhƣ năng lực hệ
thống hóa một vấn đề, kĩ năng tự tin nói trƣớc đông ngƣời, diễn đạt lƣu loát…Đó
cũng là những mục tiêu quan trọng của dạy học.
* BĐTD giúp HS tự học ở nhà hiệu quả hơn vì “sáng tác” BĐTD sẽ kích
thích tƣ duy, ghi nhớ kiến thức, đặc biệt là đỡ nhàm chán hơn nhiều so với việc

Thêm các liên kết, các mối liên hệ giữa các nhánh cấp 2.
Bước 4: Tạo các nhánh con từ các nhánh trƣớc đó.
Theo nguyên tắc triển khai ý của các nhánh trƣớc đó.
Bước 5: Hoàn thiện
Thêm các liên kết, các mối liên hệ giữa các nhánh .
Chỉnh sửa, thêm bớt thông tin, thêm bớt nhánh, điều chỉnh sao cho hình thức
đẹp, chữ viết rõ.
1.1.4.2. Nguyên tắc thành lập Bản đồ Tư duy
* Luôn sử dụng màu sắc
Chúng ta cần luôn sử dụng màu sắc vì màu sắc cũng có tác dụng kích thích não nhƣ hình
ảnh. Màu sắc mang đến cho BĐTD những rung động cộng hƣởng, mang lại sức sống và
năng lƣợng vô tận cho tƣ duy sáng tạo [15, tr 46 - 47].
* Dùng những hình ảnh xuyên suốt
Chúng ta dùng các hình ảnh xuyên suốt BĐTD vì mỗi hình ảnh có giá trị của
một ngàn từ. Vì vậy, nếu chúng ta chỉ có mƣời hình ảnh trong Bản đồ Tƣ duy của
mình thì nó đã ngang bằng với mƣời nghìn từ của những lời chú thích. [15, tr. 49]
* Vẽ nhiều nhánh cong hơn đƣờng thẳng
Chúng ta cần vẽ nhiều nhánh cong hơn đƣờng thẳng bởi vì chẳng có gì mang lại sự
buồn tẻ cho não hơn các đƣờng thẳng. Giống nhƣ các nhánh cây, các đƣờng cong có tổ chức
sẽ lôi cuốn và thu hút đƣợc sự chú ý của mắt hơn rất nhiều [15, tr. 48].
* Sử dụng một từ khoá trong mỗi dòng.
Bởi các từ khoá mang lại cho BĐTD của chúng ta nhiều sức mạnh và khả năng
linh hoạt cao. Mỗi từ hay mỗi hình ảnh đơn lẻ giống nhƣ một cấp số nhân, mang đến

21
những sự liên tƣởng và liên kết của nó diện mạo đặc biệt. Khi chúng ta sử dụng những từ
khoá riêng lẻ, mỗi từ khoá đều không bị ràng buộc, do vậy nó có khả năng khơi dậy các ý
tƣởng mới, các suy nghĩ mới. Các cụm từ hoặc các câu đều mang lại tác động tiêu cực.
Một BĐTD với nhiều từ khoá bên trong giống nhƣ một bàn tay với nhiều ngón tay cùng
làm việc. Ngƣợc lại, mỗi BĐTD có nhiều cụm từ hay nhiều câu lại giống nhƣ một bàn

Phần mềm FreeMind: sản phẩm hoàn toàn miễn phí, đƣợc lập trình trên
Java. Các icon chƣa đƣợc phong phú, tuy nhiên chƣơng trình có đầy đủ chức năng
để thực hiện mind mapping. Trang chủ tại:
http://freemind.sourceforge.net/wiki/index.php/Main_Page
Ngoài ra, chúng ta còn có thể tham khảo một danh sách các phần mềm loại
mind mapping tại địa chỉ sau:
http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_mind_mapping_software
Cũng có thể thiết kế BĐTD trên phần mềm Microsoft Office Word,
Microsoft Office PowerPoint.
1.2. Cơ sở thực tiễn
1.2.1. Cơ sở tâm lí của HS THPT hệ chuyên trong việc lĩnh hội tri thức
Học sinh lứa tuổi THPT nói chung và học sinh THPT hệ chuyên nói riêng đã
có sự trƣởng thành về mặt nhận thức, tƣ duy, tình cảm, giao tiếp. Ở các em đã
hình thành ý thức về bản thân, có quan điểm thẩm mĩ ở mức độ nhất định, có óc
sáng tạo và tính phê phán. Các em thích làm ngƣời lớn, thích thể hiện khả năng
của mình trƣớc tập thể, thích khám phá cái mới [6, tr. 25].
Trong thời đại công nghệ thông tin hiện nay, qua nhà trƣờng hoặc tự bản thân
các em đã có hiểu biết nhất định về BĐTD, phƣơng pháp học bằng BĐTD. Các em
đã đƣợc trang bị về khả năng hội họa ở một trình độ nhất định.
Về sinh học, các em đã đƣợc trang bị các kiến thức chung nhất, các khái niệm, các
quy luật về sinh học. Một số kĩ năng học tập đã đƣợc hình thành ở các lớp học dƣới nhƣ
kĩ năng quan sát, trình bày, so sánh, tổng hợp. Các em cũng đã đƣợc rèn luyện các kĩ
năng tự đọc sách, kĩ năng thu thập thông tin, kĩ năng thảo luận nhóm và trình bày về một
vấn đề sinh học.
Hoạt động học tập ở HS hệ chuyên đòi hỏi tính năng động, độc lập lĩnh hội tri thức
và phải có tƣ duy lí luận. Ghi nhớ có chủ định giữ vai trò chủ đạo trong hoạt động trí tuệ,
đồng thời ghi nhớ lôgic trừu tƣợng, lôgic ý nghĩa ngày một gia tăng.

23
Tƣ duy lí luận, tƣ duy trừu tƣợng của HS bộc lộ khá rõ. Biểu hiện là trong

về cấp độ tổ chức cơ thể thực vật và động vật.

24
- Học sinh có những tri thức về các quá trình sinh học cơ bản chủ yếu ở cơ thể
thực vật và động vật nhƣ: chuyển hóa vật chất và năng lƣợng, tính cảm ứng, sinh
trƣởng và phát triển cũng nhƣ sinh sản.
- Học sinh hiểu rõ bản chất của các hiện tƣợng, giải thích đƣợc cơ chế của quá
trình, nêu đƣợc ảnh hƣởng của môi trƣờng, biết nguyên tắc ứng dụng vào thực tiễn
sản xuất và cuộc sống.
* Về kĩ năng
- Kĩ năng thực hành: tiếp tục rèn luyện kĩ năng quan sát, thí nghiệm qua các
bài thực hành.
- Kĩ năng tƣ duy: tiếp tục rèn luyện kĩ năng tƣ duy phân tích – quy nạp, chú trọng
phát triển tƣ duy lí luận (phân tích, so sánh, tổng hợp, khái quát hóa, kĩ năng nhận biết,
đặt ra và giải quyết các vấn đề gặp phải trong học tập và thực tiễn cuộc sống)
- Kĩ năng học tập: tiếp tục phát triển kĩ năng học tập, đặc biệt là tự học: biết
thu thập và xử lí thông tin, lập bảng, biểu đồ, sơ đồ, đồ thị, biết làm việc theo cá
nhân và nhóm, biết làm các báo cáo nhỏ, biết trình bày trƣớc tổ, lớp…
* Về thái độ, tình cảm
- Củng cố niềm tin vào khả năng của khoa học hiện đại trong việc nhận thức
và giải thích bản chất và tính quy luật của các hiện tƣợng của thế giới sống.
- Có ý thức vận dụng các tri thức và kĩ năng học đƣợc vào thực tiễn cuộc sống
học tập và lao động.
- Xây dựng ý thức tự giác và thói quen bảo vệ thiên nhiên, bảo vệ môi trƣờng
sống, có thái độ và hành vi đúng đắn đối với chính sách của Đảng và pháp luật Nhà
nƣớc về dân số, sức khỏe sinh sản, kế hoạch hóa gia đình. [20, tr. 3- 4]
1.2.2.2. Cấu trúc chương trình
Chƣơng trình Sinh học 11 chuyên sâu gồm 88 tiết trong đó có: 68 tiết lí
thuyết, 10 tiết thực hành, 10 tiết ôn tập và kiểm tra
Chƣơng trình đề cập đến sinh học cơ thể (thực vật và động vật), đƣợc tích hợp

ở động vật nuôi cũng nhƣ điều chỉnh dân số và kế hoạch hóa gia đình ở ngƣời.
Cuối mỗi chƣơng đều có bài thực hành nhằm minh họa, củng cố, phát triển
nhận thức của học sinh về nội dung vừa học.
1.2.2.3. Nội dung chương trình
Nội dung chƣơng trình Sinh học 11 chuyên sâu đƣợc xây dựng dựa trên nội
dung của sách giáo khoa Sinh học 11 nâng cao, bám sát chuẩn kiến thức, kĩ năng
dành cho chƣơng trình Sinh học 11 chuyên sâu

26

Sinh trƣởng &
phát triển
Sinh trƣởng
& phát triển
ở thực vật

Quang hợp
hực vật
Chuyển hóa
vật chất &
năng lƣợng
ở động vật
Quang hợp
Trao đổi
khoáng &
nitơ
Trao đổi
nƣớc
Hô hấp
Thực hành
Thực hành
Tuần hoàn
Hô hấp
Bài tiết
Cân bằng
nội môi
Tiêu hóa
Hƣớng
động
Ứng
động
Thực
hành
Cảm ứng
Điện thế
Thực hành

tính

27
1.2.3.Chuyên đề “Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật”
1.2.2.1. Mục tiêu của chuyên đề
* Về kiến thức:
- Phân biệt biến đổi trung gian (tiêu hóa) với chuyển hóa vật chất và năng lƣợng
ở tế bào (chuyển hóa nội bào).
- Phân biệt tiêu hóa nội bào với tiêu hóa ngoại bào và nêu đƣợc sự phức tạp hóa
trong cấu tạo của cơ quan tiêu hóa trong quá trình tiến hóa ở các động vật.
- Phân tích đƣợc sự tiến hóa trong quá trình tiêu hóa thức ăn từ ĐV chƣa có cơ
quan tiêu hóa đến động vật có túi tiêu hóa và động vật có ống tiêu hóa.
- Giải thích rõ các cơ chế điều hòa tiết dịch tiêu hóa ở ngƣời.
- Mô tả cơ chế tiêu hóa cơ học ở các bộ phận trong ống tiêu hóa.
- Kể tên các enzim tham gia tiêu hóa hóa học và vai trò của chúng.
- Giải thích đƣợc những đặc điểm thích nghi về cấu tạo và chức năng của cơ quan
tiêu hóa đối với các loại thức ăn khác nhau (thức ăn có nguồn gốc thực vật, thức ăn
có nguồn gốc động vật) ở các nhóm động vật.
- Giải thích đƣợc tại sao động vật nhai lại tận dụng đƣợc triệt để nguồn nitơ có
trong thức ăn hơn các động vật khác.
- So sánh hiệu quả tiêu hóa giữa các nhóm động vật.
- Trình bày đƣợc cơ chế và quá trình hấp thụ các chất dinh dƣỡng và con đƣờng
vận chuyển các chất hấp thụ.
- Giải thích đƣợc những đặc điểm cấu tạo của ruột non phù hợp với chức năng
hấp thụ chất dinh dƣỡng.
- Liệt kê các chất có thể đƣợc hấp thụ ở các đoạn khác trong ống tiêu hóa ngoài
ruột non.
- Giải thích đƣợc một số hiện tƣợng thực tiễn nhƣ biểu hiện da và mắt có màu
vàng, ăn mỡ khó tiêu ở ngƣời mắc bệnh gan.
- Giải thích đƣợc những đặc điểm tiến hóa và thích nghi thể hiện qua cấu tạo và

- Giải thích đƣợc những đặc điểm tiến hóa và thích nghi thể hiện qua cấu tạo và
chức năng của các dạng hệ tuần hoàn (hệ tuần hoàn hở và hệ tuần hoàn kín, hệ tuần
hoàn đơn và hệ tuần hoàn kép) ở các nhóm động vật khác nhau.
- Trình bày đƣợc qui luật hoạt động của tim và của hệ mạch, biến động huyết áp
và vận tốc máu trong hệ mạch.
- Giải thích đƣợc các đặc tính sinh lí của cơ tim.
- Tìm ra nguyên nhân gây nên sự khác biệt giữa đặc tính của cơ tim so với cơ vân.
- Giải thích đƣợc tại sao tim ngƣời hoạt động liên tục mà không mệt mỏi.
- Trình bày rõ các khái niệm thể tích tâm thu, lƣu lƣợng tim.
- Giải thích đƣợc nguyên nhân gây biến động huyết áp, biến động vận tốc máu
trong hệ mạch.
- Giải thích đƣợc nguyên nhân máu chảy trong tĩnh mạch và trở về tim.
- Mô tả đƣợc cơ chế trao đổi chất ở mao mạch.
- Trình bày đƣợc các đặc điểm của tuần hoàn bạch huyết.
- Trình bày đƣợc cơ chế điều hòa hoạt động tim mạch (cơ chế thần kinh và cơ chế
thể dịch).
- Trình bày đƣợc ý nghĩa của cân bằng nội môi đối với cơ thể.

Trích đoạn Đánh giá kết quả thực nghiệm

---