SỬ DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY - DẠY HỌC SINH CÁCH TỰ HỌC
TRONG MÔN NGỮ VĂN THCS.
Trần Thị Thu Hiền – PHT trường THCS Phúc Sơn, Anh Sơn, Nghệ An.
Đặc trưng bộ môn Ngữ văn và các môn khoa học xã hội khác khi học tập học sinh
thường rất ngại vì dung lượng kiến thức cần ghi nhớ nhiều, chủ yếu là kênh chữ. Nên khi
ghi nhớ kiến thức hoặc tiếp xúc với các đơn vị kiến thức mới học sinh rất lúng túng. Từ đó
nảy sinh sự chán nản, kém hứng thú đối với môn học.
Đổi mới Giáo dục phổ thông yêu cầu người thầy giáo chỉ là người tổ chức, hướng
dẫn còn học sinh là trung tâm, chủ động, tự tin chiếm lĩnh kiến thức. Vậy nên phương pháp
dạy học mà người thầy cung cấp cho học trò là phương pháp tự học. Dạy học sinh tự học
trong ngữ văn là dạy học sinh cách thức, phương pháp chiếm lĩnh tác phẩm, đơn vị kiến
thức về phương tiện rèn luyện kỹ năng. Để thực hiện mục tiêu dạy cách học cho học sinh,
người thầy có thể đa dạng hóa các hình thức, kỹ thuật dạy học, sáng tạo và linh hoạt trong
quá trình lên lớp. Một trong các phương pháp đó người thầy giáo có thể sử dụng bản đồ tư
duy để dạy học sinh cách tự học.
Bản đồ tư duy là một phương pháp lưu trữ, sắp xếp thông tin và xác định thông tin
theo thứ tự ưu tiên (thường là trên giấy) bằng cách sử dụng từ khóa và hình ảnh chủ đạo.
Bản đồ tư duy thể hiện ra bên ngoài cách thức mà bộ não chúng ta hoạt động. Đó là liên
kết, liên kết và liên kết. Kĩ thuật tạo ra bản đồ tư duy được phát triển bởi Tony Buzan vào
những năm 1960. Quá trình hình thành trí nhớ trong não người là sự hình thành các đường
liên hệ thần kinh tạm thời giữa các vùng chức năng (các trung khu thần kinh) của vỏ não.
Càng hình thành được nhiều đường liên hệ và mối liên hệ càng thường xuyên thì trí nhớ
càng bền vững. Việc sử dụng các từ khóa, chữ số, màu sắc và hình ảnh trong bản đồ tư duy
sẽ đem lại một công dụng rất lớn vì đã huy động cả bán cầu não trái và phải cùng hoạt
động. Sự kết hợp này sẽ tăng cường sự liên kết giữa hai bán cầu não, và kết quả là tăng
cường trí tuệ và tính sáng tạo của chủ nhân bộ não. Bản đồ tư duy là phương pháp dễ nhất
để chuyển tải thông tin vào não, rồi đưa thông tin ra ngoài não. Nó là một phương tiện ghi
chép đầy sáng tạo và rất hiệu quả theo đúng nghĩa của nó.
Thực tế học sinh học ngữ văn, các em thường học bài nào biết bài đấy, học phần sau
đã quên phần trước và không biết liên kết các kiến thức với nhau, không biết vận dụng các
kiến thức đã học trước đó vào bài sau. Phần lớn học sinh khi đọc sách hoặc nghe giảng trên

Ví dụ khi học bài “Ôn tập truyện và ký” học sinh sử dụng BĐTD để nhận diện các
văn bản truyện và các văn bản ký đã học, sau đó có sự so sánh, đối chiếu giữa hai thể loại
2
Truyện và Ký. Việc làm này không sử dụng BĐTD chúng ta cũng tiến hành nhưng học sinh
sẽ nhanh quên, dẫn đến bài ôn tập phần văn cuối năm các em sẽ không có sự liên hệ. Điều
đó ảnh hưởng tới quá trình kết nối kiến thức trong hệ thống chương trình. Đặc biệt là khi
chúng ta đang thực hiện một chương trình theo trục đồng tâm.
Sử dụng BĐTD trong dạy học ngữ văn không những giúp các em ghi nhớ kiến thức
mà còn giúp các em rèn luyện kỹ năng chọn lựa từ ngữ (từ khóa) để chốt vấn đề, kỹ năng
diễn đạt, trình bày vấn đề, hiểu bản chất vấn đề. Như thế chúng ta đã giúp học sinh tự rèn 4
kỹ năng: nghe, đọc, nói, viết mà môn ngữ văn đang hướng tới.
Đặc trưng của bộ môn Ngữ văn là có 3 phân môn. Phân môn Văn bản chủ yếu là đọc
- hiểu văn bản văn học. Cảm thụ những cái hay, cái đẹp trong tư tưởng tình cảm cảu người
viết bằng chính nhận thức của các em; phân môn Tiếng việt hình thành cho các em kỹ năng
sử dụng thành thạo tiếng việt, có những hiểu biêt nhất định về tri thức tiếng việt, từ đó các
em biết yêu quý tiếng việt, có ý thức giữ gìn bảo vệ tiếng mẹ đẻ, góp phần hình thành nhân
cách cho các em; phân môn Tập làm văn giúp học sinh rèn luyện kỹ năng tạo lập văn bản.
Cả 3 phân môn này học sinh đều có thể sử dụng BĐTD để tự học.
Khi hướng dẫn học sinh sử dụng BĐTD trong học tập giáo viên cần hướng dẫn các
em các thao tác tiến hành như sau:
Bước 1. Vẽ trung tâm: Trung tâm bản đồ là nội dung chính cần thể hiện. Tuy nhiên
chúng ta cần dùng một hình ảnh hay một bức tranh để thể hiện cho ý tưởng trung tâm thay
vì chỉ có một dòng chữ. Vì một hình ảnh có giá trị hơn cả ngàn từ và nó giúp người vẽ sử
dụng trí tưởng tượng của mình và tập trung hơn vào điểm quan trọng, đặc biệt nó làm bộ
não phấn chấn hơn. Ngoài ra nên dùng màu sắc để vẽ.
Bước 2. Tạo các nhánh của bản đồ và nối với trung tâm: Từ trung tâm chúng ta tỏa ra
các nhánh chính (nhánh cấp 1), là những ý lớn của nội dung. Từ mỗi nội dung lại tỏa ra các
nhánh cấp 2, 3…
Lưu ý:
- Luôn dùng hình ảnh, màu sắc để nhấn mạnh các nội dung quan trọng.